scieee AI-readable full text Open interactive document viewer

सरफोजी राजे भोसले दुसरे यांचे सरस्वती महाल ग्रंथालय: एक ऐतिहासिक वारसा

शिंगणे, अमितकुमार गणेश

Abstract

प्रस्तुत शोधनिबंधात तंजावरच्या सरस्वती महाल ग्रंथालयाचा ऐतिहासिक वारसा, विकास, व विशेषतः सरफोजी राजे भोसले दुसरे (कार्यकाळ इ.स. १७९८-१८३२) यांच्या दूरदृष्टी आणि योगदानाच्या संदर्भात, सविस्तर अध्ययन केलेले आहे. नायक राजवटीत 'सरस्वती भांडार' म्हणून स्थापन झालेल्या या ग्रंथालयाचे रूपांतर सरफोजी राजांनी जागतिक दर्जाच्या ज्ञानकेंद्रामध्ये कसे केले, याचे विवेचन या शोधनिबंधात केले आहे. पाश्चात्य शिक्षणप्रणाली, पद्धतशीर ग्रंथ संपादन धोरण (भारतीय पंडितांद्वारे आणि युरोपीय प्रतिनिधींद्वारे), आणि ग्रंथालयाचा त्यांच्या इतर वैज्ञानिक व शैक्षणिक उपक्रमांशी असलेला संबंध यावर प्रकाश टाकला आहे. हा शोधनिबंध असा युक्तिवाद करतो की, सरफोजी राजांचे योगदान हे केवळ ग्रंथसंख्येत वाढ करण्यापुरते मर्यादित नव्हते, तर त्यामागे भारतीय आणि पाश्चात्य ज्ञानाचा समन्वय साधणारी एक व्यापक, आधुनिक आणि जागतिक दृष्टी होती. निष्कर्षानुसार, हे ग्रंथालय केवळ ग्रंथांचा संग्रह नसून, ब्रिटिश काळात एका भारतीय शासकाने सांस्कृतिक स्वायत्तता आणि बौद्धिक सार्वभौमत्व जपण्याचा केलेला एक यशस्वी प्रयत्न होता. सरफोजी राजांनी जपलेल्या या ऐतिहासिक वारस्यामुळे आज देशाला ज्ञानाचा एक अमूल्य ठेवा मिळालेला आहे.

Full text

Journal of Research and Development Peer Reviewed International, Open Access Journal. ISSN : 2230-9578 | Website: https://jrdrvb.org Volume-17, Issue-9| September 2025 219 :     ,  .. .   ,  , . . Email; - [email protected] Manuscript ID: JRD -2025-170941 ISSN: 2230-9578 Volume 17 Issue 9 Pp. 219-222 September 2025 Submitted: 22 Aug 2025 Revised: 2 Aug 2025 Accepted: 21 Sept. 2025 Published: 30 Sept. 2025 :  ,  , (  . . -) ,  .  ' '     ,  . , ( ),      .   ,   ,  ,   .  ,  ,         .   . : , , , , , ,  , ,   , - . :    ( ) . ,   , .  ' '.   '  ' " " .    ,    .     . Quick Response Code: Website: https://jrdrvb.org/ DOI: Creative Commons (CC BY-NC-SA 4.0) This is an open access journal, and articles are distributed under the terms of the Creative Commons Attribution-NonCommercial-ShareAlike 4.0 International Public License, which allows others to remix, tweak, and build upon the work noncommercially, as long as appropriate credit is given and the new creations ae licensed under the idential terms. Address for correspondence:  ,  ,  .. .   ,  , . . How to cite this article:  , (2025). :   Journal of Research & Development, 17(9), 219-222. Original Article Journal of Research and Development Peer Reviewed International, Open Access Journal. ISSN : 2230-9578 | Website: https://jrdrvb.org Volume-17, Issue-9| September 2025 220 ,  .     ,   ?   . ,   , , ,     . “ :   ” . : ●       . ●       . ● , ,  ,    . ●           .  : ●     .  ,    . ●   ,  ( ),  ( ), (  )      '  '  . :      .  ,   ,        ,   .  ,       .  ,   . : . :    .  (. . - ) ' '   . ,  (  -)  . .   . . .       .  . .  .  Journal of Research and Development Peer Reviewed International, Open Access Journal. ISSN : 2230-9578 | Website: https://jrdrvb.org Volume-17, Issue-9| September 2025 221   ( .  , , )  .       . . :   .    . .   .  .  ( , , ,  ) ,  , , , , , ,  - .    . . .  . , . .          .     .  ,      . ' '   . ,   ,     . .     . .  :      .     .   ( )   .   ,      . . .     . ,   . ,  ,   .  .  ,   ,    . .    ,  -  .  ,    ,   .   ,   . ,  , .   , . . :  . , .  , , , , . , , , , . ,  ,    ,  . ,  .  (), (), Journal of Research and Development Peer Reviewed International, Open Access Journal. ISSN : 2230-9578 | Website: https://jrdrvb.org Volume-17, Issue-9| September 2025 222 (), ()   . . . .   , . .  , . .   '   '  .  ,   ,  , ( ) . . :   ,  .    . . .  ( )  . - ( ) . .  .   .      .  . . .   . ,  ,  .      .      . '  '  .  :  .     ,    .  ,     .  , ,   , ,  .  ,     ,     .      . : 1. Nair, S. P., - Raja Serfoji II: Science, Medicine and Enlightenment in Tanjore, Routledge India, 2012. 2. Sastri, P. P. S., - A Descriptive Catalogue of the Sanskrit Manuscripts in the Tanjore Maharaja Serfoji's Sarasvati Mahal Library, Tanjore, Vol 3, The Administrative Committee With Grant In Aid Sanctioned By The Government Of Madras, 1929. 3. Sastri, P. P. S., - A Descriptive Catalogue of the Sanskrit Manuscripts in the Tanjore Maharaja Serfoji's Sarasvati Mahal Library, Tanjore, Vol X Vyakarana, The Administrative Committee With Grant In Aid Sanctioned By The Government Of Madras, 1930. 4. Shanlax Journals. - A study on the history of Serfoji II (1798-1832), Shanlax International Journal of Arts, Science & Humanities, 3(3), 2016. 5. Wujastyk, D., - Kriti Rakshana - Thanjavur Library as a Realm of Knowledge, University College London, 2006.