MAKTABGACHA TA'LIM TASHKILOTIDA VA OILA BILAN HAMKORLIKDA ILK YOSHDAGI BOLALAR HAYOTINI TO'G'RI TASHKIL ETISH

REPUBLICAN SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “THE ROLE OF PARENTS IN RAISING CHILDREN: MODERN PEDAGOGICAL AND PSYCHOLOGICAL APPROACHES”, OCTOBER 15-16, 2025 32 MAKTABGACHA TA'LIM TASHKILOTIDA VA OILA BILAN HAMKORLIKDA ILK YOSHDAGI BOLALAR HAYOTINI TO'G'RI TASHKIL ETISH Esonova Malohat Akilovna1, Abdujalilova Gulnoza2, Nuriddinova Mahbuba3 1Qo‘qon DU dotsenti, 2Qo‘qon DU talabasi https://doi.org/10.5281/zenodo.17476148 Bugungi kunda O‘zbekiston Respublikasida maktabgacha ta’lim tizimi bolani har tomonlama rivojlantirish, uning jismoniy, aqliy, ma’naviy va ijtimoiy shakllanishini ta’minlashga qaratilgan muhim soha sifatida e’tirof etilmoqda. Ilk yosh davri (0–3 yosh) — bolaning kelajakdagi shaxsiy rivojlanishi uchun poydevor bo‘lib, bu davrda bola atrof-muhitni idrok etishni, muloqot qilishni, mustaqil harakatlanishni o‘rganadi. Shu bois, bu davrda bolaning hayotini to‘g‘ri tashkil etish, unga zarur parvarish, ta’lim va tarbiya berish davlat siyosatining muhim yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi. Maktabgacha ta’lim tashkilotlari (MTT) va oila bola tarbiyasining ikki asosiy ijtimoiy muhitidir. Ularning o‘zaro hamkorligi va uzviy aloqasi bola shaxsining uyg‘un rivojlanishida hal qiluvchi o‘rin tutadi. Oila — bola uchun birinchi tarbiya maskani, mehr-muhabbat, himoya va quvonch manbai bo‘lsa, MTT esa uning ijtimoiylashuvi, muloqot, o‘yin va o‘rganish ko‘nikmalarini shakllantiruvchi muhitdir. Shu sababli bola hayotini to‘g‘ri tashkil etish jarayonida ota-ona va tarbiyachining o‘zaro muloqoti, pedagogik yondashuvi hamda doimiy axborot almashuvi muhim ahamiyat kasb etadi. Ilk yoshdagi bolalar bilan ishlashda ularning fiziologik ehtiyojlari (uyqu, ovqatlanish, harakat), psixologik xususiyatlari (emotsional barqarorlik, hissiyotlar), hamda ijtimoiy rivojlanish bosqichlarini hisobga olish zarur. Chunki bu davrda bolaning sog‘lom rivojlanishi, kelgusida maktabgacha va maktab ta’limiga tayyorligi uchun asos yaratiladi. Shuningdek, bolaning kun tartibini to‘g‘ri yo‘lga qo‘yish, sog‘lom ovqatlanish, shaxsiy gigiyena, o‘yin faoliyati va nutq rivojiga e’tibor qaratish uning aqliy va jismoniy o‘sishiga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. O‘zbekiston Respublikasining “Maktabgacha ta’lim va tarbiya to‘g‘risida”gi Qonuni, “Ilk qadam” davlat o‘quv dasturi, “Bola huquqlari to‘g‘risida”gi Konvensiya, shuningdek, Prezidentimiz tomonidan ilgari surilgan “Har bir bola – Vatanimiz kelajagi” tamoyili aynan shu yo‘nalishdagi ishlarning huquqiy va metodik asosini tashkil etadi. Bu hujjatlar asosida bola shaxsini tarbiyalashda oila va ta’lim tashkilotining mas’uliyati birgalikda belgilangan. Uyqu va dam olish rejimini tashkil etish mavzusida faqat ma'lumotlar va raqamlar keltiraman. 1. Uyqu fiziologiyasi: Kattalar uchun tavsiya etilgan uyqu davomiyligi kuniga 7-9 soatni tashkil etadi. Bolalar va o'smirlar uchun esa bu muddat ko'proq bo'lishi kerak, ya'ni yangi tug'ilgan chaqaloqlar uchun 14-17 soat, maktab yoshidagi bolalar uchun 9-11 soat uyqu tavsiya etiladi. 2. Uyqu bosqichlari: Uyqu 5 ta asosiy bosqichga bo'linadi: NREM (Not Rapid Eye Movement) 1, NREM 2, NREM 3 (shu jumladan chuqur uyqu), va REM (Rapid Eye Movement) bosqichi. Aniq raqamlarda, odatda, bir uyqu tsikli taxminan 90-110 daqiqa davom etadi. Shuning uchun bir kechada odamlarda 4-6 uyqu tsikli kuzatilishi mumkin. REPUBLICAN SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “THE ROLE OF PARENTS IN RAISING CHILDREN: MODERN PEDAGOGICAL AND PSYCHOLOGICAL APPROACHES”, OCTOBER 15-16, 2025 33 3. Uyquning sog'liq uchun ahamiyati: Yetarlicha uyqu olmaslik turli sog'liq muammolariga olib kelishi mumkin, jumladan, yurak-qon tomir kasalliklari, diabet, semizlik va ruhiy kasalliklar xavfini oshirishi mumkin. Masalan, uyqusizlik yurak xastaligi xavfini taxminan 48% ga oshirishi mumkin. 4. Dam olishning foydalari: Muntazam dam olish stress darajasini pasaytirishi, immunitet tizimini kuchaytirishi va ruhiy barqarorlikni yaxshilashi mumkin. Tadqiqotlar shuni ko'rsatadiki, qisqa muddatli, 20-30 daqiqa davom etadigan kundalik uyqu (nap) kognitiv vazifalarda samaradorlikni oshirishi mumkin. 5. Dam olish strategiyalari: Ish kuni davomida qisqa tanaffuslar o'tkazish, meditatsiya va nafas olish mashqlarini bajarish dam olishning samarali usullari hisoblanadi. Tadqiqotlar boyicha, meditatsiya muntazam ravishda amalga oshirilganda stress belgilarini 31% ga qisqartirishi mumkin. 6. Uyqu muhitini yaxshilash: Sifatli uyqu uchun muhitning maqbul bo'lishi muhim. Uyqu xonasi sovuqroq, taxminan 15-19°C haroratda bo'lishi va qorong'i bo'lishi kerak. Shuningdek, yotoqxona shovqinsiz va qulay to'shak bilan ta’minlangan bo'lishi lozim. 7. Uyqu gigiyenasi qoidalari: Muntazam uyqu jadvali tuzish, uyqu oldidan yorqin ekrandan, kofein va alkogol ichimliklardan voz kechish muhimdir. Har kecha bir vaqtda yotish va har kuni bir vaqtda uyg'onish uyqu siklini muvozanatda ushlab turadi. 8. Uyqu buzilishlari: Joriy ma'lumotlarga ko'ra, butun dunyo bo'ylab aholi taxminan 1030% uyqusizlikka chalinadi. Uyqusizlik, uyqu apnesi, narkolepsiya kabi kasalliklar sifatli uyquga erishishni qiyinlashtirishi mumkin. 9. Dam olishning kun tartibiga ta'siri: Yaxshi uyqu va to'liq dam olish kognitiv samaradorlik, e'tibor va ish unumdorligini oshiradi. Tadqiqotlar shuni ko'rsatadiki, yetarli uyqu olgan odamlarda ish unumdorligi 23% ga yaxshilanishi mumkin. 10. Uyqudagi texnologiyaning roli: Statistik ma'lumotlarga ko'ra, o'smirlarning taxminan 60-70% uyqudan oldin smartfonlardan foydalanadi, bu esa uyqu sifatini sezilarli darajada pasaytiradi. Shu sababli, uyqudan 1 soat oldin barcha ekranli qurilmalarga cheklov qo'yish tavsiya etiladi. Bu ma'lumotlar uyqu va dam olish rejimini tashkil etishda muhim bo'lgan fakt va raqamlarni o'z ichiga oladi. Sog'lom ovqatlanish va yegulik tartibini yo‘lga qo‘yish bugungi kunda inson salomatligini ta'minlashda muhim ahamiyatga ega. Sog'lom ovqatlanish bu - organizmga zarur bo‘lgan oziqa moddalarni yetarlicha miqdorda qabul qilishni anglatadi. Quyida sog'lom ovqatlanish va yegulik tartibi haqida ma'lumotlar taqdim etiladi. 1. **Makroelementlar**: Sog'lom ovqatlanish rejimi asosida kunlik kaloriya miqdorini belgilash lozim. O‘rtacha kattalar uchun bu miqdor 1800-2500 kilokaloriyani tashkil qilishi kerak (jins, yosh va faoliyatga qarab). Oxirgi tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, kundalik kaloriyaning 45-65% uglevodlardan, 20-35% yog‘lardan va 10-35% oqsillardan olinishi tavsiya qilinadi. 2. **Oqsillar**: Oqsillar tananing o‘sishi va tiklanishi uchun muhimdir. O‘rtacha erkaklarning kunlik oqsil ehtiyoji 56 gramm, ayollarniki esa 46 gramm deb ko‘rsatiladi. Ayniqsa hayvon oqsillari (go‘sht, baliq, tuxum, sut mahsulotlari) va o‘simlik oqsillari (dona, yong‘oq va dukkakli ekinlar) muvozanatda iste'mol qilinishi kerak. 3. **Uglevodlar**: Uglevodlar organizm uchun asosiy energiya manbaidir. Sog'lom ovqatlanishda murakkab uglevodlar (bular butun dona mahsulotlar, meva, sabzavot) oddiy REPUBLICAN SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “THE ROLE OF PARENTS IN RAISING CHILDREN: MODERN PEDAGOGICAL AND PSYCHOLOGICAL APPROACHES”, OCTOBER 15-16, 2025 34 uglevodlar (shakar va un mahsulotlari) ustidan ustun qo‘yiladi. Kundalik tavsiya etilgan miqdor 130 grammda belgilangan. 4. **Yog‘lar**: Yog‘lar ozuqa moddalarining muhim qismi bo‘lib, ularning 20-35%ni to‘yinmagan yog‘ kislotalari tashkil etishi lozim. To‘yinmagan yog‘lar (masalan, zaytun yog‘i, avokado va yong‘oqlar) yurak salomatligi uchun foydalidir. To‘yinmagan yog‘lar har kuni iste'mol qilinishi mumkin saqlanishi jihatdan to‘yingan yog‘lar miqdori kamaytirilishi kerak. 5. **Vitaminlar va minerallar**: Har kuni turli xil meva va sabzavotlarni iste'mol qilish orqali zarur vitaminlar va minerallarni qabul qilish kerak. Ayniqsa, C vitamini (tsitrus mevalarda), A vitamini (sabozi, brokkoli), D vitamini (yog‘li baliqlar, quyosh nuri) va kaltsiy (sut mahsulotlari, yashil bargli sabzavotlar)ni olish muhimdir. 6. **Suv iste'moli**: Kuniga kamida 2-3 litr suv ichish tavsiya etiladi. Suv tanani toksinlardan tozalash, terini sog‘lom saqlash va ichki organlarning sog‘lom ishlashini ta’minlaydi. 7. **Ovqatlanish vaqtini rejalashtirish**: Kun davomida 3-5 marta qo‘shimcha yengil yeguliklar bilan ovqatlanish, kam miqdorda va tez-tez yemak kerakligi ko‘rsatiladi. Oziqovqatlar orasidagi masofalar 3-4 soatdan oshmasligi muhim. 8. **Choy va qahva**: Kunlik kofein iste'moli 400 milligramdan oshmasligi kerak (bu 4 chashka kofe yoki 10 chashka yashil choyga teng). Kofein ortiqcha miqdorda iste'mol qilish uyqu buzilishlari va bezovtalik holatlariga olib kelishi mumkin. 9. **Shakar va tuz**: Kunlik shakar miqdori umumiy kaloriyaning 10 foizidan kam bo‘lishi tavsiya etiladi. Tuz miqdori esa bugungi kunda kuniga 5 gramm bilan chegaralangan, chunki ortiqcha tuz qon bosimini oshirishi mumkin. 10. **Parhezlar**: Taniqli parhez turlari - O‘rtayer dengizi parhezi, vegeterianlik va veganlikka asoslangan parhezlar sanaladi. Ular yurak salomatligini qo‘llab-quvvatlash va uzoq umr ko‘rishni ta’minlaydi. Bu ma'lumotlar sog'lom ovqatlanish va yegulik tartibini yo‘lga qo‘yishda muhim bo‘lgan omillar va raqamlarni taqdim etadi. Sog‘lom ovqatlanish turli xil oziq-ovqatlarni o‘z ichiga olishi kerak, inson tanasining barcha ehtiyojlarini qondira oladigan hollarda mustahkam sog‘liqni ta’minlaydi. Xulosa qilib aytganda: Bola tarbiyasi – bu oilaning, maktabgacha ta’lim tashkilotining va butun jamiyatning eng muhim vazifasidir. Biz farzandlarimizni sog‘lom, bilimli, vatanparvar qilib tarbiyalash uchun barcha sharoitni yaratishimiz kerak. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 1. “Ilk qadam” davlat oʻquv dasturi Toshkent-2022. 2. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2019-yil 8-maydagi PQ-4312-son qarori "O‘zbekiston Respublikasi maktabgacha ta’lim tizimini 2030-yilgacha rivojlantirish Konsepsiyasi". 3. Esonova Maloxatxon Akilovna Maktabgacha pedagogika. Oquv qollanma. Toshkent-2022. 4. Nazirova Guzal Malikovna and Mamadjanova Muyassar Nurmatovna. "Basic principles of technology for teaching methodological subjects in preschool education." ASIA PACIFIC JOURNAL OF MARKETING & MANAGEMENT REVIEW ISSN: 2319-2836 Impact Factor: 8.071 11.12 (2022): 415-417. 5. Achilova S. Pedagogical opportunities for the upbringing of physical qualities by purposeful development of action potential in preschool children // International Journal of Social REPUBLICAN SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “THE ROLE OF PARENTS IN RAISING CHILDREN: MODERN PEDAGOGICAL AND PSYCHOLOGICAL APPROACHES”, OCTOBER 15-16, 2025 35 Sciences & Interdisciplinary Researc. Vol.11. Date of publication: 04.04.2022, – P.134143.(IF 7.429). 6. Esanova Malohat MAKTABGACHA TA’LIM TASHKILOTLARIDA BOLALARNI RIVOJLANTIRUVCHI MARKAZLARGA YO’NALTIRISH USULLARI Actual Problems in Higher Education in the Era of Globalization … 7. Esonova Maloxat MAKTABGACHA 6-7 YOSHLI BOLALARNI O'QITISHDA MATEMATIK BILIMLAR BERISH Actual Problems in Higher Education in the Era of Globalization … 8. Esonova Malohat MAKTABGACHA YOSHDAGI BOLALARNING MATEMATIK RIVOJLANISHINING MILLIY VA XORIJIY KONSEPSIYALARI Innovative Society: Problems, Analysis and Development Prospects (Spain) 2 … 9. Эсонова М. А.ОСОБЕННОСТИ РАЗВИТИЯ РЕЧИ ДЕТЕЙ МЛАДШЕГО ДОШКОЛЬНОГО ВОЗРАСТА Экономика и социум, 1086-1089 10. Sultonova N.A., O`zbekistonda Maktabgacha ta'lim tizimini 2030 yilgacha rivojlantirishning kelajak istiqbollari. International Scientific and Practical Conference, 2023/11/30., 4-7. https://www.conferenceseries.info/index.php/education 11. Sultonova Nurkhon Anvarovna, Kadyrova Nasibakhon., Impact of the Internet in the Conditions of Global Processes on Spirituality and Health of Youth., INTERNATIONAL JOURNAL OF INCLUSIVE AND SUSTAINABLE EDUCATION., 2022/12/29., 1/6. p165-168