OILA MUHITIDA MAKTABGACHA YOSHDAGI BOLALARNING NUTQINI O'STIRISH

REPUBLICAN SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “THE ROLE OF PARENTS IN RAISING CHILDREN: MODERN PEDAGOGICAL AND PSYCHOLOGICAL APPROACHES”, OCTOBER 15-16, 2025 91 OILA MUHITIDA MAKTABGACHA YOSHDAGI BOLALARNING NUTQINI O‘STIRISH Rejapova Namunaxon Akramovna1, Saydaliyeva Husnidabonu Qodirxo‘ja qizi2 1Qo‘qon DU o‘qituvchisi, 2Qo‘qon DU talabasi https://doi.org/10.5281/zenodo.17476548 Annotatsiya. Ushbu maqola maktabgacha kichik yoshdagi bolalarning (3-7 yosh) nutq qobiliyatlarini rivojlantirish mavzusiga bag‘ishlangan. Unda bolalar nutqining rivojlanish bosqichlari, ta’lim metodlari, o‘yin va faoliyat turlaridan foydalanish, ota-onalarning roli, umumiy muammolar va ularning yechimlari, shuningdek, zamonaviy tendentsiyalar batafsil va kengroq tahlil qilinadi. Maqola maktabgacha ta’lim sohasidagi mutaxassislar, o‘qituvchilar, ota-onalar va talabalarga mo‘ljallangan bo‘lib, nutq rivojlantirishning asosiy prinsiplarini umumiy shaklda yoritadi. Kalit so‘zlar: maktabgacha ta’lim, nutq rivojlanishi, bolalar nutqini o‘stirish, o‘yinlar orqali ta’lim, ota-onalar roli, nutq muammolari, metodlar, grammatika, lug‘at boyligi, ijtimoiy rivojlanish. Maktabgacha yoshdagi bolalar (3-7 yosh) hayotining eng muhim davri bo‘lib, bu vaqtda nutq qobiliyatlari jadal rivojlanadi. Nutq faqat oddiy gapirish emas, balki tinglash, tushunish, fikrni ifoda etish va boshqalar bilan aloqa qilish ko‘nikmalarining majmuasidir. Mutaxassislarning ta’kidlaricha, bu yoshda nutqni o‘stirish bolalarning umumiy rivojlanishini (ijtimoiy, emotsional va kognitiv) kuchaytiradi va maktabga tayyorgarlikni osonlashtiradi. Masalan, yaxshi nutqga ega bolalar boshqa bolalar bilan osonroq gaplashadi va yangi bilimlarni tezroq o‘zlashtiradi. Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti (JSST) ma’lumotlariga ko‘ra, dunyoda 5 yoshdan ortiq bolalarning 8-10% nutq muammolariga duch keladi, shuning uchun erta yoshda profilaktika va ta’lim muhimdir. Maktabgacha kichik yoshda nutq rivojlanishi quyidagi umumiy bosqichlardan o‘tadi, ammo bu jarayon har bir bolada individual farq qiladi (yosh, atrof-muhit va salomatlikka bog‘liq ravishda): - 3 yosh bosqichi: Bolalar oddiy so‘zlar va ikki-uch so‘zdan iborat jumlalarni takrorlaydi. Lug‘at boyligi 500-1000 so‘z atrofida bo‘ladi. Bu davrda tovushlar (fonetika) va asosiy grammatika shakllanadi. Omillar: Ota-onalar bilan ko‘p gaplashish va o‘yinlar. - 4 yosh bosqichi: Murakkabroq jumlalar qurish boshlanadi (masalan, “Men parkda o‘ynayman va bola bilan gaplashaman”). So‘z boyligi oshadi, savollar berish (kim, nima, qachon?) ko‘payadi. Bolalar hikoyalarni qisqa qilib aytib beradi. Omillar: Kitob o‘qish va guruh faoliyatlari. - 5-7 yosh bosqichi: Grammatika qoidalari mustahkamlanadi, lug‘at 2000-3000 so‘zga yetadi. Bolalar rivoyat qiladi, muammolarni so‘z bilan hal qiladi (masalan, do‘stlik haqida gapirish). Bu bosqich maktabga tayyorgarlikni belgilaydi. Omillar: Ijtimoiy aloqalar va pedagog rahbariyati. Rivojlanish omillari orasida biologik (miya rivoji), ijtimoiy (oilaviy muhit) va madaniy (til va an’analar) jihatlar bor. Agar nutq kechiksa, bu genetika, eshitish muammolari yoki kam REPUBLICAN SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “THE ROLE OF PARENTS IN RAISING CHILDREN: MODERN PEDAGOGICAL AND PSYCHOLOGICAL APPROACHES”, OCTOBER 15-16, 2025 92 suhbatdan kelib chiqishi mumkin. Umumiy qoida: Har kuni 15-20 daqiqa nutq mashg‘ulotlari o‘tkazish rivojlanishni 15-20% tezlashtirishi mumkin. Nutq rivojlantirish uchun keng qo‘llaniladigan metodlar quyidagilar bo‘lib, ularni o‘yinlar va kundalik faoliyatga integratsiya qilish mumkin: 1. Interfaol o‘yinlar va faoliyatlar: O‘yinlar nutqni eng qiziqarli qiladi. Masalan: - Tovush o‘yinlari: “Hayvonlar farmasi” o‘yini – bolalar hayvon tovushlarini takrorlaydi va ular haqida gapiradi (misol: “It vov-vov qiladi va yuguradi”). Bu fonetikani kuchaytiradi. - So‘z o‘yinlari: “Qanday meva?” – rasmlarni ko‘rib, so‘zlarni topish. Natija: Lug‘at boyligini 10-15% oshiradi. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, o‘yin asosidagi ta’lim bolalarning diqqatini 25 daqiqagacha ushlab turadi. 2. She’riyat, ertak va kitob o‘qish: Har kuni ertak o‘qib berish nutq ritmini va qofiyani o‘rgatadi. Misol: “Qizil shapka” ertagini o‘qib, bolalardan hikoyani takrorlatish. Bu tinglash va xotirani rivojlantiradi. Tavsiya: 4-5 yoshdagilar uchun rasimli kitoblar tanlash, chunki vizual elementlar nutqni 30% yaxshilaydi. 3. Vizual va sensorli faoliyatlar: Rasmlar, o‘yinchoqlar yoki tabiat obyektlarini ishlatish. Masalan, bog‘da yurib, gullarni tavsif qilish (“Bu gullar sariq va chiroyli”). Bu tasavvurni uyg‘otadi va ko‘rish-oraliq aloqasini kuchaytiradi. 4. Guruh va individual suhbatlar: Guruhda “Kunlik doira” – har bir bola o‘z kunini aytib beradi. Individualda pedagog savollar beradi: “Nega sen bu o‘yinni yoqtirasan?" Bu ijtimoiy nutqni oshiradi va ishonchni beradi. 5. Zamonaviy vositalar: Oddiy qo‘shimcha sifatida audio kitoblar yoki mobil ilovalar (masalan, lingvistik o‘yinlar) ishlatiladi, ammo ekran vaqti kuniga 20 daqiqadan oshmasligi kerak. Bu usul pandemiya davrida mashhur bo‘ldi, lekin an’anaviy metodlar ustunlik qiladi. Metodlarni qo‘llashda shaxsiy yondashuv muhim: har bir bolaning qiziqishlariga moslashtirish. Ota-onalarning roli va umumiy muammolar bilan kurashuv. Ota-onalar nutq rivojlantirishda asosiy “pedagog” hisoblanadi, chunki uy muhiti bolalarning 70% nutqini shakllantiradi. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 1. D.R. Babaeva “Nutq o‘stirish nazariyasi va metodikasi” T.: “Barkamol avlod fayz” 2018y. Darslik. 2. D.R. Babaeva “Nutq o‘stirish nazariyasi va metodikasi” T.: “Barkamol avlod fayz” 2018y. Darslik. 3. M.A.Esonova . “Маktabgacha pedagogika” “Ilm-Ziyo” T-2022y Darslik 4. M.A.Esonova . “Маktabgacha pedagogika” “Ilm va fan” T-2023y Darslik 5. X.Mamadjanova “Bolalar nutqini o‘stirish nazariyasi” “Ilm va Fan” o‘quv qo‘llanma.T2023y