MAKTAB YOSHIDAGI BOLALARDA AUTIZMNING PSIXOLOGIK XUSUSIYATLARI VA IJTIMOIY MOSLASHUV MEXANIZMLARI

“INTERNATIONAL CONFERENCE ON INNOVATIVE DEVELOPMENT OF EDUCATION” 2025/1 175 DOI: https://10.5281/zenodo.17477581 MAKTAB YOSHIDAGI BOLALARDA AUTIZMNING PSIXOLOGIK XUSUSIYATLARI VA IJTIMOIY MOSLASHUV MEXANIZMLARI Karshiyeva Nilufar Abdurashidjonovna Toshkent shahar Zangiota tumani 38-son umumiy o‘rta ta’lim maktabining Ingliz tili fani o‘qituvchisi ANNOTATSIYA Ushbu tezisda maktab yoshidagi autizm spektr buzilishiga ega bolalarning psixologik xususiyatlari, ularning emotsional, kommunikativ va kognitiv rivojlanishidagi o‘ziga xos jihatlar tahlil qilinadi.Autizmli bolalarda ijtimoiy muloqot, o‘zini ifoda etish, diqqat va hissiy muvozanatning shakllanishida uchraydigan qiyinchiliklar hamda ularni yengish uchun psixologik-pedagogik yondashuvlar ilmiy asosda bayon etiladi. Kalit so‘zlar: autizm, ijtimoiy moslashuv, kognitiv rivojlanish, kommunikativ ko‘nikma, emotsional intellekt, psixokorreksiya, integrativ ta’lim. АННОТАЦИЯ В статье рассматриваются психологические особенности детей школьного возраста с расстройством аутистического спектра. Анализируются механизмы их социальной адаптации, коммуникативного развития и саморегуляции, а также раскрываются эффективные психолого-педагогические методы коррекции и поддержки в условиях инклюзивного образования. Ключевые слова: аутизм, социальная адаптация, когнитивное развитие, эмоциональный интеллект, психокоррекция, инклюзивное обучение. “INTERNATIONAL CONFERENCE ON INNOVATIVE DEVELOPMENT OF EDUCATION” 2025/1 176 ABSTRACT This paper explores the psychological characteristics of school-age children with autism spectrum disorder (ASD). It analyzes mechanisms of social adaptation, communication development, and self-regulation, as well as effective psychopedagogical strategies for supporting autistic children within inclusive education frameworks. Keywords: autism, social adaptation, cognitive development, emotional intelligence, psychocorrection, inclusive education. KIRISH So‘nggi yillarda autizm spektr buzilishi (ASB) bilan tug‘ilayotgan bolalar sonining ortishi butun dunyo miqyosida jiddiy psixologik-pedagogik muammolardan biriga aylandi. Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti (WHO) ma’lumotlariga ko‘ra, har 100 nafar bolaning kamida bittasida autizm alomatlari kuzatiladi. Bu holat O‘zbekiston ta’lim tizimi uchun ham dolzarb bo‘lib, maktab yoshidagi autistik bolalarni erta aniqlash, psixodiagnostika va ijtimoiy moslashuv tizimini takomillashtirish zaruratini tug‘diradi [1]. 1. Autizmning psixologik tabiati va rivojlanish xususiyatlari. Autizm — bu bola psixikasining murakkab neyropsixologik buzilishi bo‘lib, ijtimoiy muloqotdagi uzilishlar, hissiy reaksiyalarning sustligi va takroriy harakatlar bilan tavsiflanadi. Maktab yoshidagi bolalarda autizm ko‘proq diqqatning beqarorligi, nutqning kech shakllanishi, hissiy javobning pastligi orqali namoyon bo‘ladi [2]. 2. O‘zini-o‘zi boshqarish va kommunikativ qobiliyatning rivojlanishi. Autizmli bola uchun o‘z hissiyotlarini boshqarish, o‘z harakatlarini nazorat qilish va ijtimoiy vaziyatlarda mos reaksiya bildirish murakkab jarayon hisoblanadi. Shu bois, ularni o‘qitishda motivatsion qo‘llab-quvvatlash, vizual va sensor metodlardan foydalanish muhim ahamiyat kasb etadi [3]. 3.Ijtimoiy moslashuvning psixologik mexanizmlari. Autizmli bolalarda ijtimoiy moslashuv asosan uch bosqichda amalga oshadi: -moslashtiruvchi bosqich (psixologik qulaylik yaratish, ishonch uyg‘otish); “INTERNATIONAL CONFERENCE ON INNOVATIVE DEVELOPMENT OF EDUCATION” 2025/1 177 -interaktiv bosqich (muloqot va hamkorlik faoliyatini rag‘batlantirish); -integrativ bosqich (umumiy sinfga ijtimoiy kiritilish, shaxsiy rivojlanish monitoringi). Bu bosqichlarda ota-ona,psixolog,logoped va o‘qituvchi hamkorligi muhim rol o‘ynaydi. 4. Psixologik-pedagogik yondashuv va innovatsion metodlar. Autizmli bolalar bilan ishlashda qo‘llaniladigan samarali usullar — “ABAterapiya” (Applied Behavior Analysis),“TEACCH” tizimi (vizual strukturalashtirish asosida ta’lim),“sensor integratsiya terapiyasi” va “emosional refleksiya mashg‘ulotlari” hisoblanadi.Ular bolaning o‘zini anglash, ijtimoiy rollarni o‘zlashtirish,emotsional barqarorlikni shakllantirishга xizmat qiladi [4]. XULOSA VA TAKLIFLAR -Maktab yoshidagi autizmli bolalarni erta psixodiagnostika qilish uchun maxsus test tizimlari (ADOS, CARS) milliy sharoitga moslashtirilishi lozim. -Har bir umumta’lim maktabida psixologik-pedagogik qo‘llab-quvvatlash markazlari tashkil etilishi zarur. -O‘qituvchilar va psixologlar uchun autizm bo‘yicha qisqa muddatli malaka oshirish kurslari joriy etilishi kerak. -Autizmli bolalarni ijtimoiy hayotga integratsiyalashda “inklyuziv ta’lim” tamoyillari yanada keng tatbiq etilishi lozim. -Tadqiqotlar autizmli bolalarda individual yondashuv orqali motivatsiya, o‘zini anglash va ijtimoiy faollikni sezilarli darajada oshirish mumkinligini ko‘rsatmoqda [5]. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI: (REFERENCES) 1.WHO. Autism spectrum disorders fact sheet. Geneva, 2023. 2.Baron-Cohen, S. The Essential Difference: Men, Women and the Extreme Male Brain. Penguin, 2022. 3.Frith, U. Autism: Explaining the Enigma. Blackwell Publishing, 2020. 4.Lovaas, O. I. Teaching Developmentally Disabled Children: The ME Book. Austin, 2019. 5.Karimova V.M. Bola psixologiyasi va ijtimoiy moslashuv muammolari. Toshkent, 2021.