GNSS TEXNALOGIYALARINING ZAMONAVIY GEODEZIYA ISHLARDA QO'LLANILISHI

RESEARCH AND EDUCATION ISSN: 2181-3191 VOLUME 4 | ISSUE 9 | 2025 Multidisciplinary Scientific Journal October, 2025 26 DOI: https://doi.org/10.5281/zenodo.17477979 GNSS TEXNALOGIYALARINING ZAMONAVIY GEODEZIYA ISHLARDA QO‘LLANILISHI G‘ofirov Muzaffar Jumayevich Qarshi davlat texnika universiteti dotsenti https://orcid.org/0009-0007-2426-3752 [email protected] Abduahadov Sarvarbek Ahmadjon o‘g‘li Qarshi davlat texnika universiteti talabasi abduahadovsar[email protected] Annotatsiya: GNSS texnologiyalari geodezik o‘lchovlarda yuqori aniqlik, tezkorlik va ishonchlilikni ta’minlab, an’anaviy usullarni samarali ravishda to‘ldirmoqda. Tadqiqotda GNSS asosida amalga oshiriladigan statik va kinematik o‘lchovlar, real vaqt rejimidagi differensial tuzatishlar (RTK, NRTK), shuningdek, ularning kartografiya, yer kadastri, qurilish va monitoring sohalaridagi amaliy qo‘llanilishi ko‘rib chiqiladi. Maqola GNSS texnologiyalarining geodeziya sohasidagi innovatsion yondashuvlar va istiqbolli yo‘nalishlarini yoritishga qaratilgan. Kalit so‘zlar: GNSS texnalogiyalar, zamonaviy geodeziya, RTK va NRTK usullari, Geoinformatsion tizimlar GIT. Аннотация: Технологии GNSS обеспечивают высокую точность, оперативность и надежность геодезических измерений, эффективно дополняя традиционные методы. В исследовании рассматриваются статические и кинематические измерения, выполняемые на основе GNSS, а также дифференциальные поправки в режиме реального времени (RTK, NRTK) и их практическое применение в области картографии, земельного кадастра, строительства и мониторинга. Статья направлена на освещение инновационных подходов и перспективных направлений использования технологий GNSS в сфере геодезии. Ключевые слова: ГНСС-технологии, современная геодезия, методы РТК и НРТК, Геоинформационные системы ГИТ. RESEARCH AND EDUCATION ISSN: 2181-3191 VOLUME 4 | ISSUE 9 | 2025 Multidisciplinary Scientific Journal October, 2025 27 Abstract: GNSS technologies provide high accuracy, efficiency, and reliability in geodetic measurements, effectively complementing traditional methods. The study examines static and kinematic measurements based on GNSS, as well as real-time differential corrections (RTK, NRTK) and their practical applications in cartography, land cadastre, construction, and monitoring. The article aims to highlight innovative approaches and promising directions for the use of GNSS technologies in the field of geodesy. Keywords: GNSS technologies, modern geodesy, RTK and NRTK methods, Geoinformation systems GIT. KIRISH. Mustaqillik yillarida O‘zbekiston Respublikasi geodeziya, kartografiya va yer kadastri sohalarida tub islohotlarni amalga oshirdi. Raqamli texnologiyalarga o‘tish, zamonaviy uskunalar bilan jihozlash va xalqaro standartlarga mos metodologiyalarni joriy etish orqali bu sohalar yangi bosqichga ko‘tarildi. Metodologiya — bu ilmiy tadqiqotlarni olib borish uchun tanlanadigan usullar, yondashuvlar va tamoyillar tizimidir. U tadqiqotning maqsadi, yo‘nalishi va natijalariga erishish uchun qanday metodlardan foydalanishni belgilaydi. Ayniqsa, global navigatsiya sun’iy yo‘ldosh tizimlari GNSS texnologiyalarining jadal rivojlanishi O‘zbekistonda geodeziya ishlarini sifat jihatdan yangi darajaga olib chiqdi. Bugungi kunda GNSS texnologiyalari nafaqat yirik infratuzilma loyihalarida, balki qishloq xo‘jaligi yerlarini o‘lchash, yer kadastrini yuritish, shaharsozlik rejalashtiruvi va ekologik monitoringda ham keng qo‘llanilmoqda. Bu texnologiyalar orqali milliy geodeziya tizimi an’anaviy usullardan raqamli va yuqori aniqlikdagi o‘lchovlarga o‘tmoqda. O‘zbekiston Respublikasi prezidentining 2022-yil 20-oktyabrdagi “O‘zbekiston Respublikasi Iqtisodiyot va moliya vazirligi huzuridagi Kadastr agentligi faoliyatini takomillashtirish chora-tadbirlari” PQ-405 qaroriga binoan Respublika aerogeodeziya markazi faoliyati kengaytirildi. ADABIYOTLAR TAHLILI VA METODOLOGIYASI. Global navigatsiya sun’iy yo‘ldosh tizimlari (GNSS) texnologiyalarining geodeziya sohasidagi qo‘llanilishi bugungi kunda jahon ilmiy hamjamiyatida keng muhokama qilinmoqda. Niderlandiyalik olim: AQSH lik professor Christofer Jekeli GNSS va inertial navigation system (INS) integratsiyasi bo‘yicha tadqiqotlar olib borgan. Geodezik o‘lchovlarda GNSS signal tahlili va fazoviy aniqlikni oshirish metodlarini ishlab chiqqan. Ularning tadqiqotlarida GNSS texnologiyalarining aniqlik darajasi, signal qabul qilish sharoitlari, fazoviy koordinatalarning aniqlanish algoritmlari va real vaqt rejimidagi ishlash mexanizmlari keng yoritilgan. Mahalliy adabiyotlarda esa, O‘zbekiston Respublikasi Yer resurslari, geodeziya, kartografiya va davlat kadastri agentligi, “Geoinfokom” markazi hamda oliy ta’lim muassasalarida olib borilgan RESEARCH AND EDUCATION ISSN: 2181-3191 VOLUME 4 | ISSUE 9 | 2025 Multidisciplinary Scientific Journal October, 2025 28 tadqiqotlar GNSS texnologiyalarining amaliy qo‘llanilishiga qaratilgan. Jumladan, yer kadastrini yuritish, shaharsozlik rejalashtiruvi, infratuzilma monitoringi va qishloq xo‘jaligi yerlarining aniqligi bo‘yicha GNSS asosidagi o‘lchovlar natijalari tahlil qilingan. Biroq, nazariy-metodik asoslar, algoritmik yondashuvlar va mahalliy sharoitga moslashtirish bo‘yicha tadqiqotlar hali yetarli darajada chuqurlashtirilmagan. NATIJALAR. Respublikamizda geodeziya sohasida GNSS texnologiyalarini joriy etish orqali sezilarli darajada yutuqlarga erishildi. Zamonaviy qabul qilgichlar va RTK stansiyalar yordamida o‘lchovlar aniqligi oshdi, vaqt tejamkorligi ta’minlandi. Doimiy GNSS stansiyalari tarmog‘i shakllanib, real vaqt rejimida tuzatishlar berilmoqda. Yer kadastri va shaharsozlikda GNSS asosidagi koordinatalar raqamli tizimlarga integratsiya qilinib, huquqiy shaffoflik mustahkamlanmoqda. Ilmiytadqiqot va ta’lim muassasalarida GNSS bo‘yicha amaliy mashg‘ulotlar yo‘lga qo‘yilgan. Bu natijalar texnologiyaning O‘zbekistonda muvaffaqiyatli joriy etilayotganini va kelajakda yanada keng qo‘llanilishini ko‘rsatadi. GNSS texnologiyalarining qo‘llanilishi natijasida geodeziya sohasida bir qator metodik yondashuvlar takomillashmoqda. An’anaviy o‘lchov usullari bilan taqqoslaganda GNSS asosidagi o‘lchovlar nafaqat aniqlik, balki operativlik va iqtisodiy samaradorlik jihatidan ham ustunlikka ega ekani amaliy tajriba orqali isbotlandi. Bu esa geodeziya ishlarining ko‘lami va sifatini oshirishga xizmat qilmoqda. MUHOKAMA. Zamonaviy geodeziya ishlarida GNSS texnologiyalarining qo‘llanilishi geodezik o‘lchovlarning sifatini tubdan o‘zgartirdi. An’anaviy usullarga nisbatan GNSS tizimlari yuqori aniqlik, tezlik va qulaylikni ta’minlab, geodeziya sohasida yangi imkoniyatlar eshigini ochdi. Ayniqsa, RTK (Real-Time Kinematic) va PPP (Precise Point Positioning) kabi ilg‘or usullar yordamida real vaqt rejimida millimetr darajasidagi aniqlikka erishish mumkin bo‘ladi. GNSS texnologiyalari kadastr, qurilish, kartografiya, ekologik monitoring va qishloq xo‘jaligi kabi ko‘plab sohalarda keng qo‘llanilmoqda. Masalan, yer uchastkalarining chegaralarini aniqlashda GNSS yordamida inson omiliga bog‘liq xatolar kamayadi, vaqt tejaladi va huquqiy aniqlik ta’minlanadi. Qurilishda esa GNSS asosida avtomatlashtirilgan texnika yordamida ob’ektlarning joylashuvi nazorat qilinadi, bu esa loyihalash va nazorat jarayonlarini soddalashtiradi. Shu bilan birga, GNSS texnologiyalarining qo‘llanilishida ayrim muammolar ham mavjud. Sun’iy yo‘ldosh signallarining to‘siqlarga uchrashi (masalan, tog‘li hududlar, zich shahar infratuzilmasi), atmosfera sharoitlari va elektromagnit shovqinlar aniqlikka salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Shuningdek, GNSS uskunalarining narxi va texnik xizmat ko‘rsatish talablari ba’zi tashkilotlar uchun to‘siq bo‘lishi mumkin. Biroq, bu muammolarni yechish uchun texnologik rivojlanishlar davom etmoqda. Mahalliy bazaviy stansiyalar tarmog‘i, RESEARCH AND EDUCATION ISSN: 2181-3191 VOLUME 4 | ISSUE 9 | 2025 Multidisciplinary Scientific Journal October, 2025 29 sun’iy yo‘ldoshlar sonining ortishi va algoritmik tuzatishlar yordamida aniqlik va ishonchlilik oshirilmoqda. GNSS texnologiyalarining GIS, fotogrammetriya kabi boshqa geoinformatsion tizimlar bilan integratsiyasi esa geodeziya sohasida umumiy yondashuvni ta’minlaydi. Umuman olganda, GNSS texnologiyalari zamonaviy geodeziya ishlarining ajralmas qismiga aylangan bo‘lib, ularning to‘g‘ri va samarali qo‘llanilishi geodezik faoliyatning sifatini oshirishda muhim omil hisoblanadi. XULOSA. Zamonaviy geodeziya ishlarida GNSS texnologiyalarining qo‘llanilishi geodezik o‘lchovlar sifatini tubdan yaxshilashga xizmat qilmoqda. Ushbu tizimlar yordamida fazoviy ma’lumotlarni yuqori aniqlikda, tez va ishonchli tarzda olish imkoniyati yaratilgan bo‘lib, bu geodeziya sohasidagi ko‘plab amaliy muammolarning yechimini ta’minlaydi. Ayniqsa, RTK va PPP kabi ilg‘or usullar real vaqt rejimida millimetr darajasidagi aniqlikni ta’minlab, kadastr, qurilish, kartografiya va monitoring sohalarida samaradorlikni oshirmoqda. GNSS texnologiyalarining boshqa geoinformatsion tizimlar bilan integratsiyasi — masalan, GIS va fotogrammetriya — geodeziya ishlarining kompleks va ko‘p funksiyali bo‘lishini ta’minlaydi. Bu esa nafaqat texnik natijalarni, balki boshqaruv va rejalashtirish jarayonlarini ham optimallashtirishga yordam beradi.Shu bilan birga, GNSS tizimlarining qo‘llanilishida mavjud bo‘lgan ayrim texnik va tashkiliy muammolarni bartaraf etish uchun ilmiy-tadqiqot ishlarini davom ettirish, mahalliy infratuzilmani rivojlantirish va mutaxassislar malakasini oshirish zarur. Kelajakda GNSS texnologiyalarining yanada takomillashuvi geodeziya sohasida innovatsion yondashuvlarni shakllantirishga xizmat qiladi. Umuman olganda, GNSS texnologiyalari zamonaviy geodeziya ishlarining ajralmas va strategik jihatdan muhim vositasiga aylangan bo‘lib, ularning to‘g‘ri va samarali qo‘llanilishi mamlakat infratuzilmasini rivojlantirishda muhim o‘rin tutadi. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. G‘.N.Aliqulov, M.J.G‘ofirov, B.N.Jumanov. “Geodeziya” o‘quv qo‘llanma. Qarshi: “Intellekt” nashriyoti. 2021 y 2. M.J.G‘ofirov. “Geodeziya” darslik. Qarshi: “Intellekt” nashriyoti. 2023 y 3. G‘ofirov, M. J. (2025). GEODEZIYA, KARTOGRAFIYA VA KADASTR TA’LIM YO ‘NALISHI TALABALARNING KASBIY TAYYORGARLIGINI RIVOJLANTIRISHNING BAHOLASH MEZONLARI. RESEARCH AND EDUCATION, 4(3), 53-56. 4. G‘ofirov, M. J. (2025). ZOVURLARNI TA’MIRLASH VA BARPO ETISHDA QO ‘LLANILADIGAN GEODEZIK ASBOBLAR. RESEARCH AND EDUCATION, 4(3), 48-52. RESEARCH AND EDUCATION ISSN: 2181-3191 VOLUME 4 | ISSUE 9 | 2025 Multidisciplinary Scientific Journal October, 2025 30 5. Jumayevich, G. O. M., & Qizi, U. M. Y. (2024). YER RESURSLARIDAN SAMARALI FOYDALANISH JARAYONIDA VUJUDGA KELGAN MUAMMOLAR. Science and innovation, 3(Special Issue 18), 624-627. 6. Jumayevich, G. O. M., & Shamsiddin o‘g‘li, B. S. (2022). MUHANDISLIK YO ‘NALISHI TALABALARINING UMUMKASBIY TAYYORGARLIGIGA QO ‘YILADIGAN TALABLAR. RESEARCH AND EDUCATION, 78. 7. Гофиров, М. Ж. (2022). ПРОБЛЕМЫ РЕГУЛИРОВАНИЯ ЗЕМЕЛЬНЫХ РЕФОРМ И ЗЕМЕЛЬНЫХ ОТНОШЕНИЙ В УСЛОВИЯХ РЫНОЧНОЙ ЭКОНОМИКИ. Вестник науки, 3(10 (55)), 100-104. 8. G‘ofirov, M. J., & Mirzayev, J. O. (2022). XATOLAR NAZARIYASI HAQIDA UMUMIY MA’LUMOT. Oriental renaissance: Innovative, educational, natural and social sciences, 2(1), 1175-1177. 9. G‘ofirov, M. J., Mirzayev, J. O., & Qurbonmurodov, A. A. (2022). YER TUZISH VA KADASTR ISHLARI UCHUN GEODEZIK O ‘LCHOVLARNI MATEMATIK QAYTA ISHLASH NAZARIYASI VA AMALIYOTINI TAKOMILLASHTIRISH. Oriental renaissance: Innovative, educational, natural and social sciences, 2(1), 1178-1181. 10. Jumaevich, G. M. (2021). Integrated learning concept. ACADEMICIA: AN INTERNATIONAL MULTIDISCIPLINARY RESEARCH JOURNAL, 11(1), 11881191. 11. Khimmataliev, D. O., Khakimov, J. O., Sharipova, S. S., Turaev, M. F., Gofirov, M. J., & Murodova, Z. Q. (2021). Formation of didactic competence of students as a pedagogical problem. Annals of the Romanian Society for Cell Biology, 25(4), 75527567. 12. G‘ofirov, M. J., & Bolibekov, S. S. o ‘g ‘li.(2022). Muhandislik yo ‘nalishi talabalarining umumkasbiy tayyorgarligiga qo ‘yiladigan talablar. International conferences, 1 (8), 78–82. 13. G‘ofirov, M. J. Shukurova SA qizi.(2022). In Kompetentli yondashuv asosida bо ‘lajak muhandislarning umumkasbiy tayyorgarligini rivojlantirish. International conferences (Vol. 1, No. 8, pp. 12-16).