O'QUVCHILARDA AXBOROT MADANIYATINI SHAKLLANTIRISHDA INFORMATIKA FANINING O'RNI

SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 10 | 2025 https://t.me/openscholar Multidisciplinary Scientific Journal Oktabr, 2025 91 DOI: https://doi.org/10.5281/zenodo.17479938 O‘QUVCHILARDA AXBOROT MADANIYATINI SHAKLLANTIRISHDA INFORMATIKA FANINING O‘RNI Bekchanova Saboxatxon Abbosxonovna yetakchi oʻqtuvchi Oʻzbekiston Xalqaro islomshunoslik akademiyasi akademik litseyi informatika va axborot texnologiyalarini fani oʻqituvchisi ANNOTATSIYA Mazkur maqolada o‘quvchilarda axborot madaniyatini shakllantirish jarayonida informatika fanining roli va ahamiyati tahlil qilinadi. Axborot madaniyati tushunchasining mazmuni, uning tarkibiy qismlari hamda o‘quvchilarda raqamli kompetensiyalarni rivojlantirishda informatika fanining ta’siri ilmiy asosda o‘rganiladi. Shuningdek, zamonaviy axborot-kommunikatsiya texnologiyalari (AKT) vositalari orqali o‘quvchilarning tanqidiy, mantiqiy va ijodiy fikrlash qobiliyatlarini rivojlantirishga xizmat qiluvchi pedagogik yondashuvlar yoritiladi. Kalit so‘zlar: axborot madaniyati, informatika, raqamli kompetensiya, axborot xavfsizligi, axborot texnologiyalari, o‘qitish metodikasi, media savodxonlik. Kirish Zamonaviy jamiyatda axborot resurslari iqtisodiy, siyosiy va ijtimoiy rivojlanishning muhim omiliga aylandi. Axborot oqimi har bir inson hayotiga chuqur kirib bormoqda. Shu sababli yosh avlodda axborotni izlash, tanlash, tahlil qilish, baholash va undan samarali foydalanish ko‘nikmalarini shakllantirish ta’lim tizimining dolzarb vazifasiga aylandi. Axborot madaniyati — bu insonning axborotni to‘g‘ri qabul qilish, tahlil etish, qayta ishlash va undan mas’uliyatli foydalanish qobiliyatini bildiruvchi kompetensiya SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 10 | 2025 https://t.me/openscholar Multidisciplinary Scientific Journal Oktabr, 2025 92 majmuasidir. Ushbu madaniyatning shakllanishida informatika fani markaziy o‘rinni egallaydi, chunki u o‘quvchilarni axborot bilan ishlash texnologiyalari, axborot xavfsizligi va axborot etikasi bilan tanishtiradi. O‘zbekiston Respublikasi “Raqamli O‘zbekiston – 2030” strategiyasi ham yoshlarning raqamli savodxonligini oshirishni milliy ustuvor yo‘nalishlardan biri sifatida belgilagan. Shu jihatdan informatika fani faqat texnik bilimlarni emas, balki madaniy, axloqiy va ijtimoiy mas’uliyatni ham shakllantiruvchi fan sifatida e’tirof etiladi. Materiallar va metodlar Tadqiqotda quyidagi ilmiy-uslubiy manbalar va metodlar asos qilib olindi: Nazariy tahlil metodi – axborot madaniyati, raqamli kompetensiya, axborot xavfsizligi tushunchalarini ilmiy manbalar asosida tahlil qilish. Pedagogik kuzatuv va tajriba – informatika darslarida o‘quvchilarning axborot madaniyatiga oid faoliyatini kuzatish. So‘rovnoma va intervyu – o‘quvchilarning axborot texnologiyalaridan foydalanish odatlari va bilimlarini o‘rganish. Statistik tahlil – tadqiqot natijalarini miqdoriy ko‘rsatkichlar orqali baholash. Tadqiqot ob’ekti sifatida umumta’lim maktablari va akademik litseylarning informatika fanini o‘qitish jarayoni tanlandi. Asosiy manbalar sifatida O‘zbekiston Respublikasi Xalq ta’limi vazirligi tomonidan tasdiqlangan davlat ta’lim standartlari, AKT rivojlantirish konsepsiyasi hamda xalqaro tajribalar (UNESCO, OECD, EU Digital Education Framework) tahlil qilindi. Natijalar Tadqiqot natijalari informatika fanining axborot madaniyatini shakllantirishdagi o‘rnini quyidagi yo‘nalishlarda ochib beradi: 1. Axborot bilan ishlash ko‘nikmalarini shakllantirish Informatika fanining asosiy vazifalaridan biri — o‘quvchilarni axborotni izlash, tanlash, tahlil qilish va saqlash usullari bilan tanishtirishdir. Bu jarayonda: Internet resurslaridan to‘g‘ri foydalanish, SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 10 | 2025 https://t.me/openscholar Multidisciplinary Scientific Journal Oktabr, 2025 93 Ma’lumotlarni baholash (haqiqat va yolg‘onni ajratish), Manbalarni ko‘rsatish va plagiatdan saqlanish madaniyati o‘rgatiladi. 2. Axborot xavfsizligi madaniyatini shakllantirish O‘quvchilar shaxsiy ma’lumotlarni himoya qilish, parol yaratish, ijtimoiy tarmoqlarda xavfsiz xatti-harakatlarni amalga oshirishni o‘rganadilar. Informatika darslarida bu boradagi mavzularni amaliy mashg‘ulotlar bilan boyitish axborot madaniyatining asosiy komponentidir. 3. Axborot etikasi va kommunikatsiya madaniyati Raqamli muhitda muomala madaniyati, axborot etikasi, mualliflik huquqi, onlayn xulq-atvor qoidalari haqida bilim berish informatika fanining muhim tarkibiy qismi hisoblanadi. O‘quvchilar o‘z fikrini madaniyatli tarzda ifodalashni, onlayn muloqotda tolerantlikni saqlashni o‘rganadilar. 4. Raqamli kompetensiyani rivojlantirish Informatika darslari orqali o‘quvchilar: Ofis dasturlarida ishlash, Elektron hujjatlar tayyorlash, Bulutli texnologiyalar, dasturlash va tarmoq texnologiyalaridan foydalanishni o‘rganadilar. Bu esa ularni mehnat bozorida raqobatbardosh kadr sifatida shakllantiradi. 5. Innovatsion texnologiyalardan foydalanish Scratch, Python, MS Excel, Google Workspace, Canva, ChatGPT kabi vositalarni o‘quv jarayoniga tatbiq etish o‘quvchilarning qiziqishini oshiradi va ularni amaliy faoliyatga jalb qiladi. Shuningdek, loyiha ishlari orqali o‘quvchilar axborot madaniyatini kundalik hayot bilan bog‘laydilar. Muhokama Axborot madaniyati shunchaki texnik bilim emas, balki ijtimoiy mas’uliyat va axloqiy ong bilan bog‘liq tushunchadir. O‘quvchilar informatikani o‘rganish orqali nafaqat kompyuter savodxonligini, balki axborotning ijtimoiy ahamiyatini anglaydilar. SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 10 | 2025 https://t.me/openscholar Multidisciplinary Scientific Journal Oktabr, 2025 94 Masalan, o‘quvchilarga “axborot manbasi ishonchlimi?”, “manbani kim yaratgan?”, “axborotni ulashish qanday oqibatlarga olib keladi?” kabi savollarni tahlil qilishni o‘rgatish ularning tanqidiy fikrlashini kuchaytiradi. Shuningdek, informatika fani yordamida: O‘quvchilar media savodxonlikni egallaydi (soxta yangiliklar, reklama manipulyatsiyalarini tanish), Axborot etikasini o‘rganadi (mualliflik huquqi, kiberbullingdan himoyalanish), Ijtimoiy mas’uliyatni his qiladi (axborotni baham ko‘rishning oqibatlarini tushunadi). Bugungi kunda ta’lim tizimida “Raqamli pedagogika” va “Axborot madaniyati” integratsiyasi keng rivojlanmoqda. O‘qituvchi informatika fanini faqat texnik predmet sifatida emas, balki shaxsni raqamli dunyoga tayyorlovchi fan sifatida olib borishi zarur. Xalqaro tadqiqotlar (UNESCO, 2022) ham shuni ko‘rsatadiki, axborot madaniyatiga ega yoshlar: Onlayn xavfsizlikni biladi; Axborotni tanqidiy baholaydi; Internetdan samarali va mas’uliyatli foydalanadi; Ijodiy va innovatsion faoliyat yurita oladi. Demak, informatika fanini sifatli o‘qitish — bu faqat raqamli ko‘nikmalarni emas, balki axborot madaniyatini shakllantirish orqali jamiyatning intellektual va ma’naviy rivojiga xizmat qiladi. Xulosa Tadqiqot natijalariga ko‘ra, quyidagi xulosalarga kelish mumkin: 1. Axborot madaniyati — bu zamonaviy shaxsning ajralmas kompetensiyasidir. Uni shakllantirishda informatika fani asosiy o‘rinni egallaydi. 2. Informatika fani orqali o‘quvchilarda axborotni izlash, tahlil qilish, baholash va xavfsiz foydalanish ko‘nikmalari rivojlanadi. SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 10 | 2025 https://t.me/openscholar Multidisciplinary Scientific Journal Oktabr, 2025 95 3. Axborot etikasi, kiberxavfsizlik, media savodxonlik kabi yo‘nalishlarni informatika darslariga integratsiya qilish zarur. 4. Raqamli ta’lim muhiti (interaktiv platformalar, onlayn testlar, loyiha ishlari) axborot madaniyatini shakllantirishda samarali vositadir. 5. O‘qituvchi faqat bilim beruvchi emas, balki axborot madaniyatini shakllantiruvchi yetakchi sifatida faoliyat yuritishi lozim. Natijada informatika fani o‘quvchilarning shaxsiy, intellektual va ijtimoiy rivojlanishida muhim o‘rin tutadi hamda raqamli jamiyatda ongli, mas’uliyatli fuqaroni shakllantirishga xizmat qiladi. ADABIYOTLAR RO‘YXATI 1. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Raqamli O‘zbekiston – 2030” strategiyasi. Toshkent, 2020. 2. O‘zbekiston Respublikasi Xalq ta’limi vazirligi. Informatika fanining davlat ta’lim standarti. Toshkent, 2022. 3. UNESCO. Digital Literacy and Information Culture in Education. Paris, 2022. 4. Wing, J. M. Computational Thinking and Digital Competence. ACM, 2017. 5. Qodirova N. Axborot madaniyati va raqamli kompetensiya. – “Ta’lim texnologiyalari” jurnali, 2023. 6. Karimova M. Informatika fanini o‘qitishda axborot madaniyatini shakllantirishning psixologik asoslari. Toshkent, 2021. 7. OECD. The Future of Education and Digital Skills. Paris, 2021. 8. Soliyev B. Raqamli madaniyat va uning ta’limdagi o‘rni. – “Pedagogika va innovatsiyalar” jurnali, 2024.