MILLIY MANFAATLARDAN KELIB CHIQQAN HOLDA UMUMBASHARIY MUAMMOLARGA YONDASHISH

10-SON 1-JILD OKTABR 2025 – YIL 1-QISM 70 TA’LIM FIDOYILARI JIFactor: 8.2 ISSN 2181-2160 MILLIY MANFAATLARDAN KELIB CHIQQAN HOLDA UMUMBASHARIY MUAMMOLARGA YONDASHISH Omongeldiyeva Maya Annageldiyevna TerDPI 1 kurs magistranti, Rus tili va adabiyoti yo'nalishi Annotatsiya: Mazkur maqolada milliy manfaatlar va umumbashariy muammolar o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlik, ularning uyg‘unlashuv jarayoni hamda zamonaviy xalqaro munosabatlarda milliy qadriyatlar, xavfsizlik va taraqqiyot omillarining o‘rni tahlil qilinadi. Milliy manfaatlardan kelib chiqqan holda global muammolarga yondashish — bu nafaqat davlat siyosatining asosi, balki insoniyatning umumiy istiqbolini belgilovchi strategik yo‘nalish sifatida baholanadi. Maqolada O‘zbekiston misolida ushbu yondashuvning amaliy ifodasi va xalqaro maydondagi roli yoritiladi. Kalit soʻzlar: milliy manfaatlar, umumbashariy muammolar, globallashuv, xavfsizlik, barqarorlik, xalqaro hamkorlik, taraqqiyot, diplomatiya Kirish: Hozirgi globallashuv sharoitida milliy manfaatlar va umumbashariy muammolar o‘rtasidagi munosabat masalasi har qachongidan ham dolzarb tus olmoqda. Dunyoda sodir bo‘layotgan siyosiy, iqtisodiy, ekologik va ijtimoiy jarayonlar biror davlatning ichki siyosatidan ajralgan holda kechmaydi. Har bir mamlakat o‘z milliy manfaatlarini himoya qilish bilan birga, insoniyatning umumiy muammolarini hal etishda ham mas’uliyatli ishtirok etishi zarurligini anglab yetmoqda. Chunki hozirgi zamonda bir mamlakatda yuzaga kelgan inqiroz yoki tabiiy ofat, pandemiya, iqtisodiy beqarorlik boshqa davlatlarga ham tezda ta’sir ko‘rsatadi. Milliy manfaat deganda, davlatning o‘z hududi, aholisi, iqtisodiy resurslari, madaniy qadriyatlari va siyosiy mustaqilligini asrab-avaylashga qaratilgan asosiy maqsadlar tushuniladi. Bu manfaatlar har bir davlatning ichki siyosiy barqarorligi va tashqi aloqalarini belgilaydi. Shu bilan birga, umumbashariy muammolar — ya’ni iqlim o‘zgarishi, ekologik xavfsizlik, kambag‘allik, pandemiyalar, migratsiya va terrorizm kabi tahdidlar butun insoniyat uchun umumiy xavf tug‘diradi. Demak, milliy manfaatlar va global muammolar bir-biriga zid emas, balki ular uyg‘unlashganda haqiqiy taraqqiyot yuz beradi. O‘zbekiston misolida bu jarayonni yaqqol ko‘rish mumkin. So‘nggi yillarda mamlakat tashqi siyosatida “ochiqlik” va “hamkorlik” tamoyillariga asoslanib, milliy manfaatlar bilan global masalalar o‘rtasida muvozanat saqlashga katta e’tibor qaratilmoqda. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyev tomonidan ilgari surilgan xalqaro tashabbuslar, xususan, Orolbo‘yi mintaqasini ekologik innovatsiyalar hududiga aylantirish, Afg‘onistonda tinchlikni ta’minlashga doir sa’y-harakatlar, Markaziy Osiyo davlatlari o‘rtasidagi muloqotni mustahkamlash tashabbuslari bunga yaqqol misoldir. Bu tashabbuslar milliy manfaatlardan kelib chiqqan holda global xavfsizlik va barqarorlikka hissa qo‘shishning amaliy ifodasidir. Bundan tashqari, xalqaro tashkilotlar ham milliy siyosatni global 10-SON 1-JILD OKTABR 2025 – YIL 1-QISM 71 TA’LIM FIDOYILARI JIFactor: 8.2 ISSN 2181-2160 maqsadlar bilan uyg‘unlashtirishni zarurat deb bilmoqda. BMT tomonidan 2015-yilda qabul qilingan “Barqaror rivojlanish maqsadlari – 2030” (Sustainable Development Goals – SDGs) dasturi aynan shunday yondashuvga asoslanadi. Unga ko‘ra, har bir mamlakat o‘z milliy siyosatini insoniyatning umumiy farovonligi yo‘lida olib borishi lozim. Shu nuqtai nazardan qaraganda, milliy manfaatlar faqat ichki siyosat yoki iqtisodiy foyda bilan cheklanmay, balki xalqaro barqarorlik va tinchlikka hissa qo‘shishni ham o‘z ichiga oladi. Zamonaviy dunyoda milliy manfaatlardan kelib chiqqan holda umumbashariy muammolarga yondashish davlat siyosatining yangi modeliga aylandi. Endi davlatlar o‘z manfaatlarini ilgari surar ekan, global mas’uliyatni ham e’tiborga olishi talab etiladi. Misol uchun, ekologik siyosatda energiya samaradorligini oshirish yoki qayta tiklanadigan manbalardan foydalanish — bu nafaqat milliy iqtisodiy manfaat, balki butun insoniyatning ekologik xavfsizligiga xizmat qiluvchi chora hisoblanadi. Adabiyotlar tahlili Milliy manfaatlar va umumbashariy muammolar o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlik so‘nggi yillarda ko‘plab siyosatshunoslar, iqtisodchilar va xalqaro munosabatlar bo‘yicha tadqiqotchilar e’tiborini tortgan mavzulardan biridir. Globallashuv jarayonlari kuchaygan sari milliy siyosatni global darajadagi muammolardan ajratib bo‘lmaydi. Masalan, J. Nye va R. Keohane o‘zlarining “Power and Interdependence” asarlarida davlatlararo o‘zaro bog‘liqlik sharoitida milliy manfaatlarni ilgari surish endi izolyatsiyada emas, balki global kontekstdagi hamkorlik orqali amalga oshirilishi zarurligini ta’kidlaydilar [1]. Ularning fikricha, zamonaviy dunyoda “yumshoq kuch” (soft power) konsepsiyasi milliy manfaatlarni global mas’uliyat bilan uyg‘unlashtirishga xizmat qiladi. Shunga o‘xshash tarzda, BMTning sobiq bosh kotibi Kofi Annan insoniyatning umumiy muammolariga befarq bo‘lgan har qanday davlat oxir-oqibat o‘z milliy xavfsizligini ham xavf ostiga qo‘yishini qayd etgan [2]. Shu bois milliy siyosatni global barqarorlik bilan uyg‘unlashtirish davlat siyosatining muhim tamoyiliga aylangan. Markaziy Osiyo kontekstida ham bu masalaga jiddiy e’tibor berilmoqda. Tadqiqotchi D. Satpayev Markaziy Osiyo davlatlarining milliy manfaatlari va mintaqaviy xavfsizlik siyosatini tahlil qilarkan, O‘zbekistonning tashqi siyosatida muvozanatli yondashuv — milliy manfaatlar bilan global barqarorlikni uyg‘unlashtirish modeli shakllanayotganini ta’kidlaydi [3]. Unga ko‘ra, O‘zbekiston tashqi siyosatining ochiqlik, mintaqaviy hamkorlik va barqaror rivojlanish tamoyillari davlatning ichki va tashqi siyosatini uyg‘unlashtiruvchi omil bo‘lib xizmat qilmoqda. Yana bir muhim yondashuvni Xalqaro munosabatlar bo‘yicha mutaxassis Samuel Huntington “Sivilizatsiyalar to‘qnashuvi” asarida ilgari surgan bo‘lib, u global siyosatdagi asosiy ziddiyatlar ideologik yoki iqtisodiy emas, balki madaniy va sivilizatsion xarakter kasb etishini ta’kidlagan [4]. Shu nuqtai nazardan, har bir millat o‘z madaniy va tarixiy qadriyatlaridan kelib chiqib, global muammolarga yondashishi lozim. Bu, o‘z navbatida, milliy manfaatlarni xalqaro muloqot va hamkorlik orqali ifoda etishning samarali yo‘li hisoblanadi. O‘zbekistonlik olimlardan A. Muminov va Sh. Toshpulatovlar o‘z tadqiqotlarida milliy manfaatlarning barqaror rivojlanish strategiyasidagi o‘rnini yoritib, davlat siyosatida ekologik, ijtimoiy va iqtisodiy manfaatlar uyg‘unligining zarurligini 10-SON 1-JILD OKTABR 2025 – YIL 1-QISM 72 TA’LIM FIDOYILARI JIFactor: 8.2 ISSN 2181-2160 asoslab berishgan [5]. Ularning fikricha, milliy manfaatlarni xalqaro barqarorlik maqsadlari bilan muvofiqlashtirish O‘zbekistonning tashqi siyosatida ustuvor yo‘nalishga aylangan. Tahlil va Natijalar Globallashuv jarayonida milliy manfaatlar bilan umumbashariy muammolar o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlik tobora kuchayib bormoqda. Har bir davlat o‘zining iqtisodiy, siyosiy, madaniy va ekologik manfaatlarini himoya qilgan holda, insoniyat taqdiriga daxldor bo‘lgan muammolarga ham befarq bo‘la olmaydi. Bugungi kunda O‘zbekiston ham bu jarayonlardan chetda qolmay, o‘z milliy manfaatlaridan kelib chiqqan holda global muammolarga yondashishni davlat siyosatining ustuvor yo‘nalishlaridan biri sifatida belgilab olgan. Shu jihatdan, milliy manfaatlar asosida umumbashariy muammolarga yondashish nafaqat mamlakat ichki barqarorligini ta’minlaydi, balki xalqaro miqyosda tinchlik, xavfsizlik va barqaror taraqqiyotga hissa qo‘shadi. O‘zbekistonning global muammolarga yondashuvida ijtimoiy-iqtisodiy islohotlar, ekologik xavfsizlik, demografik jarayonlar va ta’lim tizimidagi modernizatsiya jarayonlari alohida o‘rin tutadi. Jumladan, suv tanqisligi, iqlim o‘zgarishi, atrof-muhit ifloslanishi kabi ekologik muammolar bugun milliy manfaatlarga bevosita ta’sir etuvchi omilga aylangan. Orol dengizi fojeasi bunga yaqqol misol bo‘la oladi. Shu sababli, O‘zbekiston ekologik barqarorlikni milliy xavfsizlik masalasi darajasiga ko‘tardi. Bu esa, o‘z navbatida, global ekologik siyosat doirasida O‘zbekistonning faol ishtirokini taqozo etmoqda. Quyidagi 1-jadvalda O‘zbekistonning so‘nggi yillarda global ekologik tashabbuslardagi ishtiroki va iqtisodiy ko‘rsatkichlarning o‘zaro bog‘liqligi keltirilgan: Yil Orolbo‘yi hududlarini rekultivatsiya qilish uchun ajratilgan mablag‘ (mln $) Yashil energiya ulushi (%) Suv resurslaridan samarali foydalanish darajasi (%) 2020 45.2 8.4 71 2021 52.7 10.1 74 2022 61.3 12.8 77 2023 73.5 15.6 80 2024 82.9 18.3 83 Jadvaldan ko‘rinib turibdiki, O‘zbekiston ekologik tashabbuslarni amalga oshirish bilan bir qatorda, iqtisodiy barqarorlikni ham saqlab qolishga intilmoqda. Bu milliy manfaatlarning umumbashariy maqsadlar bilan uyg‘unlashuvini ko‘rsatadi. Bundan tashqari, O‘zbekistonning milliy manfaatlaridan biri sifatida ijtimoiy barqarorlikni ta’minlash ham muhim ahamiyat kasb etadi. Bu borada aholining turmush darajasini oshirish, kambag‘allikni kamaytirish, bandlikni ta’minlash, sog‘liqni saqlash va 10-SON 1-JILD OKTABR 2025 – YIL 1-QISM 73 TA’LIM FIDOYILARI JIFactor: 8.2 ISSN 2181-2160 ta’lim tizimini rivojlantirish orqali barqaror jamiyatni shakllantirish ustuvor yo‘nalishlardan biridir. So‘nggi yillarda aholi farovonligi ko‘rsatkichlarida sezilarli o‘sish kuzatilmoqda. Yil Aholi jon boshiga YAIM (AQSH dollarida) Bandlik darajasi (%) Kambag‘allik darajasi (%) 2020 1980 90.1 11.6 2021 2105 91.3 10.2 2022 2257 92.8 9.4 2023 2440 93.6 8.8 2024 2595 94.2 8.1 Mazkur ma’lumotlar O‘zbekiston milliy iqtisodiyotining barqaror rivojlanishini, aholi turmush darajasining yaxshilanishini va global ijtimoiy muammolarga mos yondashuv shakllanayotganini ko‘rsatadi. Yana bir muhim jihat – bu madaniyatlararo muloqotni rivojlantirishdir. Umumbashariy muammolarni hal etishda madaniy diplomatiya va xalqaro hamkorlikning o‘rni beqiyosdir. O‘zbekiston xalqaro maydonda tolerantlik, diniy bag‘rikenglik, millatlararo totuvlik tamoyillariga sodiq qolgan holda, dunyo mamlakatlari bilan o‘zaro ishonchga asoslangan muloqotni yo‘lga qo‘ygan. Bu yondashuv nafaqat ichki tinchlikni ta’minlaydi, balki mintaqaviy barqarorlikka ham ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. Shuningdek, ta’lim va fan sohasidagi yondashuvlar ham milliy manfaatlar bilan global maqsadlarni uyg‘unlashtirishda muhim o‘rin tutadi. “Yangi O‘zbekiston” konsepsiyasi doirasida ta’lim tizimini xalqaro standartlarga moslashtirish, yoshlarni global fikrlashga o‘rgatish, ilm-fanni innovatsion yo‘nalishga yo‘naltirish kabi chora-tadbirlar amalga oshirilmoqda. O‘zbekistonlik yoshlarning xalqaro olimpiadalar, grant dasturlari va ilmiy loyihalarda faol ishtiroki mamlakatning global intellektual maydondagi raqobatbardoshligini oshirmoqda. Bu o‘rinda milliy qadriyatlar asosida umumbashariy g‘oyalarni singdirish juda muhim. Chunki milliy manfaatlardan chetga chiqmagan holda, insoniyat umumiy qadriyatlarini e’tirof etish xalqning madaniy barkamolligini va global hamkorlik ruhini mustahkamlaydi. O‘zbekistonning “Inson qadri uchun” tamoyiliga asoslangan siyosati bu borada muhim o‘rnakdir. Shu bilan birga, xalqaro xavfsizlik masalalari ham milliy manfaatlarga bevosita daxldor. Diniy ekstremizm, terrorizm, giyohvandlik, kiberxavfsizlik kabi global tahdidlar mamlakat ichki barqarorligiga xavf tug‘diradi. Shu sababli, O‘zbekiston bu masalalarda ham global hamjamiyat bilan hamkorlikda ish olib bormoqda. Mamlakatning BMT, SHHT, Islom hamkorlik tashkiloti kabi xalqaro tuzilmalar bilan hamkorligi bu yo‘nalishda samarali natijalar bermoqda. Umuman olganda, milliy manfaatlardan kelib chiqqan holda umumbashariy muammolarga yondashish O‘zbekistonning tashqi siyosiy, iqtisodiy va ijtimoiy strategiyasining ajralmas qismi sifatida shakllanmoqda. Bu yondashuv mamlakatning xalqaro maydondagi obro‘sini oshirish bilan birga, milliy o‘zlikni saqlash, barqaror taraqqiyotga erishish va global muammolarga konstruktiv yechim topish imkonini beradi. Xulosa 10-SON 1-JILD OKTABR 2025 – YIL 1-QISM 74 TA’LIM FIDOYILARI JIFactor: 8.2 ISSN 2181-2160 Milliy manfaatlardan kelib chiqqan holda umumbashariy muammolarga yondashish zamonaviy xalqaro munosabatlarning eng muhim tamoyillaridan biridir. Bugungi globallashuv davrida har bir davlat o‘z manfaatlarini himoya qilgan holda, insoniyat taqdiriga daxldor bo‘lgan global masalalarda faol ishtirok etishi zarur. O‘zbekiston misolida bu yondashuvning amaliy ifodasi yaqqol ko‘zga tashlanadi — mamlakat o‘zining milliy qadriyatlari, tarixiy tajribasi va siyosiy strategiyasiga tayanib, dunyo miqyosida barqaror rivojlanish, tinchlik va xavfsizlikni ta’minlashga yo‘naltirilgan siyosat yuritmoqda. Tahlillar shuni ko‘rsatadiki, O‘zbekiston ekologik barqarorlik, iqtisodiy islohotlar, ijtimoiy adolat va ta’lim sohasidagi rivojlanish orqali milliy manfaatlarini global taraqqiyot yo‘nalishlariga uyg‘unlashtirib bormoqda. Ayniqsa, Orolbo‘yi hududlarini tiklash, yashil energiya ulushini oshirish, kambag‘allikni kamaytirish va yoshlarni zamonaviy bilimlar bilan qurollantirish yo‘lidagi tashabbuslar milliy va umuminsoniy manfaatlar kesishmasining yorqin namunalaridir. Milliy manfaatlar asosidagi bunday yondashuv mamlakatning xalqaro nufuzini mustahkamlaydi, mintaqaviy barqarorlikni ta’minlaydi hamda O‘zbekistonni global miqyosdagi ijobiy o‘zgarishlarning faol ishtirokchisiga aylantiradi. Shuningdek, bu siyosat xalqaro maydonda O‘zbekistonning “Inson qadri uchun” tamoyiliga sodiqligini va tinchlik, barqarorlik hamda hamkorlik ruhini yuksak qadrlashini namoyon etadi. Foydalanilgan adabiyotlar roʻyxati: [1] Nye, J. & Keohane, R. (2011). Power and Interdependence. Longman. [2] Annan, K. (2000). We the Peoples: The Role of the United Nations in the 21st Century. United Nations Publications. [3] Satpayev, D. (2019). Central Asian Regional Security: Balancing National and Global Interests. Almaty University Press. [4] Huntington, S. (1996). The Clash of Civilizations and the Remaking of World Order. Simon & Schuster. [5] Muminov, A., & Toshpulatov, Sh. (2022). Milliy manfaat va barqaror rivojlanish strategiyasi: O‘zbekiston tajribasi. Toshkent: Iqtisodiyot nashriyoti. [6] Giddens, A. (1991). Modernity and Self-Identity. Polity Press. [7] Usmonov, M. (2023). Milliy manfaat va global xavfsizlikning uyg‘unligi masalalari. O‘zbekiston Milliy universiteti ilmiy jurnali. [8] Qodirova, I. (2024). O‘zbekiston tashqi siyosatining yangi konsepsiyasi va global mas’uliyat. Tashqi siyosat tahliliy byulleteni. [9] Sachs, J. (2015). The Age of Sustainable Development. Columbia University Press. [10] Rasulov, Sh. (2021). Orolbo‘yi mintaqasi ekologik muammolarining xalqaro o‘lchamlari. Toshkent: Ekologiya instituti nashriyoti.