DIJITAL USULLAR YORDAMIDA QORAQALPOQ SHE'RIYATIDA FITONIMLARNING SEMANTIK XARITALANISHI: IBRAYIM YUSUPOV VA BERDAQ QIYOSLANMASI

Oktabr, 2025-Yil 375 DIJITAL USULLAR YORDAMIDA QORAQALPOQ SHE’RIYATIDA FITONIMLARNING SEMANTIK XARITALANISHI: IBRAYIM YUSUPOV VA BERDAQ QIYOSLANMASI Abdullaeva Ayzada Nasurilla qizi https://doi.org/10.5281/zenodo.17483172 Annotatsiya. Ushbu maqolada Qoraqalpoq she’riyatida o‘simlik nomlarining (fitonimlarning) semantik funksiyalari dijital (raqamli) usullar yordamida o‘rganilgan. Tadqiqotning maqsadi - Qoraqalpoq she’riyatida fitonimlarning qo‘llanish chastotasi, ularning ma’no maydonlari va shoirlar o‘rtasidagi farqlarni aniqlashdan iborat. Ibrayim Yusupov va Berdaq she’rlaridan tuzilgan kichik raqamli korpus asosida olib borilgan tahlil natijasida “gul, terek, anor, bug‘doy, uzum” kabi fitonimlarning tematik jihatdan “sevgi, vatan, baraka, yoshlik” kabi tushunchalar bilan chambarchas bog‘liqligi aniqlangan. Tadqiqot, qoraqalpoq tilshunosligi va adabiyotida raqamli gumanitar fanlarni qo‘llash imkoniyatini namoyish etishi jihatidan muhim ahamiyatga ega. Kalit so‘zlar: Qoraqalpoq she’riyati, fitonim, raqamli gumanitar fanlar, semantik tahlil, Ibrayim Yusupov, Gephi, AntConc. Qoraqalpoq adabiyoti — Turk dunyosining boy og‘zaki va yozma merosining ajralmas qismidir. Bu adabiyotning eng diqqatga sazovor xususiyatlaridan biri tabiat va inson o‘rtasidagi chuqur bog‘liqlikning she’riy tilda o‘z aksini topganligidir. Qoraqalpoq shoirlari tabiatni faqat estetik unsur sifatida emas, balki madaniy ramzlar tizimi sifatida ham ishlatganlar. Ayniqsa, fitonimlar (o‘simlik nomlari) xalqning hayot tarzi, e’tiqodi va qadriyatlar olamini ifodalovchi kuchli ramzlar sifatida namoyon bo‘ladi [3.115]. Mazkur tadqiqotda qoraqalpoq she’riyatidagi fitonimlarning funksiyalari tahlil qilinar ekan, an’anaviy matn tahlilidan tashqari dijital gumanitar fanlarning imkoniyatlaridan ham foydalanildi. Bu yondashuv, she’r tilidagi manolari bilan aloqalarni va ma’no tarmoqlarini ko‘rish hamda ularni grafik shaklda tasvirlash imkonini beradi. Shu jihatdan, ushbu maqola qoraqalpoq adabiyotshunosligiga zamonaviy ilmiy-metodik yondashuv olib kiruvchi yangicha qarash sifatida baholanishi mumkin. Fitonim — bu bir tildagi o‘simlik nomlarini ifodalovchi so‘zlarning umumiy nomidir [4.119]. Fitonimlar nafaqat tabiat unsurlarini, balki jamiyatning tafakkur tizimini, ramziy qadriyatlarini va madaniy kodlarini ham aks ettiradi. Turkiy tillarda fitonimlarning ramziy ma’no maydoni nihoyatda boydir. Masalan, “gul” — sevgini, “bug‘doy” — barakani, “terek” — bardoshlilikni, “anor” esa — mo‘l-ko‘llik va go‘zallikni ifodalaydi [1.42]. Qoraqalpoq she’riyatida ushbu ramziy tizimning izlari juda yaqqol ko‘rinadi. Ilgari olib borilgan tadqiqotlar asosan fitonimlarning lug‘aviy ma’nosi va etimologik kelib chiqishiga qaratilgan bo‘lib [4.121], she’riy matnlardagi semantik bog‘lanishlar hali raqamli (dijital) usulda tizimli tarzda o‘rganilmagan. Shu sababli ushbu maqola aynan shu bo‘shliqni to‘ldirishni maqsad qilgan. Bu tadqiqot raqamli gumanitar fanlar (dijital gumanitar bilimlar) yondashuvi asosida olib borildi. Foydalanilgan metodlar quyidagilardan iborat: ‒ AntConc — she’rlarda uchraydigan fitonimlarning chastota (ko‘p uchrash) tahlilini o‘tkazish uchun; Oktabr, 2025-Yil 376 ‒ Voyant Tools — fitonimlar ishtirok etgan kontekstlarni va so‘z bulutlarini (word cloud) aniqlash uchun; ‒ Gephi — fitonimlar bilan bog‘liq so‘zlar orasida semantik tarmoq (xarita) yaratish uchun [5.72]. Tadqiqot korpusi Ibrayim Yusupov va Berdaqning tanlab olingan she’rlaridan tashkil topgan. Taxminan 1000 so‘z atrofidagi namunalar asosida tahlil o‘tkazilgan. Fitonimlarning qaysi tushunchalar bilan birga qo‘llanilgani aniqlanib, ularning semantik guruhlari (klasterlari) tuzilgan. Tahlil natijasida ikki shoirning fitonimlardan foydalanishida sezilarli farqlar mavjudligi aniqlangan. Ibrayim Yusupov — fitonimlarni asosan “sevgi”, “vatan” va “sog‘inch” mavzulari bilan bog‘liq holda qo‘llaydi. Masalan, uning “Gul ochsa yuragim quvonadi, terek larzaga kelsa, ko‘nglim titraydi” misralarida tabiat hissiy metafora sifatida namoyon bo‘ladi [1.56]. Berdaq esa fitonimlarning ijtimoiy va jamiyatga oid ma’no qatlamlarini ilgari suradi. Uning “Bug‘doy bosh chiqarar, xalq esa qo‘l ushlashar” satrida bug‘doy baraka bilan bir qatorda birlik ramzi sifatida ishlatilgan [2.88]. Bu ikki shoir ijodida fitonimlar faqat tabiat belgisi emas, balki milliy o‘zlikning, inson ruhining va xalq xotirasining ramziy tashuvchisi sifatida ham talqin etiladi. Raqamli tahlil natijasida “gul” va “terek” so‘zlarining eng yuqori birgalik chastotasiga ega ekanligi aniqlandi. Yusupovda bu so‘zlar hissiy ma’noda, Berdaqda esa ijtimoiy ma’no maydonida faol qo‘llanadi. Gephi dasturi yordamida yaratilgan semantik tarmoqda “gul – yurak – sevgi – sog‘inch” hamda “bug‘doy – tuproq – mehnat – xalq” klasterlari (tarmoqlari) eng ko‘p bog‘lanishga ega markaziy nuqtalar sifatida ajralib chiqqan. Ushbu tadqiqot Qaraqalpaq she’riyatida fitonimlar faqat estetik unsurlar emas, balki chuqur madaniy va ma’noviy tizimning tarkibiy qismlari ekanligini ko‘rsatadi. Raqamli metodlarning qo‘llanilishi an’anaviy matn tahlilidan tashqariga chiqib, she’rdagi kognitiv va semantik aloqalarni raqamli tarzda ko‘rsatish imkonini berdi [3.126]. Ibrayim Yusupov va Berdaqning she’rlari qiyoslanganda, har bir shoir o‘simlik nomlarini turli ma’no sohalarida qo‘llaganligi, natijada fitonimlar shaxsiy hamda ijtimoiy darajada ma’no kasb etganligi aniqlangan. Bunday raqamli yondashuvlar Qaraqalpaq tilshunosligi uchun yangi ufqlarni ochadi va yosh tadqiqotchilarga adabiy matnlarni ko‘p qirrali tahlil qilish imkonini yaratadi. Foydalanilgan adabiyotlar 1. Yusupov, I. (1985). She’rlar to‘plami. – No‘kis: Qaraqalpaqstan nashriyoti. 2. Berdax. (1979). Asarlar to‘plami. – No‘kis. 3. Dastenbaevna, A. N. (2022). Qoraqalpoq antroponimiyasida fitoforik nomlarning o‘rni. – Indiana Journal of Arts & Literature, 8(2), 115–126. 4. Çelik, M. (2018). Fitonimlarning ramziy qo‘llanilishi haqida tadqiqot. – Ankara: TDK nashriyoti. 5. Sinclair, J. (2004). Corpus, Concordance, Collocation. – Oxford: Oxford University Press.