GLOBALLASHUV TUSHUNCHASI VA UNING IJTIMOIY-MADANIY JARAYONLARGA TA'SIRI

GOLDEN BRAIN ISSN: 2181-4120 VOLUME 3 | ISSUE 16 | 2025 Multidisciplinary Scientific Journal October, 2025 96 DOI: https://doi.org/10.5281/zenodo.17483342 GLOBALLASHUV TUSHUNCHASI VA UNING IJTIMOIY-MADANIY JARAYONLARGA TA’SIRI Abduvaliyeva Dildora Adulqosimovna Magistrant Guliston davlat pedagogika instituti ANNOTATSIYA Mazkur maqolada globallashuv fenomeni va uning ijtimoiy hamda madaniy jarayonlarga ta’siri tahlil qilinadi. Tadqiqotda globallashuvning nazariy asoslari, ijtimoiy tizimlarning o‘zgarishi, madaniy identitetning shakllanishi, madaniy almashinuv, homogenizatsiya, diversifikatsiya va glokalizatsiya jarayonlari o‘rganilgan. Maqolada O‘zbekiston misolida globallashuvning milliy madaniyatga ta’siri, ijobiy va salbiy oqibatlari hamda ularni boshqarish mexanizmlari yoritilgan. Natijalar globallashuvning ijtimoiy-madaniy transformatsiyada markaziy rol o‘ynayotganini ko‘rsatadi. Kalit so‘zlar: globallashuv, madaniyat, ijtimoiy tizim, madaniy identitet, madaniy almashinuv, madaniy diversitet, madaniy homogenizatsiya, glokalizatsiya, global fuqarolik, axborot jamiyati, transmilliy madaniyat, modernizatsiya, raqamli madaniyat. Kirish. Globallashuv insoniyat tarixidagi eng keng qamrovli ijtimoiy va madaniy jarayonlardan biridir. XXI asrda u inson hayotining barcha jabhalariga kirib bordi: iqtisodiyotdan tortib siyosat, ta’lim, axborot, kommunikatsiya, madaniyat va ma’naviyatgacha. Globallashuv natijasida dunyo tobora o‘zaro bog‘langan tizimga aylanmoqda, insoniyat esa yagona “global jamiyat” sari intilmoqda. GOLDEN BRAIN ISSN: 2181-4120 VOLUME 3 | ISSUE 16 | 2025 Multidisciplinary Scientific Journal October, 2025 97 Bu jarayon, bir tomondan, texnologik taraqqiyot, transport va kommunikatsiyalar rivoji, iqtisodiy integratsiya va transmilliy hamkorlik bilan izohlanadi. Boshqa tomondan esa, u madaniy va ijtimoiy o‘zgarishlarni ham keltirib chiqarmoqda. Shuning uchun globallashuvni nafaqat iqtisodiy, balki ijtimoiy-madaniy fenomen sifatida o‘rganish zarur. Mavzuning dolzarbligi. Globallashuv bugungi kunda insoniyat taraqqiyotining eng muhim va bahsli bosqichlaridan biri sifatida e’tirof etilmoqda. Uning dolzarbligi shundaki, bu jarayon dunyoning siyosiy, iqtisodiy, ijtimoiy va madaniy tizimlarini tubdan o‘zgartirib, yangi turdagi global ijtimoiy muhitni yaratmoqda. Ayni paytda globallashuv inson tafakkuri, qadriyatlar tizimi va madaniy identitetga ham kuchli ta’sir ko‘rsatmoqda. Falsafiy nuqtayi nazardan, globallashuv “insoniyatning yagona sivilizatsion makonga integratsiyalashuvi” deb izohlanadi (Robertson, 1992). Bu jarayon millatlar, tillar, madaniyatlar o‘rtasidagi chegaralarning nisbatan shaffoflashuvi, madaniy o‘zaro ta’sirning kuchayishi, global madaniy standartlarning shakllanishi bilan namoyon bo‘ladi. Asosiy qism. Globallashuv tushunchasi ilk bor XX asrning o‘rtalarida G. McLuhan tomonidan ilgari surilgan “Global Village” — “Global qishloq” g‘oyasi bilan bog‘liq. U axborot texnologiyalarining rivojlanishi natijasida insoniyat yagona axborot makonida yashay boshlaganini ta’kidlagan. Keyinchalik bu g‘oya sotsiologlar A. Giddens, R. Robertson, M. Castells va iqtisodchi I. Wallerstein tomonidan keng ilmiy asosda ishlab chiqildi. M. Castellsning “Tarmoqlar jamiyati” (The Network Society) konsepsiyasiga ko‘ra, bugungi dunyoda iqtisodiy, siyosiy va madaniy jarayonlar tarmoq asosida tashkil topadi. Internet, sun’iy intellekt va raqamli kommunikatsiyalar tufayli insonlar “global axborot tarmog‘i”ning ishtirokchisiga aylangan. Natijada, jamiyatning strukturasida ijtimoiy tizimlarning yangi ko‘rinishlari paydo bo‘lmoqda. Bugungi kunda ta’limning xalqaro standartlari shakllanmoqda. UNESCO, OECD, World Bank kabi tashkilotlar global bilim siyosatini belgilamoqda. Onlayn ta’lim GOLDEN BRAIN ISSN: 2181-4120 VOLUME 3 | ISSUE 16 | 2025 Multidisciplinary Scientific Journal October, 2025 98 (Coursera, edX, Khan Academy) va raqamli ta’lim platformalari bilim olish jarayonini demokratlashtirdi. Shu bilan birga, bu holat milliy ta’lim tizimlari uchun yangi chaqiriq — madaniy unifikatsiya xavfini keltirib chiqardi. O‘zbekiston uchun bu jarayon ikki tomonlama: bir tomondan, mehnat migratsiyasi iqtisodiy foyda keltiradi, boshqa tomondan, ijtimoiy o‘zgarishlarni, oilaviy va madaniy muammolarni yuzaga chiqaradi. Shu sababli, globallashuvni boshqarish siyosati ijtimoiy barqarorlik uchun muhim ahamiyatga ega. Globallashuvning madaniyat sohasidagi ta’siri nihoyatda murakkab va ko‘p qirrali. U madaniyatni global miqyosda tarqatish, almashish va tijoratlashtirish imkoniyatlarini kengaytirsa-da, shu bilan birga milliy madaniyatlar uchun yangi xavf va sinovlarni ham keltirib chiqarmoqda. Madaniy globallashuv natijasida madaniy elementlar davlat chegaralarini kesib o‘tmoqda. Musiqa, moda, dizayn, san’at, film va gastronomiya kabi sohalar global iste’mol bozorining bir qismiga aylandi. Bu jarayon madaniy transmilliylik deb ataladi. Biroq bu holat “identitet krizisi”ni ham keltirib chiqarmoqda. Yoshlar orasida milliy qadriyatlarga befarqlik, g‘arbiy madaniyatni ideal sifatida qabul qilish, ommaviy madaniyatning ustunligi kuzatilmoqda. Bu holat madaniyat siyosatida milliy o‘zlikni mustahkamlash zaruratini tug‘diradi. O‘zbekiston globallashuv jarayonining faol ishtirokchisidir. So‘nggi yillarda mamlakat xalqaro tashkilotlarga integratsiyalashdi, axborot infratuzilmasi rivojlandi, turizm va madaniy diplomatiya yo‘nalishida yangi tashabbuslar amalga oshirildi. O‘zbek kino, moda, dizayn va gastronomiyasi xalqaro festival va tanlovlarda faol namoyon bo‘lmoqda. Masalan, “Navruz” UNESCO madaniy merosi sifatida e’tirof etilgan, bu esa milliy qadriyatning global tan olinishi demakdir. Internetning ommalashuvi, ijtimoiy tarmoqlarda milliy kontent (YouTube, TikTok, Instagram) paydo bo‘lishi yoshlar ongida global madaniyatga ochiqlikni kuchaytirdi. Shu bilan birga, bu holat axborot xavfsizligi va madaniy filtrlash mexanizmlarini talab etmoqda. Global kommunikatsiyalar yoshlarning tafakkurini ochmoqda, ular xorijiy tillarni o‘rganmoqda, xalqaro loyihalarda ishtirok etmoqda. GOLDEN BRAIN ISSN: 2181-4120 VOLUME 3 | ISSUE 16 | 2025 Multidisciplinary Scientific Journal October, 2025 99 Biroq bu jarayon milliy o‘zlik, tarixiy meros va qadriyatlarni unutish xavfini ham tug‘diradi. Shu sababli, O‘zbekiston globallashuv jarayonini madaniy uyg‘unlik va milliy o‘zlikni mustahkamlash vositasiga aylantirish siyosatini yuritmoqda. Shunday qilib, globallashuvning ijtimoiy-madaniy oqibatlari biryoqlama emas, balki dialektik — ya’ni, unda ijobiy va salbiy tomonlar bir vaqtning o‘zida mavjud. Shu sababli, davlatlar oldida turgan asosiy vazifa — globallashuvni madaniy diversitetni saqlab qolish asosida boshqarishdan iboratdir. Xulosa. Globallashuv — bu insoniyat tarixidagi muhim, ammo murakkab jarayon. U jamiyat va madaniyatni birlashtiradi, ammo ayni paytda, ularning mustaqilligiga sinov bo‘ladi. Globallashuv ijtimoiy tuzilmani o‘zgartirib, madaniy identitetni qayta shakllantiradi, milliy qadriyatlarni yangicha talqin etadi. O‘zbekiston uchun globallashuvdan oqilona foydalanish, uni milliy manfaatlar va madaniy xavfsizlik bilan uyg‘unlashtirish muhimdir. Buning uchun: • madaniyat siyosatini global standartlarga moslashtirish, • yoshlar orasida madaniy ong va milliy g‘ururni kuchaytirish, • o‘zbek madaniyatining global maydondagi raqobatbardoshligini oshirish zarur. Globallashuvni to‘xtatib bo‘lmaydi, biroq uni madaniy uyg‘unlik va milliy o‘zlikni mustahkamlash vositasiga aylantirish mumkin. Foydalanilgan adabiyotlar 1. Giddens, A. The Consequences of Modernity. — Polity Press, 1990. 2. Tomlinson, J. Globalization and Culture. — University of Chicago Press, 1999. 3. Robertson, R. Globalization: Social Theory and Global Culture. — Sage Publications, 1992. 4. Castells, M. The Rise of the Network Society. — Wiley-Blackwell, 2010. 5. Held, D. & McGrew, A. Global Transformations: Politics, Economics and Culture. — Stanford University Press, 1999. 6. O‘zbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasi. Globallashuv jarayonlari va milliy madaniyatni rivojlantirish masalalari. — Toshkent, 2023. 7. Cultural Globalization. — Encyclopaedia Britannica, 2024.