OILA VA MTTDA MAKTABGACHA YOSHDAGI BOLALARGA HAYOT FAOLIYATI XAVFSIZLIGI QOIDALARINI OʻRGATISH USULLARI

REPUBLICAN SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “THE ROLE OF PARENTS IN RAISING CHILDREN: MODERN PEDAGOGICAL AND PSYCHOLOGICAL APPROACHES”, OCTOBER 15-16, 2025 123 OILA VA MTTDA MAKTABGACHA YOSHDAGI BOLALARGA HAYOT FAOLIYATI XAVFSIZLIGI QOIDALARINI OʻRGATISH USULLARI Madaliyeva Xurshida Ulug’bek qizi1, Nazirova Guzal Malikovna2 1Qoʻqon Davlat Universiteti magistranti; 2Pedagogika fanlari boʻyicha falsafa doktori PhD, professor https://doi.org/10.5281/zenodo.17483365 Annotatsiya. Ushbu maqolada maktabgacha yoshdagi bolalarga hayot faoliyati xavfsizligi haqida tushunchalar berishning qay darajada muhim ekanligi va favqulodda vaziyatlarga tayyorlashning bir nechta usullari keltirib oʻtilgan. Kalit soʻzlar: maktabgacha yosh, xavfsizlik choralari, bola, tarbiyachi, oila hamkorligi, favqulodda vaziyatlar. Maktabgacha ta’lim tashkilotida bolalarning hayot faoliyati xavfsizligi asoslarini shakllantirish dolzarb va muhim muammodir, chunki bu bolalarni xavfsiz xulq-atvor qoidalari toʻg’risida xabardor qilish, xavfsiz harakatlar tajribasiga ega boʻlish ob’ektiv zarurati bilan bog’liq . Kundalik hayotdagi xatti-harakatlar- “Hayot faoliyat xavfsizligi” tushunchasi insonning atrof-muhiti – mehnat qilish, oʻqish, ovqatlanish, dam olish sharoitlarining qulay, me’yoriy holatini toʻg‘ri tashkil eta olishga, shuningdek, kishining kundalik turmush tarzida uchrash ehtimoli mavjud boʻlgan turli xavflar, baxtsiz hodisalar, favqulodda vaziyatlarning oldini olish, ular tahdid solganda yoki yuz berganda toʻg‘ri harakat qilishga oʻrgatish, ulardan aziyat chekkan yoki shikastlanganlarga dastlabki yordam berish darajasini bilishga qaratilgan. Hayot - organizmlarning yashashi va namoyon boʻlishi deb e’tirof etilsa, faoliyat - insonning tashqi olamga faol munosabat shakli, oʻzini-oʻzi maqsadga muvofiq tarzda oʻzgartirish usuli, borlig‘ining muhim xususiyati hisoblanadi. Xavfsizlik esa organizmlar, jumladan kishilik jamiyati atrof-muhitining turli koʻlamda sodir boʻluvchi va tavakkalchilikni inobatga oluvchi xavf-xatardan himoyalanganlik darajasidir. Hayot faoliyati xavfsizligini tadqiq qilishning asosiy prinsiplari quyidagilardan iborat: antropotsentrizm prinsipi; insonga tashqi ta’sirlarning mavjudligi prinsipi; odamlar uchun xavfsiz muhitni yaratish imkoniyati prinsipi; odamlar va atrof-muhit oʻrtasida xavfsiz oʻzaro ta’sirni amalga oshirish usullarini tanlash prinsipi. Bolani nafaqat xavf-xatardan himoya qilish, balki uni yuzaga kelishi mumkin boʻlgan qiyinchiliklarga qarshi turishga tayyorlash, eng xavfli vaziyatlar, ehtiyot choralarini koʻrish zarurligi haqida tasavvurni shakllantirish, unga xavfsiz xatti-harakatlar koʻnikmalarini singdirish muhimdir. Ammo zamonaviy dunyo xavfsizlik muammosiga yondashuvni oʻzgartirdi, u ekologik halokat va terrorizm kabi tushunchalarni oʻz ichiga oldi. Bolalarning hayot faoliyati xavfsizligini asoslari bilan tanishtirishda quyidagi maqsadlar belgilanishi kerak: - salomatlikni saqlash va mustahkamlash asoslarini shakllantirish; - xavfsiz xulq-atvorni, xavfli vaziyatlarni oldindan koʻra bilish, iloji boʻlsa, ulardan qochish va kerak boʻlganda harakat qilish qobiliyatini tarbiyalash boʻyicha bolalar bilan ishlash bir qator vazifalarni oʻz ichiga oladi: - maishiy xavf manbalari, xavf tug’ilganda zarur harakatlar bilan tanishish, kundalik hayotda xavfsiz xattiharakatlar usullari haqida g’oyani shakllantirish; – ekologik madaniyat asoslarini rivojlantirish, ona tabiatga muhabbat, mas’uliyat va ehtiyotkorona munosabatda boʻlishni tarbiyalash; - REPUBLICAN SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “THE ROLE OF PARENTS IN RAISING CHILDREN: MODERN PEDAGOGICAL AND PSYCHOLOGICAL APPROACHES”, OCTOBER 15-16, 2025 124 malakali yoʻl harakati qatnashchisini tarbiyalash; - oʻzaro yordam va doʻstlik tuyg’usini tarbiyalash. Ushbu vazifalarni amalga oshirish va xavfsizlikning dastlabki asoslarini shakllantirish quyidagi asosiy tamoyillarni hisobga olgan holda amalga oshiriladi: - avvalgisida allaqachon oʻzlashtirilgan narsalarga tayanadi; - mavjudlik (materialning murakkabligi bolalarning yosh xususiyatlarini hisobga olgan holda yuzaga keladi); - faoliyatga kiritish (oʻyin, kognitiv, qidiruv va boshqa turlar); - koʻrinish (xavfsizlik eng yaxshi boy tasviriy material orqali idrok etiladi); - dinamizm (turli faoliyat turlarida vazifalarni birlashtirish); - psixologik qulaylik (stress omillarini olib tashlash). Oʻquv jarayonini tashkil etish shakllari: •maxsus tashkil etilgan faoliyat; •she’rlarni yodlash; •fotografik materiallar toʻplami; •oʻyinlar - darslar; •xavfsiz xulq-atvor qoidalarini oʻrganish; •suhbatlar; •didaktik oʻyinlar; •ochiq oʻyinlar; •badiiy adabiyot oʻqish; •mavzu boʻyicha rasmlarni koʻrish; •kuzatishlar; •ekskursiyalar; •teatrlashtirilgan tomoshalar; •hikoya - rolli oʻyinlar; •oʻyinlar - treninglar; •multfilmlarni tomosha qilish; •mehnat faoliyati; •topishmoqlarni taxmin qilish; •toʻg'ri va notoʻg’ri xatti-harakatlar holatlarini oʻynash; •qiziqarli odamlar bilan uchrashish; •turli musobaqalarda ishtirok etish; •kattalarning shaxsiy namunasi. An’anaviy ta’lim shakllari bilan bir qatorda, turli tadbirlarni tashkil etish va bolalarning tajribalarini oʻzlashtirishga katta e’tibor berilishi kerak. Biz bolalarda shakllantirgan hamma narsani ular haqiqiy hayotda, amalda qoʻllash imkoniyatiga ega boʻlishi kerak. Bola turli xil hayotiy vaziyatlarga tushib qoladi, bunda u shunchaki chalkashib ketishi mumkin. Birinchidan, bolalarga inson tomonidan umumiy qabul qilingan xulq-atvor normalari toʻg’risida zarur bilimlarni berish kerak. Ikkinchidan, ma’lum bir vaziyatda adekvat, ongli ravishda harakat qilishni oʻrgatish, maktabgacha yoshdagi bolalarga uyda, koʻchada, parkda, transportda xatti-harakatlarning elementar koʻnikmalarini egallashga yordam berish, uchinchidan, maktabgacha yoshdagi bolalarda mustaqillik va mas’uliyatni rivojlantirish. Xavfsiz, sog'lom turmush tarzini ta’minlash muammolarini faqat kattalar va bolaning teng huquqli doimiy muloqoti bilan hal qilish mumkin: biz birgalikda qiyin vaziyatdan chiqish yoʻlini qidiramiz, muammoni birgalikda muhokama qilamiz, muloqot qilamiz, birgalikda oʻrganamiz, kashfiyotlar qilamiz va yuksalib boraveramiz. REPUBLICAN SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “THE ROLE OF PARENTS IN RAISING CHILDREN: MODERN PEDAGOGICAL AND PSYCHOLOGICAL APPROACHES”, OCTOBER 15-16, 2025 125 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 1. Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2022yil 18 yanvarda PF-60son bilan tasdiqlangan “20222026 yillarga moʻljallangan Yangi Oʻzbekistonning taraqqiyot strategiyasi 2. Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2017 yil 30 sentyabrdagi PF-5198-son “Maktabgacha ta’lim tizimi boshqaruvini tubdan takomillashtirish chora-tadbirlari roʻg‘risida”gi Farmoni 3. Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2020 yil 22-dekabrdagi “Maktabgacha ta’lim va tarbiyaning davlat standartini tasdiqlash toʻg‘risida”gi 802-son Qarori 4. Oʻzbekiston Respublikasining 2019-yil 16-dekabrdagi OʻRQ-595-son “Maktabgacha ta’lim va tarbiya toʻg‘risida”gi Qonuni. 5. M.Oʻ.Muratova. Maktabgacha Ta'lim Muassasasida Bolalarning Hayot Faoliyati: Tezis. Toshkent 2022y. 6. A.N.Amonov. Sport ta’lim muassasalarida hayot faoliyati xavfsizligi: oʻquv qoʻllanma. Toshkent2021-y.-207 b.