YOSHLARDA RAQAMLI MEDIAKOMPETENTLIKNI RIVOJLANTIRISHDA OTA-ONALARNING ROLI

REPUBLICAN SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “THE ROLE OF PARENTS IN RAISING CHILDREN: MODERN PEDAGOGICAL AND PSYCHOLOGICAL APPROACHES”, OCTOBER 15-16, 2025 130 YOSHLARDA RAQAMLI MEDIAKOMPETENTLIKNI RIVOJLANTIRISHDA OTA-ONALARNING ROLI Mo‘minova Madina Muxiddinovna Andijon davlat pedagogika instituti https://doi.org/10.5281/zenodo.17483400 Annotatsiya. Mazkur maqolada yoshlarning raqamli mediakompetentligini rivojlantirishda ota-onalarning o‘rni va mas’uliyati tahlil qilinadi. Raqamli texnologiyalar ta’sirida shakllanayotgan axborot muhitida farzandlarning ongli, tanqidiy va mas’uliyatli axborot iste’molchisi sifatida kamol topishida oila omilining ahamiyati yoritilgan. Shuningdek, ota-onalarning raqamli savodxonligini oshirish, ularni mediata’lim jarayoniga jalb etish va raqamli madaniyatni oilaviy qadriyat sifatida shakllantirish bo‘yicha ilmiy-amaliy tavsiyalar berilgan. Kalit so‘zlar: raqamli mediakompetentlik, ota-ona, media madaniyat, raqamli savodxonlik, axborot xavfsizligi, yoshlar tarbiyasi, raqamli muhit. Abstract. This article analyzes the role and responsibility of parents in developing the digital media competence of young people. It highlights the importance of the family factor in shaping children into conscious, critical, and responsible consumers of information within the information environment influenced by digital technologies. In addition, the article provides scientific and practical recommendations for improving parents’ digital literacy, involving them in the media education process, and fostering digital culture as a family value. Key words: digital media competence, parents, media culture, digital literacy, information security, youth education, digital environment. Kirish. Bugungi raqamli jamiyatda axborot oqimi keskin ortib borayotgan bir muhitda yoshlarning mediakompetentligini rivojlantirish masalasi dolzarb ahamiyat kasb etmoqda. Raqamli mediakompetentlik — bu shaxsning axborotni izlash, tahlil qilish, baholash, yaratish va uni mas’uliyat bilan tarqatish qobiliyatidir. Ushbu ko‘nikma yosh avlodni internetdagi yolg‘on ma’lumotlar, zararli kontent, manipulyativ axborot va kiberxavf-xatarlardan himoya qilishda muhim ahamiyatga ega [1]. O‘zbekiston Respublikasida yoshlarning raqamli savodxonligi va axborot xavfsizligini ta’minlash davlat siyosatining ustuvor yo‘nalishlaridan biri sifatida belgilangan. Xususan, “Raqamli O‘zbekiston – 2030” strategiyasida raqamli texnologiyalarni keng joriy etish, aholini raqamli madaniyatga o‘rgatish, yoshlarning internetdan ongli foydalanish ko‘nikmalarini rivojlantirish masalalariga alohida e’tibor qaratilgan [2]. Shuningdek, “Yoshlar – kelajagimiz” davlat dasturida yoshlarning intellektual salohiyatini oshirish, ularning zamonaviy texnologiyalarni o‘zlashtirishlari uchun qulay shartsharoitlar yaratish, raqamli tafakkur va mediakompetentligini rivojlantirish muhim vazifalar qatoriga kiritilgan [3]. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh.M. Mirziyoyev o‘z nutqlarida ta’kidlaganidek: “Yosh avlodni raqamli dunyoda mustaqil fikrlaydigan, tanqidiy tahlilga qodir, mas’uliyatli shaxslar sifatida tarbiyalash — bu millat kelajagining kafolatidir” [4]. REPUBLICAN SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “THE ROLE OF PARENTS IN RAISING CHILDREN: MODERN PEDAGOGICAL AND PSYCHOLOGICAL APPROACHES”, OCTOBER 15-16, 2025 131 Ushbu fikr yoshlarni raqamli mediakompetentlik ruhida tarbiyalashda ota-onalar, ta’lim muassasalari va jamiyatning hamkorligi zarurligini ko‘rsatadi. Chunki oila — shaxsning dastlabki ijtimoiylashuv muhiti bo‘lib, farzandning axborotga munosabati, raqamli texnologiyalardan foydalanish madaniyati hamda tanqidiy fikrlash ko‘nikmalari avvalo oilada shakllanadi [5]. Shu sababli, yoshlarning raqamli mediakompetentligini rivojlantirish jarayonida otaonalarning roli beqiyosdir. Ular farzandlariga ishonchli axborot manbalarini tanlash, internetdan maqsadli foydalanish, shuningdek, raqamli muhitda shaxsiy xavfsizlikni ta’minlash ko‘nikmalarini singdirishda muhim o‘rin tutadi [6]. Mazkur tadqiqotda ota-onalarning raqamli madaniyatini oshirish, ularning mediata’lim jarayonidagi ishtirokini kuchaytirish va oilaviy tarbiya tizimiga mediakompetentlik elementlarini integratsiya qilish bo‘yicha ilmiy-amaliy tavsiyalar ishlab chiqish maqsad qilib qo‘yilgan. Bugungi kunda yoshlarning raqamli mediakompetentligini rivojlantirish jarayonida otaonalarning roli beqiyosdir. Chunki farzandning raqamli xulq-atvori, axborotga bo‘lgan munosabati, onlayn muloqot madaniyati va kiberxavfsizlik odatlari, avvalo, oilada shakllanadi. Ota-onalar raqamli dunyoda bolalarining yo‘l ko‘rsatuvchisi, nazoratchisi va eng muhimi — namunasi sifatida faoliyat yuritadi. Farzandlar, odatda, ota-onalarning texnologiyalarga bo‘lgan munosabati, internetdan foydalanish madaniyati va axborot iste’molidagi odatlarini kuzatib, ularni takrorlaydilar. Shu bois, ota-onaning raqamli savodxonligi — bolada mediakompetentlik shakllanishining poydevoridir [7]. Raqamli mediakompetentlikni oilada rivojlantirish uchun ota-onalar quyidagi jihatlarga alohida e’tibor qaratishlari zarur: Axborot tanqidiy fikrlashni o‘rgatish. Farzandlarga internetdagi ishonchli va ishonchsiz manbalarni farqlash, soxta yangiliklarni aniqlash, reklama va manipulyativ kontentni tahlil qilish ko‘nikmasini berish; Maqsadli foydalanish madaniyatini shakllantirish. Bolalarni media vositalardan faqat o‘yin yoki ijtimoiy tarmoqlar uchun emas, balki ta’lim, ijodkorlik va rivojlanish maqsadlarida foydalanishga yo‘naltirish; Kiberxavfsizlik bo‘yicha tushunchalar berish. Shaxsiy ma’lumotlarni himoya qilish, parollarni to‘g‘ri saqlash, notanish havolalarga kirmaslik, zararli dasturlardan ehtiyot bo‘lishni o‘rgatish; Internet etikasi va muloqot madaniyatini singdirish. Virtual muhitda hurmat, bag‘rikenglik va ijobiy muloqotni shakllantirish, kiberbulling kabi salbiy holatlarga qarshi kurashish yo‘llarini tushuntirish; Ijodkorlikni qo‘llab-quvvatlash. Bolaning media loyihalar yaratishiga, raqamli kontent tayyorlashiga, o‘z g‘oyalarini onlayn tarzda ifoda etishiga imkon yaratish va yo‘l-yo‘riq ko‘rsatish. Ota-onalar raqamli vositalarni faqat nazorat vositasi sifatida emas, balki hamkorlik platformasi sifatida ko‘rganlarida, bolalarda raqamli mas’uliyat, mustaqillik va ijodiy yondashuv shakllanadi. Shu bilan birga, O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2022-yil 28yanvardagi “Axborot xavfsizligini ta’minlash chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi qarori [8] ham oilalarda raqamli madaniyatni oshirish, yoshlar o‘rtasida kiberxavfsizlikni mustahkamlashni dolzarb vazifa sifatida belgilab bergan. REPUBLICAN SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “THE ROLE OF PARENTS IN RAISING CHILDREN: MODERN PEDAGOGICAL AND PSYCHOLOGICAL APPROACHES”, OCTOBER 15-16, 2025 132 Demak, ota-onalar o‘z raqamli savodxonligini oshirish orqali nafaqat farzandlarini internetdagi xavf-xatarlardan himoya qiladilar, balki ularni mas’uliyatli, tanqidiy fikrlaydigan va ijodkor raqamli fuqarolar sifatida tarbiyalashga hissa qo‘shadilar. Raqamli asrda oilaning media muhiti — bu farzandning dunyoqarashi, qadriyatlari va axborotga bo‘lgan munosabati shakllanadigan eng muhim ijtimoiy makondir. Ota-onalar farzandlari bilan ishonchli muloqot o‘rnatgan hollarda, yoshlarning internetdagi faoliyati faqat nazorat ostida emas, balki ongli ravishda boshqariladi. Taqiqlash yoki cheklashdan ko‘ra tushuntirish, suhbatlashish va yo‘l ko‘rsatish metodlari samaraliroq natija beradi. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, o‘z farzandlari bilan muntazam muloqotda bo‘lgan otaonalar bolalarning internetdan xavfsiz foydalanish madaniyatini shakllantirishda muhim rol o‘ynaydilar. Bunday bolalar odatda kiberxavflarga nisbatan ogoh, tanqidiy fikrlaydigan va o‘z onlayn xatti-harakatlari uchun mas’uliyatli bo‘ladilar. Shu sababli zamonaviy tarbiya tizimida “raqamli sheriklik” (digital partnership) modelini joriy etish muhimdir. “Raqamli sheriklik” modeli ota-ona va bola o‘rtasidagi hamkorlikka asoslanadi. Bu modelda ota-ona faqat nazoratchi emas, balki yo‘l ko‘rsatuvchi, hamfikr va maslahat beruvchi sifatida ishtirok etadi. Oila ichida ishonchli muloqot mavjud bo‘lgan taqdirda, farzand internetdagi faoliyatini yashirmaydi, balki ota-onasi bilan maslahatlashadi. Shu orqali oilada raqamli madaniyat, mas’uliyat va ochiqlik muhitini yaratish mumkin. Shuningdek, O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh.M. Mirziyoyev tomonidan ilgari surilgan “Yoshlarni ma’naviy barkamol va raqamli savodli qilib tarbiyalash” tashabbusi ham oilada ochiq muloqot va ishonchli muhitni shakllantirishni milliy siyosat darajasida qo‘llabquvvatlaydi. Raqamli mediata’lim va oilaviy media madaniyatni rivojlantirish borasida xorijiy mamlakatlarda samarali tajribalar to‘plangan. Xususan, ota-onalarning raqamli faolligini oshirish va ularni bolalar mediata’limiga jalb etish bo‘yicha quyidagi amaliy dasturlar e’tiborga loyiqdir: Yevropa Ittifoqida “Better Internet for Kids (BIK)” dasturi doirasida ota-onalarga raqamli nazorat, media madaniyat va kiberxavfsizlik bo‘yicha treninglar o‘tkaziladi. Ushbu tashabbus orqali oilalarda internet xavfsizligi madaniyatini mustahkamlashga erishilmoqda. AQShda “CyberSmart! Parents Program” loyihasi ota-onalarning media savodxonligini oshirish orqali bolalarda xavfsiz onlayn xulqni shakllantirishni maqsad qiladi. Dasturda otaonalarga bolalarning internetdagi faoliyatini ijobiy nazorat qilish va ularni mustaqil, ammo mas’uliyatli foydalanuvchiga aylantirish uslublari o‘rgatiladi. Janubiy Koreyada “Digital Literacy for Families” dasturi milliy siyosat darajasida amalga oshirilib, oilalarda raqamli madaniyatni rivojlantirish, ota-onalarni media tarbiya jarayoniga faol jalb etish ustuvor yo‘nalish sifatida belgilangan. Mazkur tajribalar shuni ko‘rsatadiki, yoshlarning raqamli mediakompetentligini rivojlantirishda ota-onalar bilan hamkorlikda olib boriladigan tizimli ishlar eng samarali natijani beradi. O‘zbekiston sharoitida ham raqamli mediata’lim tizimiga ota-onalarni faol jalb etish, ular uchun maxsus o‘quv kurslari va vebinarlar tashkil etish yoshlarning media madaniyatini yuksaltirishga xizmat qiladi. Xulosa, yuqoridagi tahlillar asosida shuni aytish mumkinki, yoshlarning raqamli mediakompetentligini rivojlantirishda ota-onalarning o‘rni beqiyosdir. Ular raqamli muhitda farzandlarining yo‘lboshchisi, maslahatchisi va ishonchli sherigi sifatida namuna bo‘lishlari kerak. Ota-onaning raqamli savodxonligi, axborot madaniyati va farzand bilan sog‘lom muloqoti yoshlarning mediakompetentligini shakllantirishning poydevorini tashkil etadi. REPUBLICAN SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “THE ROLE OF PARENTS IN RAISING CHILDREN: MODERN PEDAGOGICAL AND PSYCHOLOGICAL APPROACHES”, OCTOBER 15-16, 2025 133 Shu bois, raqamli davrda ota-onalarning mediata’lim bo‘yicha malakasini oshirish, ularni raqamli madaniyatni oilaviy qadriyat sifatida shakllantirishga yo‘naltirish zamonaviy ta’lim siyosatining ustuvor yo‘nalishlaridan biri bo‘lishi lozim. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 1. Buckingham, D. (2007). Digital Media Literacies: Rethinking Media Education in the Age of the Internet. Research in Comparative and International Education, 2(1), 43–55. 2. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Raqamli O‘zbekiston – 2030” strategiyasini tasdiqlash to‘g‘risida”gi Farmoni, PQ–6079-son, 2020-yil 5-oktabr. // lex.uz 3. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Yoshlar – kelajagimiz” davlat dasturini tasdiqlash to‘g‘risida”gi qarori, PQ–3907-son, 2018-yil 27-iyun. // lex.uz 4. Mirziyoyev, Sh.M. (2022). Yangi O‘zbekiston strategiyasi. – Toshkent: O‘zbekiston, 2022. 5. Jenkins, H. et al. (2009). Confronting the Challenges of Participatory Culture: Media Education for the 21st Century. MIT Press. 6. To‘raeva, M. (2022). “Oila va raqamli madaniyat: zamonaviy yondashuvlar”. Ta’lim va innovatsiyalar jurnali, №3, 45–52. 7. Buckingham, D. (2007). Digital Media Literacies: Rethinking Media Education in the Age of the Internet. Research in Comparative and International Education, 2(1), 43–55. 8. Jenkins, H. et al. (2009). Confronting the Challenges of Participatory Culture: Media Education for the 21st Century. MIT Press.