YANGI O'ZBEKISTON SHAROITIDA YOSHLAR ONGIDA FUQAROLIK POZITSIYASINI SHAKLLANTIRISHNING PEDAGOGIK ASOSLARI

ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 1, Oktabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 1526 YANGI O‘ZBEKISTON SHAROITIDA YOSHLAR ONGIDA FUQAROLIK POZITSIYASINI SHAKLLANTIRISHNING PEDAGOGIK ASOSLARI Xolmatjonov Asrorjon Bahromjon o‘g‘li Farg‘ona davlat universiteti Annotatsiya: Mazkur ilmiy ishda Yangi O‘zbekiston taraqqiyotida yoshlarning faolligini oshirish, ularning ongida fuqarolik pozitsiyasini shakllantirish masalalari pedagogik nuqtayi nazardan o‘rga niladi. Fuqarolik pozitsiyasi bu shaxsning ijtimoiy, siyosiy va huquqiy jarayonlarga ongli munosabati bo‘lib, uni shakllantirishda ta’lim muassasalari, oilaviy tarbiya va jamiyat omillarining roli muhim hisoblanadi. Ishda fuqarolik ongini shakllantirishga qaratilgan samarali pedagogik yondashuvlar, uslubiy vositalar va tarbiyaviy texnologiyalar tahlil qilinadi. Shuningdek, amaliy misollar asosida yoshlar o‘rtasida fuqarolik pozitsiyasining rivojlanishiga to‘sqinlik qilayotgan omillar ham yoritiladi va ularni bartaraf etish bo‘yicha takliflar ishlab chiqiladi. Kalit so‘zlar: Yangi O‘zbekiston, yoshlar, fuqarolik pozitsiyasi, pedagogik asoslar, ijtimoiy ong, ta’lim, tarbiya, fuqarolik tarbiyasi, pedagogik texnologiyalar, fuqarolik mas’uliyati. Аннотация: В данном научном исследовании с педагогической точки зрения рассматриваются вопросы повышения активности молодежи в развитии Нового Узбекистана, формирования у них гражданской позиции. Гражданская позиция представляет собой осознанное отношение личности к социальным, политическим и правовым процессам, при этом важную роль в её формировании играют образовательные учреждения, семейное воспитание и общественные факторы. В работе анализируются эффективные педагогические подходы, методические средства и воспитательные технологии, направленные на формирование гражданского сознания. Кроме того, на основе практических примеров рассматриваются факторы, препятствующие развитию гражданской позиции среди молодежи, и разрабатываются предложения по их устранению. Ключевые слова: Новый Узбекистан, молодежь, гражданская позиция, педагогические основы, общественное сознание, образование, воспитание, гражданское воспитание, педагогические технологии, гражданская ответственность. Abstract: This scientific study examines, from a pedagogical perspective, the issues of increasing youth activity in the development of New Uzbekistan and shaping their civic position. A civic position is defined as an individual’s conscious attitude toward social, political, and legal processes. Educational institutions, family upbringing, and societal factors play a crucial role in its formation. The study analyzes effective pedagogical approaches, methodological tools, and educational technologies aimed at developing civic awareness. In addition, based on practical examples, the research highlights the factors that hinder the development of civic engagement among young people and proposes recommendations for overcoming them. Keywords: New Uzbekistan, youth, civic position, pedagogical foundations, social consciousness, education, upbringing, civic education, pedagogical technologies, civic responsibility. ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 1, Oktabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 1527 KIRISH Bugungi globallashuv davrida har bir jamiyatning taraqqiyoti, eng avvalo, uning fuqarolarining ong darajasi va ijtimoiy faolligi bilan belgilanadi. “Yangi O‘zbekiston yangi islohotlar makoni” degan tamoyil asosida mamlakatimizda olib borilayotgan islohotlarning markazida inson manfaatlari, xususan, yosh avlodning har tomonlama kamol topishi, fuqarolik pozitsiyasining shakllanishi muhim o‘rin tutmoqda. Yoshlarning fuqarolik pozitsiyasi bu nafaqat ularning davlat va jamiyat oldidagi burchini anglashi, balki ijtimoiy jarayonlarga ongli tarzda aralashuvi, o‘z fikri va qarashlarini ochiq ifoda eta olishi, adolat, qonun ustuvorligi va vatanparvarlik kabi yuksak qadriyatlarga sodiqligidir. Shu nuqtai nazardan qaraganda, yoshlar ongida fuqarolik pozitsiyasini shakllantirish bugungi kun pedagogikasining eng dolzarb vazifalaridan biridir. Yangi O‘zbekiston sharoitida yoshlarning fuqarolik pozitsiyasini shakllantirish jarayoni, uni ta’minlovchi pedagogik sharoit va omillar, ta’lim-tarbiyaning samarali mexanizmlari tahlil qilinadi. Bunda maktab, oliy ta’lim muassasalari, oilaning roli, hamda pedagogik metodlar va zamonaviy tarbiya texnologiyalarining o‘rni alohida yoritiladi. ADABIYOTLAR TAHLILI Yoshlar ongida fuqarolik pozitsiyasini shakllantirish masalasi nafaqat O‘zbekiston, balki dunyo miqyosida ham dolzarb pedagogik va ijtimoiy-psixologik muammolardan biri hisoblanadi. Ushbu yo‘nalishda olib borilgan tadqiqotlar fuqarolik tarbiyasi, shaxsning ijtimoiy faolligi, vatanparvarlik, ijtimoiy ong va mas’uliyat kabi tushunchalar atrofida shakllangan. Avvalo, O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining qarorlari, farmonlari va nutqlari ushbu mavzuning nazariy va amaliy asoslarini belgilab beradi. Jumladan, “Yoshlar siyosati to‘g‘risida”gi qonun,Yoshlar yili,2021–2026 yillarga mo‘ljallangan Yangi O‘zbekiston taraqqiyot strategiyasi hamda Milliy taraqqiyot yo‘li – ma’naviyatli jamiyatdan boshlanadi degan g‘oya, yoshlarning fuqarolik pozitsiyasini shakllantirishda davlat siyosatining yo‘nalishini belgilaydi. Bu hujjatlar ta’lim va tarbiya tizimi oldiga yangi vazifalarni qo‘ymoqda. Pedagogik adabiyotlarda fuqarolik tarbiyasi keng o‘rganilgan. Masalan, H. Yo‘ldoshev,N. To‘raxo‘jayev,M. Xolboyev va boshqalarning ilmiy ishlari yoshlar tarbiyasida fuqarolik ongining shakllanishi, shaxsning ma’naviy-axloqiy kamoloti, ijtimoiy faolligi kabi masalalarga bag‘ishlangan. Bu tadqiqotchilar fuqarolik tarbiyasini shaxsning huquqiy madaniyati, siyosiy bilimdonligi va ijtimoiy ongining muhim tarkibiy qismi sifatida ko‘radilar. Xorijiy tadqiqotchilar J.Dewey,R.Dahrendorf,T.Parsons kabi sotsiolog va pedagoglarning ishlari ham fuqarolik pozitsiyasining shakllanishini jamiyat va shaxs o‘rtasidagi munosabatlar doirasida tahlil qiladi. Ular ta’lim tizimi orqali yosh avlodda demokratik qadriyatlarni singdirish, fuqarolik ongini rivojlantirish g‘oyalarini ilgari surganlar. So‘nggi yillarda O‘zbekistonda olib borilayotgan pedagogik tadqiqotlarda zamonaviy tarbiya texnologiyalarining ahamiyati, yoshlarning siyosiy-huquqiy bilimini oshirish, tanqidiy fikrlashni rivojlantirish va ijtimoiy faollikka yo‘naltirish kabi yo‘nalishlar asosiy o‘rinni egallamoqda. Xususan, T.Otaxonova, D.Jo‘rayev,N.G‘ulomova va boshqa zamonaviy pedagog olimlar yoshlar bilan ishlashda interaktiv usullar, loyihaviy faoliyat, ijtimoiy amaliyotlar asosida fuqarolik pozitsiyasini shakllantirishni taklif qilmoqdalar. ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 1, Oktabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 1528 Shuningdek, yurtimizda faoliyat yuritayotgan yoshlar tashkilotlari, xususan, “Yoshlar ittifoqi”, “Ma’naviyat va ma’rifat markazi”, “Oila va xotin-qizlar qo‘mitasi” tomonidan e’lon qilingan uslubiy qo‘llanmalar va tadqiqotlar ham yoshlar ongida fuqarolik mas’uliyatini oshirishga qaratilgan amaliy tajribalarni o‘z ichiga oladi. Umuman olganda, adabiyotlar tahlili shuni ko‘rsatadiki, fuqarolik pozitsiyasini shakllantirish bu kompleks, ko‘p bosqichli va uzluksiz pedagogik jarayon bo‘lib, unda ta’lim-tarbiya, ijtimoiy institutlar, oilaviy muhit va ommaviy axborot vositalari o‘zaro integratsiyada ishlashi zarur. Ilmiy manbalar asosida aniqlanishicha, aynan pedagogik yondashuvlar orqali yoshlar ongida barqaror fuqarolik qadriyatlarini shakllantirish mumkin. METODOLOGIYA Mazkur ilmiy ishning metodologiyasi yoshlar ongida fuqarolik pozitsiyasini shakllantirish jarayonini chuqur tahlil qilish, uni ta’lim-tarbiya tizimi doirasida o‘rganish va amaliy tavsiyalar ishlab chiqishga yo‘naltirilgan. Tadqiqotda shaxsga yo‘naltirilgan, tizimli, faoliyatga asoslangan va innovatsion yondashuvlar asos qilib olindi. Shaxsga yo‘naltirilgan yondashuv orqali yoshlarning individual xususiyatlari, shaxsiy qiziqishlari va ehtiyojlari inobatga olinib, fuqarolik ongini shakllantirishga alohida e’tibor qaratildi. Tizimli yondashuv esa fuqarolik tarbiyasini ta’lim, oila, jamiyat va ommaviy axborot vositalari kabi omillar o‘zaro aloqadorlikda qarash imkonini berdi. Faoliyatga asoslangan yondashuv doirasida esa yoshlarning fuqarolik pozitsiyasi bevosita ijtimoiy faoliyat, loyihalarda ishtirok etish va amaliy mashg‘ulotlar orqali shakllanishi tahlil qilindi. Innovatsion yondashuv esa zamonaviy pedagogik texnologiyalar va interaktiv metodlar yordamida fuqarolik ongini shakllantirish imkoniyatlarini ochib berdi. Tadqiqot davomida bir qator ilmiy-uslubiy usullar qo‘llanildi. Eng avvalo, mavzuga doir ilmiypedagogik, psixologik va ijtimoiy adabiyotlar, normativ-huquqiy hujjatlar tahlil qilindi. So‘rovnoma usuli yordamida maktab va oliy ta’lim muassasalarida tahsil olayotgan o‘quvchi va talabalar orasida fuqarolik ongining mavjud holati o‘rganildi. Suhbat va intervyular orqali esa pedagoglar, tarbiyachilar, yoshlar tashkilotlari vakillari va ota-onalarning fikrlari tahlil qilindi. Shuningdek, kuzatuv metodi asosida ta’lim muassasalarida yoshlarning ijtimoiy faolligi, fuqarolik ongining ifodalanish darajasi real sharoitda o‘rganildi. Tajriba-sinov ishlari orqali esa turli pedagogik metod va vositalarning amaliy samaradorligi tekshirildi. Tadqiqot obyekti sifatida Yangi O‘zbekiston sharoitida yoshlar tarbiyasi jarayoni tanlandi. Uning predmeti esa yoshlar ongida fuqarolik pozitsiyasini shakllantirishning pedagogik shart-sharoitlari, vositalari va samarali metodlari bo‘lib xizmat qildi. Tadqiqot O‘zbekistonning turli hududlaridagi maktablar, kollejlar, texnikumlar, oliy ta’lim muassasalari va yoshlar markazlari negizida olib borildi. Ushbu metodologik yondashuvlar tadqiqotning ilmiy asoslanganligi, amaliy ahamiyati va real hayotga yaqinligini ta’minladi. Shu asosda yoshlar ongida barqaror fuqarolik pozitsiyasini shakllantirishga xizmat qiluvchi pedagogik tavsiyalar ishlab chiqildi. NATIJALAR VA MUHOKAMA Olib borilgan tadqiqotlar natijasida Yangi O‘zbekiston sharoitida yoshlar ongida fuqarolik pozitsiyasini shakllantirish uzluksiz tarbiyaviy faoliyat va kompleks yondashuvni talab etuvchi ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 1, Oktabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 1529 muhim pedagogik vazifa ekani aniqlandi. Tadqiqot davomida quyidagi muhim natijalar va muhokamalar yuzaga chiqdi: 1. Yoshlarning fuqarolik ongini shakllantirishda ta’lim muassasalari markaziy o‘rin tutadi, biroq ularning faolligi ko‘p hollarda rasmiy-tashkiliy shaklda amalga oshirilayotgani aniqlandi. 2. So‘rovnomalar va intervyular orqali aniqlanishicha, ko‘pchilik yoshlar fuqarolik burchlari va huquqlari haqida nazariy bilimga ega bo‘lsa-da, uni amaliy hayotda qo‘llash darajasi past. 3. O‘qituvchilarning metodik salohiyati, zamonaviy pedagogik yondashuvlardan foydalanish ko‘nikmasi cheklangan, bu esa fuqarolik tarbiyasining sifatiga bevosita ta’sir qilmoqda. 4. Ijtimoiy hamkorlik – oila, jamoat tashkilotlari va ommaviy axborot vositalari bilan uzviy ishlamasligi natijasida ta’lim tizimi yolg‘iz qolmoqda. 5. Zamonaviy interfaol usullar (rol o‘yinlari, debatlar, loyihaviy ishlar, ijtimoiy xizmatlar) yoshlar ongida fuqarolik pozitsiyasini shakllantirishda yuqori samaradorlikka ega ekani kuzatildi. Ushbu xulosalarni quyidagi jadvalda umumlashtirish mumkin: 1-jadval № Pedagogik omil Mavjud holat Taklif etilayotgan yechim 1 Ta’lim-tarbiya jarayoni mazmuni Rasmiy-tashkiliy tusda, yuzaki yondashuvlar ustun Faoliyatga asoslangan, amaliy va interaktiv metodlarni keng joriy etish 2 O‘qituvchilarning tayyorgarlik darajasi Yetarli emas, metodik bilim va ko‘nikmalar cheklangan Maxsus treninglar, malaka oshirish kurslari orqali tayyorgarlikni kuchaytirish 3 Oila va jamiyat bilan hamkorlik Ustuvor emas, tizimli mexanizm shakllanmagan Ota-onalar va jamoat tashkilotlari bilan hamkorlikda loyihaviy ishlarga yo‘naltirish 4 Fuqarolik bilimlarini amaliyotda qo‘llash imkoniyati Kam, nazariy bilim ustuvor Simulyatsiya mashg‘ulotlari, debatlar, ijtimoiy xizmatlar orqali amaliyot yaratish 5 Yoshlarning ijtimoiy faolligi Past, befarqlik holatlari kuzatilmoqda Rag‘batlantiruvchi mexanizmlar va ijtimoiy loyihalarda ishtirokni kuchaytirish ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 1, Oktabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 1530 XULOSA Yangi O‘zbekiston taraqqiyotida yoshlarning o‘rni tobora ortib borayotgan bir davrda ularning ongida fuqarolik pozitsiyasini shakllantirish dolzarb pedagogik va ijtimoiy vazifa sifatida namoyon bo‘lmoqda. Olib borilgan ilmiy-amaliy tadqiqotlar shuni ko‘rsatdiki, fuqarolik pozitsiyasi bu shaxsning davlat va jamiyat oldidagi mas’uliyatini anglashi, ijtimoiy hayotda faollik bilan ishtirok etishi, qonun ustuvorligi, vatanparvarlik va adolat tamoyillariga sodiqligi bilan namoyon bo‘ladi. Bunday sifatlarni shakllantirish esa faqat ta’lim berish bilan emas, balki kompleks tarbiyaviy faoliyat orqali amalga oshiriladi. Tadqiqot davomida yoshlar ongida fuqarolik pozitsiyasini shakllantirishda ta’lim tizimi, oila, jamiyat va ijtimoiy institutlarning o‘zaro hamkorligi, shuningdek, zamonaviy pedagogik texnologiyalarning o‘rni muhim ahamiyat kasb etishi aniqlandi. Ayniqsa, interaktiv metodlar, loyihaviy faoliyat, muammoli vaziyatlarni hal qilish, simulyatsion mashg‘ulotlar orqali olib borilgan tarbiya jarayoni ijobiy natijalar berishi mumkinligi kuzatildi. Tahlillar asosida quyidagi asosiy xulosalarga kelindi: 1. Fuqarolik pozitsiyasini shakllantirish uzluksiz va tizimli pedagogik yondashuvni talab qiladi, bu borada ta’lim muassasalari yetakchi o‘rin tutadi. 2. Mazkur jarayonni samarali tashkil etish uchun o‘qituvchilarning metodik tayyorgarligini oshirish, ularni innovatsion tarbiya metodlariga yo‘naltirish zarur. 3. Oila, mahalla, OAV va yoshlar tashkilotlari bilan uzviy hamkorlikda olib boriladigan ishlar fuqarolik tarbiyasining ta’sir doirasini kengaytiradi. 4. Yoshlarni ijtimoiy hayotga faol jalb qilish, ularning tashabbuslarini qo‘llab-quvvatlash fuqarolik ongini shakllantirishda muhim omil bo‘lib xizmat qiladi. Shunday qilib, yoshlar ongida fuqarolik pozitsiyasini shakllantirish — bu nafaqat pedagogik jarayon, balki jamiyatning ma’naviy poydevorini mustahkamlashga xizmat qiladigan keng ko‘lamli ijtimoiy vazifadir. Bu yo‘nalishda olib borilayotgan ishlar Yangi O‘zbekiston taraqqiyotining barqarorligini ta’minlashda muhim omil hisoblanadi. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI 1. O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi. T: O‘zbekiston, –2023. 2. O‘zbekiston Respublikasining “Ta’lim to‘g‘risida”gi Qonuni. – T: Adolat, –2020. 3. “Yoshlar siyosati to‘g‘risida”gi O‘zbekiston Respublikasi Qonuni. T: Adolat, –2016. 4. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Yoshlarni ma’naviy-axloqiy va jismoniy barkamol etib tarbiyalash, ularning intellektual salohiyatini yuksaltirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi PQ–6199-son Qarori, 2021-yil 19-mart. 5. A.A.Abduqodirov, Pedagogika nazariyasi va tarbiya texnologiyalari. T: Fan, –2018. 6. A.Nishonov, Yoshlar fuqarolik tarbiyasining pedagogik asoslari.T: TDPU nashriyoti, –2020. 7. S.Tursunov, Yoshlar ma’naviyatini shakllantirishda oila va ta’lim muassasalarining o‘rni. Toshkent: Ma’naviyat, –2019. 8. D.Qodirova, Fuqarolik tarbiyasining zamonaviy texnologiyalari.S: SamDU, –2021. 9. I.A.Karimov, Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch. T: Ma’naviyat, –2008.