ISTE'MOLCHILARNING PSIXOLOGIK XATTI-HARAKATI: SNOB VA VEBLEN EFFEKTLARI

ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 1, Oktabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 1665 ISTE’MOLCHILARNING PSIXOLOGIK XATTI-HARAKATI: SNOB VA VEBLEN EFFEKTLARI Toshkent Davlat Iqtisodiyot Universiteti talabasi Mengliqulov Abbos Sardor o’g’li Dotsent , Umarov Faxriddin Umar o’g’li Anotatsiya: Ushbu ilmiy maqolada iste’molchilarning psixologik xatti-harakatlari, xususan, Snob va Veblen effektlarining iqtisodiy va ijtimoiy mazmuni tahlil qilingan. Zamonaviy marketing nazariyalari shuni ko‘rsatadiki, xaridorlarning xarid qarorlariga faqatgina ehtiyoj yoki narx omili emas, balki ijtimoiy maqom, o‘ziga xoslik, boshqalardan ajralib turish hamda e’tibor markazida bo‘lish istagi kabi psixologik omillar ham kuchli ta’sir ko‘rsatadi. Snob effekti iste’molchining mahsulotni ommaviylashgani uchun rad etishi bilan izohlanadi, Veblen effekti esa narxning oshishi bilan birga tovarning qadri ortishini ifodalaydi. Tadqiqot davomida ushbu effektlarning farqli jihatlari, o‘zaro aloqadorligi va marketing amaliyotidagi o‘rni tahlil qilindi. Natijalar shuni ko‘rsatadiki, bugungi global bozorda ko‘plab brendlar aynan shu psixologik mexanizmlardan foydalanib, xaridor e’tiborini jalb etishda muvaffaqiyat qozonmoqda. Kalit so‘zlar: iste’molchi xulq-atvori, psixologik marketing, Snob effekti, Veblen effekti, ijtimoiy maqom, iste’mol motivatsiyasi, marketing strategiyasi Аннотация:В данной научной статье проанализированы психологические поведенческие особенности потребителей, в частности экономическое и социальное содержание эффектов сноба и Веблена. Современные теории маркетинга показывают, что на решения потребителей о покупке влияют не только потребности или ценовой фактор, но и психологические мотивы, такие как стремление к социальному статусу, индивидуальности, отличию от других и желанию быть в центре внимания. Эффект сноба объясняется отказом потребителя от продукта из-за его массовости, а эффект Веблена отражает повышение ценности товара с ростом его цены. В ходе исследования были проанализированы различия между этими эффектами, их взаимосвязь и роль в маркетинговой практике. Результаты показали, что во многих случаях бренды на глобальном рынке успешно используют данные психологические механизмы для привлечения внимания потребителей. Ключевые слова: поведение потребителей, психологический маркетинг, эффект сноба, эффект Веблена, социальный статус, потребительская мотивация, маркетинговая стратегия. Annotation: This scientific article analyzes consumer psychological behavior, particularly the economic and social significance of the Snob and Veblen effects. Modern marketing theories indicate that consumer purchase decisions are influenced not only by needs or price but also by psychological factors such as the desire for social status, uniqueness, differentiation from others, and being the center of attention. The Snob effect is described as a consumer’s rejection of a product due to its mass popularity, while the Veblen effect refers to the perceived value of a product increasing along with its price. The study explores the key differences, interrelations, and practical applications of these effects in marketing. The findings reveal that many brands in ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 1, Oktabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 1666 today's global market successfully employ these psychological mechanisms to capture consumer attention. Keywords: consumer behavior, psychological marketing, Snob effect, Veblen effect, social status, consumer motivation, marketing strategy. Kirish Hozirgi davrda dunyo miqyosidagi iqtisodiy, ijtimoiy va madaniy jarayonlarning jadallashuvi bozor munosabatlarining yangi bosqichga ko‘tarilishiga sabab bo‘lmoqda. Raqobat muhiti tobora kuchayib borayotgan sharoitda ishlab chiqaruvchilar uchun nafaqat mahsulot sifatini oshirish, balki iste’molchi ongini chuqur tahlil etish ham muhim strategik omilga aylanmoqda. Chunki zamonaviy iste’molchi xarid qarorini qabul qilayotganda faqat tovarning amaliy qiymatiga emas, balki u orqali o‘zining ijtimoiy mavqeini, shaxsiy didini va boshqalardan farqini namoyon etish imkoniyatiga ham e’tibor qaratadi. Iste’molchilarning psixologik xatti-harakatlarini o‘rganish marketing va iqtisodiyot fanlarining muhim yo‘nalishlaridan biridir. Bu borada ayniqsa Snob effekti va Veblen effekti alohida ilmiy e’tiborga loyiq, chunki ular insonning xarid qilish xulq-atvorini chuqurroq tahlil qilish imkonini beradi. Snob effekti iste’molchining boshqalardan ajralib turishga bo‘lgan ehtiyoji bilan bog‘liq bo‘lsa, Veblen effekti ijtimoiy maqomni narx orqali ifodalash bilan izohlanadi. Ushbu maqolada iste’molchilarning ushbu ikki turdagi psixologik reaksiyalari tahlil qilinib, ularning o‘zaro bog‘liqligi, farqli tomonlari hamda amaliy marketing strategiyalaridagi roli ochib beriladi. Tadqiqotning maqsadi — Snob va Veblen effektlari orqali iste’molchi xulqatvorining zamonaviy bozordagi ahamiyatini ilmiy asosda yoritishdan iborat Asosiy qism Snob va Veblen effektlarining mohiyati va kelib chiqishi Iste’molchi xulq-atvori har doim iqtisodiy omillar bilangina emas, balki ijtimoiy va psixologik sabablar bilan ham belgilanadi. Inson o‘z xarid qarorini qabul qilayotganda nafaqat mahsulotning foydali xususiyatlari, balki u orqali o‘z shaxsiyatini, ijtimoiy maqomini yoki jamiyatdagi o‘rnini namoyon etish imkoniyatini ham hisobga oladi. Shu nuqtai nazardan, Snob va Veblen effektlari iste’molchilarning o‘ziga xos motivatsiyalarini ifodalovchi ikki muhim psixologik hodisadir. Snob effekti — bu iste’molchining ommaviylashgan mahsulotga nisbatan qiziqishini yo‘qotishi bilan tavsiflanadi. Ya’ni, biror mahsulot keng omma tomonidan ishlatila boshlagach, ayrim iste’molchilar uni “oddiy” yoki “boshqalar bilan bir xil” deb hisoblab, undan voz kechishadi. Ular o‘zining o‘ziga xosligini saqlab qolish, boshqalardan farq qilish va eksklyuzivlikni ifodalash istagida bo‘lishadi. Shuning uchun Snob effekti ko‘proq individualizmga moyil, ijtimoiy farqlanishni xohlovchi iste’molchilarda namoyon bo‘ladi. ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 1, Oktabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 1667 Veblen effekti esa buning aksi sifatida ko‘riladi. Bu effektda iste’molchi mahsulotning narxi qimmatlashgani sari unga bo‘lgan qiziqishini oshiradi. Ya’ni, mahsulot narxi yuqori bo‘lishi u uchun sifat, nufuz va ijtimoiy maqom ramziga aylanadi. Thorstein Veblen tomonidan ilgari surilgan “namoyishkorona iste’mol” nazariyasiga ko‘ra, ba’zi xaridorlar tovarni real ehtiyoj tufayli emas, balki boshqalarga o‘zining moliyaviy qudratini ko‘rsatish maqsadida xarid qiladi. Effektlar o‘rtasidagi o‘xshashlik va farqlar: Har ikkala effekt ham iste’molchining ijtimoiy mavqe bilan bog‘liq motivatsiyalariga asoslanadi. Ammo ularning asosiy farqi — mahsulotning ommaviylashishiga va narxiga bo‘lgan munosabatda namoyon bo‘ladi: Snob effekti va Veblen effekti: Taqqoslovchi jadval Xususiyat Snob effekti Veblen effekti Talab qanday o‘zgaradi? Mahsulot ko‘pchilik tomonidan xarid qilinsa, unga qiziqish kamayadi Mahsulot narxi oshsa, unga bo‘lgan talab ortadi Asosiy sabab Boshqalardan farq qilish, o‘ziga xos bo‘lish istagi Qimmat mahsulot orqali obro‘ va maqom ko‘rsatish Narxga munosabat Arzon yoki oddiy narxdagi mahsulotni tanlaydi (ommaviy bo‘lmasa kifoya) Qimmat narxni afzal ko‘radi, chunki bu nufuzni bildiradi Iste’molchi turi O‘z yo‘li bor, noodatiy tanlov qiladigan odam Obro‘-e’tiborga intiladigan, boshqalarga ko‘rsatishni istovchi iste’molchi Shunday qilib, Snob effekti eksklyuzivlikka, Veblen effekti esa hashamatga asoslanadi. Ikkalasi ham mahsulotning funksional foydasidan ko‘ra, uning ijtimoiy timsoliga ko‘proq urg‘u beradi. Amaliy misollar Hozirgi zamon bozorida Snob va Veblen effektlarini ko‘plab sohalarda kuzatish mumkin. Masalan: Kiyim-kechak va moda industriyasida ayrim brendlar mahsulotni cheklangan miqdorda ishlab chiqadi. Bunday strategiya mahsulotni noyob ko‘rsatadi va iste’molchilarda “faqat tanlanganlar uchungina mo‘ljallangan” degan hissiyot uyg‘otadi (Snob effekti). Luks tovarlar bozorida esa qimmat soatlar, avtomobillar yoki sumkalar yuqori narxi bilan ajralib turadi. Iste’molchi bu narsalarni zarurat uchun emas, balki o‘z obro‘sini ko‘rsatish uchun xarid qiladi (Veblen effekti). Texnologiya bozorida ham Snob effekti ko‘rinadi: ba’zi foydalanuvchilar keng tarqalgan modellarni rad etib, kam tanilgan yoki cheklangan seriyalarni tanlaydi. Marketingdagi amaliy qo‘llanilishi ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 1, Oktabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 1668 Marketing strategiyalarida bu ikki effekt alohida o‘rin tutadi. Kompaniyalar Snob effektidan foydalanib, mahsulotni “cheklangan nashr” yoki “maxsus toifa uchun” sifatida taqdim etishadi. Bu usul xaridorlarda noyoblik hissini uyg‘otadi va talabni kuchaytiradi. Veblen effektidan foydalanishda esa reklama va narx siyosati muhim rol o‘ynaydi. Masalan, yuqori narx belgilanib, mahsulot “hasamli tovar” sifatida targ‘ib qilinadi. Shu yo‘l bilan iste’molchi tovarni ijtimoiy maqom ifodasi sifatida qabul qiladi. Bundan tashqari, mashhur shaxslar yoki brend elchilari orqali reklama qilish mahsulotning nufuzini yanada oshiradi. Muhokama Snob va Veblen effektlari zamonaviy iqtisodiy tizimda iste’molchilarning xatti-harakatlarini chuqurroq tushunish imkonini beradi. Ushbu ikki hodisa iste’molchi qarorining shakllanishida nafaqat iqtisodiy, balki ijtimoiy va psixologik omillar hal qiluvchi o‘rin tutishini ko‘rsatadi. Snob effekti shaxsning boshqalardan ajralib turish, o‘zini o‘ziga xos tarzda namoyon etish istagini ifodalasa, Veblen effekti insonning o‘zini jamiyatda nufuzli shaxs sifatida ko‘rsatishga bo‘lgan intilishini ifodalaydi. Har ikkala effekt zamonaviy ijtimoiy hayotning turli sohalarida, xususan moda, texnologiya, avtomobilsozlik, va hashamatli tovarlar bozorida faol namoyon bo‘ladi. Bugungi kunda reklama, brending va narx siyosatida bu effektlardan keng foydalanilmoqda. Marketologlar iste’molchilarning ruhiyatiga ta’sir etuvchi omillarni chuqur o‘rganib, mahsulotni shunchaki ehtiyojni qondiruvchi vosita emas, balki ijtimoiy maqom va o‘ziga xoslik timsoli sifatida taqdim etishga harakat qilmoqda. Ayniqsa, ijtimoiy tarmoqlar va raqamli marketing vositalari bu jarayonni yanada kuchaytirgan. Biroq Snob va Veblen effektlarining salbiy jihatlari ham mavjud. Ba’zi hollarda iste’molchilar o‘z imkoniyatlaridan ortiqcha xarajat qilishga moyil bo‘ladi, bu esa iqtisodiy beqarorlikka yoki ortiqcha ijtimoiy bosimga olib kelishi mumkin. Shu sababli, bu effektlardan marketingda foydalanishda etika me’yorlariga amal qilish muhimdir. Tadbirkorlar reklama kampaniyalarini iste’molchi ongiga salbiy ta’sir ko‘rsatmaydigan tarzda tashkil etishlari zarur. Shuningdek, iste’molchilar ham o‘z qarorlarini ongli tarzda qabul qilishlari, xaridni faqat “ijtimoiy maqom” yoki “obro‘” ni oshirish vositasi sifatida emas, balki real ehtiyoj asosida amalga oshirishlari lozim. Xulosa Yuqoridagi tahlillar shuni ko‘rsatadiki, Snob va Veblen effektlari iste’molchi xulqatvorining murakkab, ko‘p qirrali jihatlarini ochib beradi. Ular iqtisodiy qarorlarning ortida insonning ijtimoiy o‘rni, o‘zini ifoda etish istagi va jamiyatdagi mavqeini ko‘rsatishga bo‘lgan ehtiyoj yotishini namoyon qiladi. Snob effekti orqali iste’molchi boshqalardan ajralib turishga, noodatiy va eksklyuziv mahsulotlar orqali o‘z shaxsiyatini ifodalashga intiladi. Veblen effekti esa qimmat narxli mahsulotni ijtimoiy nufuz belgisi sifatida qabul qilish bilan tavsiflanadi. Har ikkala effekt ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 1, Oktabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 1669 marketing strategiyalarida muhim ahamiyatga ega bo‘lib, ular yordamida kompaniyalar brend qiymatini oshirish, mijozlar e’tiborini jalb etish va bozorda barqaror mavqe egallashga erishadi. Biroq bu effektlardan foydalanishda iste’molchi ongiga ta’sir o‘tkazish va psixologik manipulyatsiyadan saqlanish zarur. Shundagina marketing strategiyalari iqtisodiy samaradorlik bilan birga ijtimoiy mas’uliyat tamoyillariga ham mos keladi. Umuman olganda, Snob va Veblen effektlarini o‘rganish nafaqat marketologlar uchun, balki iqtisodiy va ijtimoiy soha tadqiqotchilari uchun ham muhim nazariy va amaliy ahamiyat kasb etadi. Bu bilimlar yordamida iste’molchilarning ehtiyojlari, qadriyatlari va motivatsiyalarini chuqurroq tahlil qilish, bozordagi xatti-harakatlarni to‘g‘ri prognozlash hamda marketing strategiyalarini yanada samarali yo‘naltirish imkoniyati yaratiladi. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Veblen T. The Theory of the Leisure Class. — New York: Macmillan, 1899. (Mazkur asar zamonaviy iqtisodiy psixologiyada “Veblen effekti” atamasining ilk nazariy asoschisi hisoblanadi.) 2.Leibenstein H. Bandwagon, Snob, and Veblen Effects in the Theory of Consumers’ Demand. // Quarterly Journal of Economics, 1950, №64(2), 183–207. (Iste’molchi talabi nazariyasida uch asosiy psixologik effekt – bandvagon, snob va veblen – tushunchalari kiritilgan asosiy ilmiy maqola.) 3.Bagwell L., Bernheim B. D. Veblen Effects in a Theory of Conspicuous Consumption. // American Economic Review, 1996, Vol. 86(3), 349–373. (Ushbu maqolada Veblen effektining zamonaviy iqtisodiy modellardagi o‘rni va uning namoyishkorona iste’mol bilan bog‘liqligi tahlil qilingan.) 4.Frank R. H. The Demand for Unobservable and Other Nonpositional Goods. // American Economic Review, 1985. (Muallif ijtimoiy maqom va ko‘zga ko‘rinmaydigan tovarlar orasidagi bog‘liqlikni iste’mol nuqtai nazaridan o‘rganadi.) 5.Solomon M. R. Consumer Behavior: Buying, Having, and Being. — Pearson Education, 2018. (Iste’molchi xulq-atvori, motivatsiyasi va brend tanlashdagi psixologik omillar haqida fundamental manba.) 6.Hoyer W. D., MacInnis D. J., Pieters R. Consumer Behavior. — Cengage Learning, 2017. (Mazkur kitobda iste’molchilarning qaror qabul qilish mexanizmlari va psixologik jarayonlar keng yoritilgan.) 7.Schindler R. M., Holbrook M. B. Nostalgia for Early Experience as a Determinant of Consumer Preferences. // Psychology & Marketing, 2003. (Iste’molchilar tanloviga bolalikdagi tajribalarning va nostalgiya hissining ta’siri tahlil qilingan.) ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 1, Oktabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 1670 8.East R., Wright M., Vanhuele M. Consumer Behaviour: Applications in Marketing. — Sage Publications, 2016. (Iste’molchi xulq-atvori asosida marketing strategiyalarini ishlab chiqish uchun amaliy qo‘llanma sifatida xizmat qiladi.) 9.Kotler P., Keller K. L. Marketing Management. — Pearson Education, 2016. (Marketing boshqaruvi, brend joylashtirish va iste’molchilar segmentatsiyasi bo‘yicha yetakchi nazariy manba.) 10.O‘zbekiston Respublikasi Iqtisodiyot va moliya vazirligi. Marketing va iste’molchilar psixologiyasi bo‘yicha amaliy tavsiyalar. — Toshkent, 2022. (O‘zbekiston sharoitida marketing faoliyati va iste’molchilarning psixologik xatti-harakatlarini o‘rganishga bag‘ishlangan mahalliy metodik qo‘llanma.)