CONVERSION VA SHORTENING INGLIZ TILIDA SO'Z YASALISHINING MUHIM TURLARI SIFATIDA

INTERNATIONALSCIENCES, EDUCATION AND NEW LEARNING TECHNOLOGIES VOLUME 2 | ISSUE 7 | 2025 https://internationalsciences.org/ | Social Sciences and Humanities | October, 2025 86 DOI: https://10.5281/zenodo.17484324 CONVERSION VA SHORTENING INGLIZ TILIDA SO‘Z YASALISHINING MUHIM TURLARI SIFATIDA Sodiqova Mumtozbegim Olimjon Qizi O‘zbekiston davlat jahon tillari universiteti Xorijiy til va adabiyoti fakulteti E-mail: [email protected] ANNOTATSIYA Ushbu maqolada ingliz tilidagi so‘z yasalishining ikki muhim turi — conversion (so‘z turkumining o‘zgarishi) va shortening (so‘z qisqarishi) tahlil qilinadi. Tadqiqotda bu jarayonlarning tarixiy shakllanishi, ularning semantik aloqalari, shuningdek, qisqarishning asosiy ko‘rinishlari — clipping va abbreviation — batafsil yoritilgan. Shuningdek, har bir turdagi misollar va ularning zamonaviy ingliz tilidagi faol qo‘llanishi lingvistik nuqtayi nazardan tahlil qilinadi. Maqola natijalari ingliz tili so‘z boyligining shakllanishida konversiya va qisqartmalar muhim rol o‘ynashini ko‘rsatadi. Kalit so‘zlar: konversiya, qisqartma, so‘z yasash, clipping, abbreviation, morfologiya, ingliz tili. ABSTRACT This article explores two essential types of word formation in English — conversion and shortening. The study examines their historical origins, semantic relationships between converted word pairs, and major types of shortening such as clipping and abbreviation. Examples are provided to illustrate their productivity in modern English. The findings demonstrate that both conversion and shortening play a crucial role in enriching the English lexicon and reflect the dynamic nature of linguistic development. Keywords: conversion, shortening, word formation, clipping, abbreviation, morphology, English language. INTERNATIONALSCIENCES, EDUCATION AND NEW LEARNING TECHNOLOGIES VOLUME 2 | ISSUE 7 | 2025 https://internationalsciences.org/ | Social Sciences and Humanities | October, 2025 87 АННОТАЦИЯ В данной статье рассматриваются два ключевых способа словообразования в английском языке — конверсия и сокращение. Исследование охватывает их историческое происхождение, семантические связи между конвертированными парами слов, а также основные типы сокращений — clipping и abbreviation. Приводятся примеры их активного использования в современном английском языке. Результаты показывают, что оба процесса играют важную роль в формировании лексического состава английского языка. Ключевые слова: конверсия, сокращение, словообразование, клиппинг, аббревиация, морфология, английский язык. KIRISH Ingliz tili bugungi kunda dunyodagi eng keng tarqalgan va nufuzli tillardan biri bo‘lib, uning so‘z boyligi nihoyatda katta hamda dinamik tizim sifatida doimiy ravishda o‘sib, rivojlanib bormoqda. Tilning bu boyligi asrlar davomida turli madaniy, ijtimoiy va ilmiy omillar ta’sirida shakllanib, yangi so‘zlar, iboralar va grammatik tuzilmalar orqali muntazam ravishda yangilanib turadi. Ingliz tilidagi leksik tizimning bunday rivojlanishida so‘z yasalish jarayonlari (word-formation processes) alohida ahamiyatga ega bo‘lib, ular tildagi yangi birliklarning paydo bo‘lishi, ma’no kengayishi va semantik o‘zgarishlarni yuzaga keltiradi. Tilshunoslikda so‘z yasalishning turli usullari mavjud bo‘lsa-da, ular orasida conversion (so‘z turkumining o‘zgarishi) va shortening (so‘z qisqarishi) eng faol, samarali hamda zamonaviy til amaliyotida eng ko‘p uchraydigan jarayonlardan hisoblanadi. Conversion jarayonida so‘zning shakli o‘zgarmagan holda uning grammatik kategoriyasi, ya’ni so‘z turkumi o‘zgaradi. Masalan, to email (fe’l) so‘zi an email (ot) shaklida qo‘llanilishi bunga yaqqol misoldir. Shortening esa so‘zning tovush yoki grafemalar jihatidan qisqarishi orqali yangi leksik birlikning paydo bo‘lishini ifodalaydi. Bunga ad (advertisement), lab (laboratory) kabi so‘zlar misol bo‘la oladi. Ushbu maqolada ingliz tilidagi ushbu ikki asosiy so‘z yasash mexanizmining leksik va semantik xususiyatlari, ularning paydo bo‘lish sabablari hamda zamonaviy ingliz tili tizimidagi o‘rni tahlil qilinadi. Shuningdek, konversiya va qisqarish jarayonlarining tilning iqtisodiyligi, ixchamligi va ifodaviy imkoniyatlarini kengaytirishdagi roli ham o‘rganiladi. Tadqiqotning asosiy maqsadi — ingliz tilining leksik tizimida conversion va shortening jarayonlarining o‘ziga xos mexanizmini, ularning semantik o‘zgarishlarini va hozirgi zamon ingliz tilidagi qo‘llanilish xususiyatlarini ilmiy asosda tahlil qilish hamda ularning til taraqqiyotiga qo‘shayotgan hissasini yoritishdir. INTERNATIONALSCIENCES, EDUCATION AND NEW LEARNING TECHNOLOGIES VOLUME 2 | ISSUE 7 | 2025 https://internationalsciences.org/ | Social Sciences and Humanities | October, 2025 88 METODOLOGIYA Mazkur tadqiqot ingliz tilida so‘z yasalishning eng faol jarayonlaridan biri bo‘lgan conversion (so‘z turkumining o‘zgarishi) va shortening (so‘z qisqarishi) hodisalarini ilmiy tahlil qilishga qaratilgan bo‘lib, unda taqqoslama-tahliliy usul asosiy metod sifatida qo‘llanildi. Ushbu usul til tizimidagi leksik birliklarning tarixiy, strukturaviy va semantik jihatdan solishtirilgan holda o‘rganilishiga imkon berdi. Tadqiqotning nazariy asosini mashhur tilshunos olimlar — H. Sweet, A. Marchand, A.I. Smirnitskiy kabi mutaxassislarning so‘z yasalish nazariyasiga oid ilmiy qarashlari tashkil etdi. Ularning asarlarida keltirilgan nazariy yondashuvlar zamonaviy ingliz tili leksikasida konversiya va qisqarish jarayonlarining mohiyatini tahlil qilishda tayanch manba sifatida xizmat qildi. Shuningdek, ingliz tilining zamonaviy lug‘at boyligi, ommaviy axborot vositalari tili, internet resurslari va adabiy matnlardan olingan amaliy misollar tahlil jarayonida muhim daliliy material sifatida foydalanildi. Tadqiqotda quyidagi asosiy metodlar qo‘llanildi: Tarixiy-lingvistik tahlil – bu usul konversiya jarayonining shakllanish tarixini, uning qadimgi va o‘rta ingliz tili davrlaridagi qo‘llanilish xususiyatlarini aniqlash uchun qo‘llandi. Ushbu tahlil orqali so‘z turkumining o‘zgarishi hodisasi til rivojlanishidagi tabiiy jarayon sifatida shakllanganligi ilmiy asosda yoritildi. Semantik tahlil – konversiya va qisqarish natijasida yuzaga kelgan yangi so‘zlarning ma’no o‘zgarish mexanizmini tushuntirishga qaratildi. Bu metod orqali yangi so‘zlar qanday semantik kengayish yoki torayish jarayonlari orqali til tizimida o‘z o‘rnini topishini aniqlash imkonini berdi. Misollar asosida so‘zning denotativ va konnotativ ma’nolaridagi o‘zgarishlar ham tahlil qilindi. Morfologik tahlil – shortening jarayonining turli ko‘rinishlarini (clipping, blending, abbreviation, acronym) aniqlash va ularning shakliy-strukturaviy xususiyatlarini o‘rganish uchun qo‘llandi. Bu metod qisqarish jarayonining fonetik, grafematik va grammatik jihatlarini batafsil tahlil qilishga yordam berdi. Bundan tashqari, tadqiqotda statistik kuzatuv, korpus tahlili va deskriptiv metod elementlaridan ham foydalanildi. Bu esa zamonaviy ingliz tili leksikasida konversiya va qisqarish orqali yasalgan so‘zlarning qo‘llanish chastotasini, uslubiy o‘ziga xosliklarini va ijtimoiy-funksional ahamiyatini aniqlash imkonini berdi. Umuman olganda, tanlangan metodologik yondashuvlar tadqiqot maqsadiga erishish, ya’ni konversiya va shortening jarayonlarining mexanizmini, semantik mohiyatini va zamonaviy ingliz tilidagi o‘rnini har tomonlama ilmiy tahlil qilish imkonini yaratdi. NATIJALAR Tadqiqot natijalari ingliz tilining leksik tizimida conversion va shortening jarayonlari til boyligini kengaytiruvchi eng faol mexanizmlar ekanligini ko‘rsatdi. Ular yangi so‘zlarning shakllanishi, ma’no o‘zgarishi va grammatik funksiyalarining INTERNATIONALSCIENCES, EDUCATION AND NEW LEARNING TECHNOLOGIES VOLUME 2 | ISSUE 7 | 2025 https://internationalsciences.org/ | Social Sciences and Humanities | October, 2025 89 o‘zgarishida muhim o‘rin tutadi. Quyida ushbu jarayonlarning asosiy xususiyatlari va tahlil natijalari keltiriladi: Conversion (so‘z turkumining o‘zgarishi) — ingliz tilida eng samarali va produktiv so‘z yasash vositalaridan biri hisoblanadi. Bu jarayon affikssiz morfologik o‘zgarish asosida amalga oshadi, ya’ni so‘zning tashqi shakli o‘zgarmagan holda uning grammatik kategoriyasi o‘zgaradi. Masalan: to bottle – bottle, to paper – paper. Bunday o‘zgarishlar tilda yangi ma’no va grammatik imkoniyatlarni yaratadi. Conversionning semantik turlari tadqiqot davomida quyidagicha aniqlangan: Asbob yoki tana a’zosi bilan harakatni bildiruvchi konversiya: to hammer (bolg‘alamoq), to shoulder (yelkada ko‘tarmoq). Bu holda ot fe’lga aylanib, u orqali bajarilayotgan harakat ifodalanadi. Joy bilan bog‘liq harakatni anglatuvchi konversiya: to park (mashina qo‘ymoq), to corner (burchakka siqmoq). Bu turdagi konversiya joy nomi yoki joyni anglatuvchi otning fe’lga aylanishi orqali harakat ifodasini yaratadi. Sifatdan hosil bo‘lgan holat o‘zgarishini ifodalovchi konversiya: to clean (tozalamoq), to slim (ozmoq). Bu holatda sifat holatni anglatuvchi fe’lga aylangan bo‘ladi. Ushbu misollar konversiya jarayonining semantik jihatdan sermahsul va tizimli ekanligini ko‘rsatadi. U tildagi minimal shakl o‘zgarishlari orqali yangi grammatik va semantik birliklarning yaratilishiga imkon beradi. Shortening (so‘z qisqarishi) esa fonetik yoki grafematik qisqarish asosida yangi so‘z hosil qiluvchi jarayon sifatida namoyon bo‘ladi. Tadqiqotda shorteningning ikki asosiy turi ajratildi: Clipping – so‘zning ma’lum bir qismini qisqartirish yo‘li bilan yangi leksik birlik hosil qilish. Masalan: advertisement → ad, laboratory → lab. Clipping tildagi tezkor muloqot, so‘zlashuv uslubi va ommaviy axborot vositalarida keng qo‘llaniladi. Abbreviation – so‘z birikmalarining boshlang‘ich harflaridan yangi so‘z yaratish jarayoni. Masalan: UNESCO (United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization), NATO (North Atlantic Treaty Organization), BBC (British Broadcasting Corporation). Tadqiqot natijalariga ko‘ra, abbreviatsiyalar zamonaviy ingliz tili leksikasida alohida o‘rin egallaydi. Ular, ayniqsa, texnologiya, tashkilot nomlari, ijtimoiy tarmoqlar va kundalik yozishmalarda keng qo‘llaniladi. Masalan: FYI (for your information), BTW (by the way), ASAP (as soon as possible). Bunday qisqartmalar tilda iqtisodiylik, ixchamlik va tezkor ifoda vositasi sifatida faol ishlatilmoqda. Umuman olganda, o‘tkazilgan tahlillar shuni ko‘rsatdiki, conversion va shortening jarayonlari ingliz tili leksik tizimining rivojlanishida asosiy rol o‘ynaydi. Ular nafaqat yangi so‘zlarning paydo bo‘lishini ta’minlaydi, balki tilning funksional imkoniyatlarini kengaytiradi, uning zamonaviylik va kommunikativ moslashuvchanligini oshiradi. MUHOKAMA O‘tkazilgan tadqiqot shuni ko‘rsatdiki, konversiya va qisqartmalar ingliz tili tizimining moslashuvchanligi, dinamikligi va tejamkorligini ifodalovchi eng muhim INTERNATIONALSCIENCES, EDUCATION AND NEW LEARNING TECHNOLOGIES VOLUME 2 | ISSUE 7 | 2025 https://internationalsciences.org/ | Social Sciences and Humanities | October, 2025 90 leksik jarayonlardan hisoblanadi. Bu hodisalar tildagi ifoda vositalarini soddalashtirish, nutqni ixcham va samarali qilish, hamda yangi ijtimoiy-madaniy ehtiyojlarga moslashish imkonini beradi. Konversiya jarayoni ingliz tilining sintaktik va morfologik moslashuvchanligini yaqqol namoyon etadi. U orqali so‘zlar o‘z shaklini o‘zgartirmagan holda yangi grammatik va semantik vazifalarni bajarishga qodir bo‘ladi. Masalan, texnologik taraqqiyot va raqamli kommunikatsiya vositalarining rivojlanishi natijasida to text (SMS yoki xabar yuborish), to Google (ma’lumot qidirish), to message (xabar yozish) kabi yangi konversiya shakllari keng qo‘llanila boshladi. Bu holat ingliz tilining tashqi omillarga moslashish qobiliyatini va yangi kommunikativ ehtiyojlarga tez javob bera olish xususiyatini ko‘rsatadi. Shortening, ya’ni qisqartma so‘zlarning paydo bo‘lishi esa tildagi kommunikativ samaradorlikni oshiruvchi asosiy omillardan biridir. U so‘zlashuv jarayonini tezlashtiradi, matnni ixchamlashtiradi va muloqotni soddalashtiradi. Ayniqsa, qisqartmalar internet tili, ijtimoiy tarmoqlar, chat va og‘zaki nutqda keng tarqalgan. Masalan, LOL (laughing out loud), OMG (oh my God), BRB (be right back) kabi qisqartmalar nafaqat muloqotni tezlashtiradi, balki hissiy ohangni ham ifodalaydi. Shuningdek, qisqartmalar tilda ijtimoiy va texnologik o‘zgarishlarni aks ettiruvchi vosita sifatida ham ahamiyatlidir. Ular yangi tushunchalar, tashkilot nomlari, texnik terminlar va kundalik so‘zlashuv shakllarini ifodalashda faol qo‘llaniladi. Bu esa tilning leksik tizimi doimiy yangilanishda ekanini ko‘rsatadi. Umuman olganda, konversiya va qisqartmalar ingliz tilining strukturaviy soddaligi va ifoda ixchamligini ta’minlovchi muhim jarayonlar sifatida tilda barqaror rivojlanishda davom etmoqda. Ularning faol qo‘llanilishi ingliz tilining global kommunikatsiya tili sifatidagi maqomini yanada mustahkamlashga xizmat qiladi. XULOSA Tadqiqot shuni ko‘rsatadiki, conversion va shortening jarayonlari ingliz tili leksikasining rivojlanishida yetakchi o‘rin tutadi. Konversiya yangi so‘zlar yaratishda morfologik moslashuvchanlikni ta’minlasa, qisqarishlar tilda ixchamlik va tezkor muloqotni kuchaytiradi. Ushbu jarayonlarning chuqur o‘rganilishi ingliz tilining o‘zgaruvchan tabiati va so‘z yasash mexanizmlarini yanada kengroq tushunish imkonini beradi. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI: (REFERENCES) 1. Sweet, H. (1891). New English Grammar: Logical and Historical. Oxford: Clarendon Press. 2. Marchand, H. (1969). The Categories and Types of Present-Day English WordFormation: A Synchronic-Diachronic Approach. München: C. H. Beck. INTERNATIONALSCIENCES, EDUCATION AND NEW LEARNING TECHNOLOGIES VOLUME 2 | ISSUE 7 | 2025 https://internationalsciences.org/ | Social Sciences and Humanities | October, 2025 91 3. Smirnitsky, A. I. (1956). Lexicology of the English Language. Moscow: Foreign Languages Publishing House. 4. Plag, I. (2003). Word-Formation in English. Cambridge: Cambridge University Press. 5. Bauer, L. (1983). English Word-Formation. Cambridge: Cambridge University Press.