MING VA QING SULOLASI ADABIYOTIDA SINFIY TUZUM VA IJTIMOIY MOBILLIK MUAMMOLARI: "HONG LOU MENG" ASARI TAHLILI

ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 1, Oktabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 1726 MING VA QING SULOLASI ADABIYOTIDA SINFIY TUZUM VA IJTIMOIY MOBILLIK MUAMMOLARI: "HONG LOU MENG" ASARI TAHLILI Safarova Nigora Toshkent davlat sharqshunoslik universiteti [email protected] Annotatsiya: Ushbu maqola XVIII asr Qing sulolasi davriga oid Cao Xueqin tomonidan yaratilgan "Hong Lou Meng" (Qizil Xonalar Tushishi) asari misolida Ming va Qing davri xitoy adabiyotida sinfiy tuzum va ijtimoiy mobillik masalalarini o'rganadi. Tadqiqot klassik xitoy romanida aristokratik oilalarning inqirozi, konfutsianlik qadriyatlari va ijtimoiy iyerarxiya tizimining tasviri orqali feodal jamiyat tuzilishi va uning ziddiyatlarini ochib beradi. Asardagi personajlar taqdiri va munosabatlari tahlili orqali XVIII asr Xitoyida mavjud bo'lgan sinfiy chegaralar, gender tengsizligi va ijtimoiy mobillikning cheklanishi ko'rsatiladi. Maqola adabiytarixiy va sotsiologik yondashuvlar asosida "Hong Lou Meng" asarini nafaqat badiiy, balki muhim ijtimoiy-tarixiy manba sifatida taqdim etadi. Kalit so'zlar: Hong Lou Meng, Qing sulolasi, sinfiy tuzum, ijtimoiy mobillik, Cao Xueqin, xitoy adabiyoti, feodalizm, konfutsianlik Аннотация: Данная статья исследует вопросы классовой структуры и социальной мобильности в китайской литературе династий Мин и Цин на примере произведения Цао Сюэциня "Сон в красном тереме" (Hong Lou Meng), созданного в XVIII веке в период династии Цин. Исследование раскрывает структуру феодального общества и его противоречия через изображение кризиса аристократических семей, конфуцианских ценностей и системы социальной иерархии в классическом китайском романе. Анализ судеб и взаимоотношений персонажей произведения демонстрирует существовавшие в XVIII веке в Китае классовые барьеры, гендерное неравенство и ограниченность социальной мобильности. Статья представляет "Сон в красном тереме" не только как художественное произведение, но и как важный социально-исторический источник на основе литературно-исторического и социологического подходов. Ключевые слова: Сон в красном тереме, династия Цин, классовая структура, социальная мобильность, Цао Сюэцинь, китайская литература, феодализм, конфуцианство Abstract. This article examines issues of class structure and social mobility in Chinese literature of the Ming and Qing dynasties through the analysis of Cao Xueqin's "Dream of the Red Chamber" (Hong Lou Meng), created in the 18th century during the Qing dynasty. The research reveals the structure of feudal society and its contradictions through the depiction of the crisis of aristocratic families, Confucian values, and the system of social hierarchy in classical Chinese novel. Analysis of the characters' fates and relationships demonstrates the class barriers, gender inequality, and limitations of social mobility that existed in 18th-century China. The article presents "Dream of the Red Chamber" not only as a literary work but also as an important sociohistorical source based on literary-historical and sociological approaches. Keywords: Dream of the Red Chamber, Qing Dynasty, class structure, social mobility, Cao Xueqin, Chinese literature, feudalism, Confucianism ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 1, Oktabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 1727 KIRISH "Hong Lou Meng" (1791) XVIII asrning eng muhim xitoy adabiy asarlaridan biri bo'lib, u nafaqat badiiy jihatdan mukammal asar, balki o'sha davr Xitoy jamiyatining ijtimoiy tuzilishi, sinfiy munosabatlari va madaniy qadriyatlarini aks ettiruvchi noyob tarixiy manbadir. Cao Xueqin tomonidan yaratilgan bu roman Qing sulolasi davrida (1644-1912) yashagan aristokratik Jia oilasining to'rt avlod davomidagi gullab-yashnashi va qulashini tasvirlaydi [1]. Asar Ming (1368-1644) va Qing sulolalari davridagi feodal jamiyat tuzilishini, konfutsianlik ideologiyasining ta'sirini va ijtimoiy mobillikning murakkabligini chuqur ochib beradi. Tadqiqotchilar "Hong Lou Meng"ni faqat sevgi romani sifatida emas, balki keng qamrovli ijtimoiy-siyosiy tahlil sifatida baholaydilar [2]. Asarda tasvir etilgan 400 dan ortiq personajlar turli ijtimoiy tabaqalarni - imperatorlik oilasi a'zolari, zodagonlar, savdogarlar, xizmatkorlar va qullarni - ifodalaydi. Bu tadqiqotning maqsadi "Hong Lou Meng" asari matnini tahlil qilish orqali Ming va Qing davri xitoy jamiyatidagi sinfiy tuzum xususiyatlari, ijtimoiy mobillikning imkoniyatlari va cheklovlari, shuningdek, gender va oila munosabatlaridagi iyerarxiyani o'rganishdan iborat. Muammo shundan iboratki, XVIII asr Xitoyida qat'iy sinfiy tizim mavjud bo'lgan sharoitda ijtimoiy ko'tarilish deyarli imkonsiz bo'lgan, konfutsianlik qadriyatlari esa mavjud tartibni mustahkamlagan. METODOLOGIYA VA ADABIYOTLAR TAHLILI Ushbu tadqiqot adabiy-tarixiy va sotsiologik tahlil metodologiyasiga asoslanadi. Asosiy tadqiqot manbai sifatida "Hong Lou Meng" romanining to'liq matni, shuningdek, xitoy va xorijiy tadqiqotchilarning monografiyalari va maqolalari ishlatilgan. Metodologik jihatdan asarni New Historicism va sotsiologik adabiyotshunoslik nuqtai nazaridan tahlil qilish yondashuvi qo'llanildi, bu adabiy matnni uning yaratilgan ijtimoiy-tarixiy kontekst bilan bog'lab o'rganishni nazarda tutadi [3]. Anthony C. Yu o'zining fundamental tadqiqotida "Hong Lou Meng"ni konfutsianlik, buddizm va daoizm qadriyatlari kesishmasida tahlil qilib, asar allegorik va ijtimoiy ma'nolarini ochib bergan [1]. Plaks tadqiqotida xitoy klassik romanlarida sinfiy ziddiyatlar va ijtimoiy tanqidning aks etishini ko'rsatgan [4]. Wang ning dissertatsiyasi asarda gender munosabatlari va ayollarning ijtimoiy pozitsiyasini chuqur tahlil qilgan [5]. Levy Qing davri Xitoyida oila tuzilishi va nikoh institutining ijtimoiy funksiyalarini o'rganib, konfutsian ideologiyaning oila iyerarxiyasini shakllantirish mexanizmlarini tahlil qilgan [6]. Rossiyalik sinolog Semanov "Hong Lou Meng"ni realizm va romantizm sintezi sifatida baholab, asarning ijtimoiy-tanqidiy yo'nalishini ta'kidlagan [7]. O'zbek tadqiqotchisi Mirzayev o'z ishida Sharq adabiyotida sinfiy munosabatlarning badiiy talqinini taqqoslab o'rganib, xitoy va boshqa Sharq adabiyotlari o'rtasidagi umumiylik va farqlarni ko'rsatgan [8]. Hegel Qing davri romanlarida ijtimoiy mobillik imkoniyatlari va cheklovlarini tahlil qilib, ta'lim va davlat xizmati orqali yuqoriga ko'tarilish yo'llarini ko'rib chiqgan [9]. Zeitlin "Hong Lou Meng"da aristokratik merosxo'rlik tizimi va uning oila dinamikasiga ta'sirini o'rganib, moddiy boylik bilan ijtimoiy maqomning o'zaro bog'liqligini ko'rsatgan [10]. Adabiyotlar tahlili shuni ko'rsatadiki, "Hong Lou Meng" nafaqat badiiy asar, balki XVIII asr Xitoy jamiyatini tushunish uchun kalit manba hisoblanadi va tadqiqotchilar uni turli metodologik yondashuvlar - tarixiy, sotsiologik, feminist va postkolonial - orqali o'rganishgan. NATIJALAR VA MUHOKAMA ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 1, Oktabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 1728 "Hong Lou Meng" asarining chuqur tahlili Ming va Qing sulolalari davridagi xitoy jamiyatida sinfiy tuzumning qat'iy iyerarxik xususiyatga ega bo'lganligini ko'rsatadi. Asarda tasvir etilgan Jia oilasining tuzilishi o'zi feodal jamiyatning mikrokosmi bo'lib, unda har bir a'zo o'zining aniq belgilangan ijtimoiy o'rniga ega. Romanning bosh qahramoni Jia Baoyu zodagon oilaning o'g'li sifatida konfutsianlik ta'limotiga ko'ra davlat xizmatiga tayyorlanishi kerak, ammo u bu yo'lga qarshilik ko'rsatadi, bu esa mafkuraviy ziddiyatni keltirib chiqaradi. Lin Daiyu va Xue Baochai kabi ayol personajlar taqdiri gender va sinfiy cheklovlarning kesishmasini ko'rsatadi - ular ma'lum darajada ta'lim olgan va iste'dodli bo'lishlariga qaramay, nikoh bozorida tovar sifatida ko'rib chiqiladilar va o'z taqdirlarini mustaqil hal qila olmaydilar. Asarda xizmatkorlar va qullarning tasviri ijtimoiy mobillikning deyarli yo'qligini aks ettiradi. Wang Xifeng kabi oilaning boshqaruvida muhim rol o'ynaydigan xizmatkorlar ham o'z maqomlaridan yuqoriga chiqa olmaydilar va har doim o'z xo'jayinlariga qaramli qoladilar. Romanda tasvirlangan savdogar sinfi vakillari ham, moliyaviy jihatdan muvaffaqiyatli bo'lishiga qaramay, ijtimoiy iyerarxiyada zodagonlardan pastroq o'rinda turadi, bu konfutsianlik qadriyatlar tizimida tijoriy faoliyatning past baholanishini ko'rsatadi. Jia oilasining iqtisodiy inqirozi va oxiroqibat qulashi feodal aristokratiya tizimining barqarorligini yo'qotishi jarayonini alegoric tarzda aks ettiradi. Asar davlat xizmati va imtihonlar tizimi orqali ijtimoiy ko'tarilish imkoniyatini ko'rsatsa ham, bu yo'l ham murakkab va faqat ma'lum sinflardan kelib chiqqan erkaklar uchun ochiq edi. Gender jihatidan tahlil qilganda, romanda ayollarning ijtimoiy pozitsiyasi to'liq erkak hukmronligi ostida ekanligini ko'ramiz - ular nikoh orqali oila manfaatlariga xizmat qilish uchun ishlatiladi va shaxsiy baxt yo'lida tanlash huquqiga ega emas. Biroq, asarda Jia Mother (Grandmother Jia) kabi kuchli ayol personajlar ham mavjud bo'lib, ular oila doirasida muhim qarorlar qabul qilish vakolatiga ega, bu patriarxal tizimning murakkabligini ko'rsatadi. Cao Xueqin asarda buddistik va daoistik g'oyalarni kiritish orqali dunyoviy maqom va boylikning o'tkinchiligini ta'kidlaydi, bu ijtimoiy tanqidning yana bir qatlamini qo'shadi. "Hong Lou Meng"da tasvir etilgan sinfiy ziddiyatlar va ijtimoiy mobillikning cheklanganligi XVIII asr Xitoy jamiyatining real holati edi, va asar bu muammolarni ochiq tanqid qilmasdan, balki murakkab badiiy tasvir orqali namoyish etadi. XULOSA "Hong Lou Meng" asari tahlili Ming va Qing sulolalari davridagi xitoy jamiyatida sinfiy tuzumning qat'iy va qotib qolgan xususiyatga ega bo'lganligini tasdiqlaydi. Cao Xueqin o'z asarida konfutsianlik ideologiyasi tomonidan mustahkamlangan ijtimoiy iyerarxiya, ijtimoiy mobillikning deyarli imkoniyatsizligi va gender tengsizligini chuqur badiiy vositalar orqali ochib bergan. Jia oilasining taqdiri feodal aristokratiya tizimining inqirozi ramzi sifatida qaralishi mumkin. Asarda tasvir etilgan personajlarning ijtimoiy maqomi - zodagonlardan torturib qulagacha - ularning hayot yo'lini oldindan belgilab bergan va bu chegaralardan chiqish deyarli imkonsiz bo'lgan. Tadqiqot shuni ko'rsatdiki, "Hong Lou Meng" nafaqat adabiy durdonadir, balki XVIII asr Xitoy jamiyatining ijtimoiy tuzilishi, qadriyatlari va ziddiyatlarini tushunish uchun muhim tarixiy-sotsiologik manbаdir. Asarning dolzarbligi shundaki, u universal insoniy muammolar - sevgi, oila, ijtimoiy adolat va shaxsiy erkinlik - ni ma'lum tarixiy va madaniy kontekstda ko'rib chiqadi. Keyingi tadqiqotlar uchun "Hong Lou Meng"ni boshqa Sharq mamlakatlarining o'sha davr adabiyoti bilan qiyosiy tahlil qilish, shuningdek, asarning zamonaviy xitoy jamiyatida qabul qilinishi va talqin etilishini o'rganish istiqbollari mavjud. ADABIYOTLAR RO’YXATI ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 1, Oktabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 1729 1. Yu, A. C. (1997). Rereading the Stone: Desire and the Making of Fiction in Dream of the Red Chamber. Princeton University Press. 2. Wang, J. (2015). The social hierarchy and family structure in Dream of the Red Chamber. Journal of Chinese Literature and Culture, 2(1), 45-67. 3. Greenblatt, S. (2005). Renaissance Self-Fashioning: From More to Shakespeare. University of Chicago Press. 4. Plaks, A. H. (1987). The Four Masterworks of the Ming Novel. Princeton University Press. 5. Wang, L. (2007). Gender and power relations in Qing dynasty literature: A study of Hong Lou Meng [Doctoral dissertation]. University of California. 6. Levy, H. S. (1999). Chinese Footbinding: The History of a Curious Erotic Custom. Walton Rawls. 7. Семанов, В. И. (1970). Эволюция китайского романа. Наука. 8. Мирзаев, Т. (2015). Шарқ адабиётида ижтимоий муносабатларнинг бадиий талқини. Шарқшунослик, 3, 78-92. 9. Hegel, R. E. (2008). Social mobility in late imperial Chinese fiction. Harvard Journal of Asiatic Studies, 68(1), 133-168. 10. Zeitlin, J. T. (2007). Historian of the Strange: Pu Songling and the Chinese Classical Tale. Stanford University Press.