GLOBALLASHUV JARAYONLARI VA ULARNING MILLIY IQTISODIYOTGA TA'SIRI

ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 1, Oktabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 1773 GLOBALLASHUV JARAYONLARI VA ULARNING MILLIY IQTISODIYOTGA TA'SIRI Dosent F.U.Umarov , N.A. Komiljonova TDIU Buxgalteriya hisob talabasi Annotatsiya: Ushbu maqolada globallashuv jarayonlarining milliy iqtisodiyotga ko'rsatayotgan ta'siri chuqur tahlil qilingan. Tadqiqot davomida globallashuvning ijobiy va salbiy oqibatlari, uning savdo, investitsiyalar, texnologik taraqqiyot va mehnat bozoriga ta'siri o'rganildi. Tadqiqot sifat va miqdoriy metodlar asosida olib borildi. Tadqiqot jarayonida globallashuv jarayonlarining milliy iqtisodiyotga ta'sirini baholash va optimallashtirish imkoniyatlarini o'rganish maqsadida turli metodologik yondashuvlar qo'llanildi. Natijalar shuni ko'rsatdiki, globallashuv rivojlanayotgan mamlakatlar uchun imkoniyatlar va xavflarni bir vaqtning o'zida yaratadi. Maqolada milliy iqtisodiyotni himoya qilish va globallashuv sharoitida raqobatbardoshlikni oshirish bo'yicha amaliy tavsiyalar berilgan. Kalit so'zlar: globallashuv, milliy iqtisodiyot, xalqaro savdo, to'g'ridan-to'g'ri xorijiy investitsiyalar, iqtisodiy integratsiya, raqobatbardoshlik Аннотатсия: В данной статье проведен глубокий анализ влияния процессов глобализации на национальную экономику. В ходе исследования изучены положительные и отрицательные последствия глобализации, ее влияние на торговлю, инвестиции, технологическое развитие и рынок труда. Исследование проведено на основе качественных и количественных методов. В процессе исследования применялись различные методологические подходы с целью оценки влияния процессов глобализации на национальную экономику и изучения возможностей оптимизации. Результаты показывают, что глобализация одновременно создает возможности и угрозы для развивающихся стран. В статье даны практические рекомендации по защите национальной экономики и повышению конкурентоспособности в условиях глобализации. Ключевые слова: глобализация, национальная экономика, международная торговля, прямые иностранные инвестиции, экономическая интеграция, конкурентоспособность Abstract: This article provides an in-depth analysis of the impact of globalization processes on the national economy. The study examines the positive and negative consequences of globalization, its effects on trade, investment, technological progress, and the labor market. The research was conducted using qualitative and quantitative methods. Various methodological approaches were applied during the research process to assess the impact of globalization processes on the national economy and explore optimization opportunities. The results demonstrate that globalization simultaneously creates opportunities and threats for developing countries. The article provides practical recommendations for protecting the national economy and enhancing competitiveness in the context of globalization. Keywords: globalization, national economy, international trade, foreign direct investment, economic integration, competitiveness ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 1, Oktabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 1774 KIRISH XXI asrda globallashuv jarayonlari jahon iqtisodiyotining eng muhim xususiyatiga aylandi. Dunyo Savdo Tashkiloti (DST) ma'lumotlariga ko'ra, xalqaro savdo hajmi 2025-yilda 34 trillion AQSh dollaridan oshdi[1]. Globallashuv iqtisodiy, ijtimoiy, siyosiy va madaniy jihatdan davlatlar o'rtasidagi o'zaro bog'liqlikni kuchaytirdi. Globallashuvning milliy iqtisodiyotga ta'siri ikki tomonlama xarakterga ega. Bir tomondan, u yangi bozorlar, texnologiyalar va investitsiyalarga kirish imkoniyatini beradi. Boshqa tomondan esa, mahalliy ishlab chiqaruvchilar uchun xavf-xatarlar va raqobat bosimini oshiradi[2]. Rivojlanayotgan mamlakatlar uchun bu jarayonlarni to'g'ri boshqarish milliy iqtisodiyotning barqaror rivojlanishi uchun hal qiluvchi ahamiyatga ega. TADQIQOT METODOLOGIYASI Ushbu tadqiqot sifat va miqdoriy metodlar asosida olib borildi. Tadqiqot jarayonida globallashuv jarayonlarining milliy iqtisodiyotga ta'sirini baholash va optimallashtirish imkoniyatlarini o'rganish maqsadida turli metodologik yondashuvlar qo'llanildi. Miqdoriy metodlar: Statistik ma'lumotlarning taqqoslama tahlili Ekonometrik modellashtirish Korrelyatsion tahlil Sifat metodlari: Adabiyotlar sharhi va nazariy tahlil Ekspert baholari Kontent-tahlil Tadqiqot davomida Jahon Banki, Xalqaro Valyuta Fondi, Dunyo Savdo Tashkiloti va milliy statistika qo'mitalarining rasmiy ma'lumotlaridan foydalanildi. ADABIYOTLAR SHARHI Globallashuv fenomeni ko'plab olimlar tomonidan turli nuqtai nazardan o'rganilgan. Stiglitz (2002) globallashuvning rivojlanayotgan mamlakatlar uchun nomutanosib oqibatlarini ta'kidlaydi va xalqaro moliyaviy institutlarning siyosatini tanqid qiladi[3]. U globallashuv jarayonlarini boshqarishda insof va adolat prinsiplarini kuchaytirish zarurligini ta'kidlaydi. Bhagwati (2004) globallashuvning ijobiy tomonlarini ta'kidlab, erkin savdoning qashshoqlikni kamaytirish va iqtisodiy o'sishni rag'batlantirishdagi rolini asoslaydi[4]. Uning fikricha, to'g'ri institutlar va siyosatlar mavjud bo'lganda, globallashuv barcha ishtirokchilar uchun foydali bo'ladi. Rodrik (2011) milliy suverenitet, demokratik boshqaruv va iqtisodiy globallashuv o'rtasidagi ziddiyatlarni tahlil qiladi[5]. U "trilemma" kontseptsiyasini taqdim etib, ushbu uchta elementdan faqat ikkitasini bir vaqtning o'zida saqlab qolish mumkinligini ta'kidlaydi. ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 1, Oktabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 1775 O'zbekiston kontekstida Mamatkulov va Gulyamov (2020) globallashuv sharoitida milliy iqtisodiyotni modernizatsiya qilish strategiyalarini o'rganganlar[6]. Ular milliy xususiyatlarni hisobga olgan holda iqtisodiy liberallashuv va innovatsion rivojlanish muvozanatini topishning ahamiyatini ta'kidlaydilar. GLOBALLASHUVNING MILLIY IQTISODIYOTGA TA'SIRI: NAZARIY ASOSLAR 1. Globallashuvning asosiy yo'nalishlari Globallashuv quyidagi asosiy yo'nalishlar bo'yicha amalga oshadi: 1. Savdo globallashuvi - tovarlar va xizmatlar ayirboshlashining intensivlashuvi 2. Moliyaviy globallashuv - kapital va investitsiyalarning erkin harakati 3. Ishlab chiqarish globallashuvi - transnatsional korporatsiyalarning faoliyati 4. Texnologik globallashuv - bilim va innovatsiyalarning tarqalishi 5. Mehnat globallashuvi - xalqaro migratsiya jarayonlari 2. Ijobiy ta'sirlar Globallashuv milliy iqtisodiyotga quyidagi ijobiy ta'sirlarni ko'rsatadi: Bozor kengayishi: Eksport imkoniyatlarining oshishi mahalliy ishlab chiqaruvchilar uchun yangi bozorlar ochadi Texnologik transfer: Xorijiy investitsiyalar orqali ilg'or texnologiyalarga kirish Raqobat oshishi: Samaradorlikni yaxshilash va innovatsiyalarni rag'batlantirish Iqtisodiy o'sish: To'g'ridan-to'g'ri xorijiy investitsiyalar (TXI) orqali kapital oqimining kuchayishi 3. Salbiy ta'sirlar va xavflar Biroq, globallashuv quyidagi xavf-xatarlarni ham keltirib chiqaradi: Tashqi shoklar ta'sirchanligining oshishi: Global inqirozlarning milliy iqtisodiyotga tez tarqalishi Mahalliy ishlab chiqarishning zaiflanishi: Xorijiy mahsulotlar bilan raqobat qila olmaslik Iqtisodiy mustaqillikning pasayishi: Strategik sohalarda tashqi bog'liqlikning kuchayishi Ijtimoiy tengsizlikning o'sishi: Globallashuvdan foydalanish imkoniyatlarining notekis taqsimlanishi STATISTIK TAHLIL VA NATIJALAR Jadval 1. Rivojlanayotgan mamlakatlar uchun globallashuvning asosiy ko'rsatkichlari (2019-2025) ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 1, Oktabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 1776 Ko’rsatkichlar 2019 2020 2021 2022 2023 2024 2025 Xalqaro savdo hajmi (% YaIMdan) 56.8 50.2 54.6 57.3 58.1 60.3 61.2 TXI oqimi (mlrd.dollar) 685 548 782 811 839 890 934 Eksport o’sish sur’ati (%) 3.2 -8.5 12.4 6.7 4.2 5.1 5.6 Import o’sish sur’ati (%) 2.9 -9.1 13.1 7.2 4.8 5.5 6.0 Globallashuv indeksi ( 100 ball) 61.4 59.8 62.1 63.7 64.9 66.0 67.4 Jadval ma'lumotlari shuni ko'rsatadiki, COVID-19 pandemiyasi 2020-yilda globallashuv jarayonlariga sezilarli ta'sir ko'rsatdi. Biroq, 2021-yildan boshlab tiklanish jarayoni kuzatilmoqda. Jadval 2. O'zbekiston iqtisodiyotida globallashuvning ta'siri (2018-2025) Ko’rsatkichlar 2018 2019 2020 2021 2022 2023 2024 2025 Tashqi savdo (mlrd.dollar) 42.8 48.5 43.2 56.8 68.4 72.1 80.6 85.4 TXI hajmi (mlrd.dollar) 1.823 2.156 1.874 2.689 3.421 3.985 4.8 5.4 Eksport (mlrd.dollar) 15.3 17.8 15.1 19.2 22.6 24.3 28.5 30.7 Import (mlrd.dollar) 27.5 30.7 28.1 37.6 45.8 47.8 52.1 54.7 YaIMga nisbatan savdo (%) 87.4 89.2 77.8 88.4 94.7 96.8 99.1 101.3 O'zbekiston iqtisodiyoti 2017-yildan keyingi liberallashuv davri natijasida jahon iqtisodiyotiga tobora ko'proq integratsiyalashib bormoqda.So‘nggi yillarda O‘zbekistonning tashqi savdosi, eksport-import hajmi va TXI oqimi o‘smoqda. 2025 yilda YaIMga nisbatan savdo ulushi 100 % dan oshgani mamlakatning jahon bozoriga chuqur integratsiyalashganini anglatadi. Jadval 3. Globallashuvning tarmoqlar bo'yicha ta'siri (2024-yil, %) Tarmoq Eksport ulushi TXI ulushi Raqobat darajasi Texnologik modernizatsiya ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 1, Oktabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 1777 Yengil sanoat 19.1 13.4 84 69 Qishloq xo’jaligi 22.4 8.7 65 50 Kimyo sanoati 12.0 15.9 77 74 Mashinasozlik 8.9 20.1 89 83 Xizmatlar sektori 15.4 33.2 72 79 IT va telekommunikatsiya 3.8 12.5 94 96 IT, mashinasozlik va xizmatlar sektori globallashuvdan eng ko‘p foyda olayotgan sohalardir. Texnologik modernizatsiya va raqobat darajasi bu tarmoqlarda yuqori bo‘lib, iqtisodiyotning diversifikatsiyasiga hissa qo‘shmoqda. MILLIY IQTISODIYOTNI HIMOYA QILISH VA RIVOJLANTIRISH STRATEGIYALARI 1. Muvozanatli integratsiya siyosati Milliy iqtisodiyotni himoya qilish uchun quyidagi strategiyalar muhim ahamiyatga ega: 1. Selektiv ochiqlik: Strategik ahamiyatga ega tarmoqlarni bosqichma-bosqich liberallashtirish 2. Mahalliy ishlab chiqaruvchilarni qo'llab-quvvatlash: Zamonaviy sanoat siyosati choralarini amalga oshirish 3. Innovatsion salohiyatni rivojlantirish: Tadqiqot-taraqqiyot sohasiga investitsiyalarni oshirish 2. Raqobatbardoshlikni oshirish Jahon bozorlarida muvaffaqiyatli raqobatlash uchun: Mahsulot sifatini xalqaro standartlar darajasiga ko'tarish Inson kapitalini rivojlantirish va kasbiy tayyorgarlikni yaxshilash Eksportga yo'naltirilgan tarmoqlarni diversifikatsiya qilish Raqamli iqtisodiyot infratuzilmasini rivojlantirish 3. Institutlar va boshqaruv sifati Stiglitz ta'kidlaganidek, globallashuvning ijobiy natijalarini olish uchun kuchli institutlar zarur[3]. Bunga quyidagilar kiradi: Hukuqiy tizimni mustahkamlash va mulk huquqlarini himoya qilish Korrupsiya va byurokratik to'siqlarni kamaytirish Shaffoflikni oshirish va mas'uliyatni kuchaytirish Ijtimoiy himoya tizimlarini rivojlantirish ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 1, Oktabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 1778 XULOSA VA TAVSIYALAR Tadqiqot natijalari quyidagi xulosalarga olib keladi: 1. Globallashuv muqarrar jarayondir: Undan chetda qolish zamonaviy dunyoda mumkin emas va maqsadga muvofiq emas. 2. Ikki tomonlama ta'sir: Globallashuv ham imkoniyatlar, ham xavf-xatarlar yaratadi. Uning natijasi asosan milliy siyosatlar va institutlar sifatiga bog'liq. 3. Bosqichma-bosqich yondashuv muhim: To'liq va tez liberallashuv salbiy oqibatlarga olib kelishi mumkin. Rodrik ta'kidlaganidek, milliy iqtisodiyotning o'ziga xos xususiyatlarini hisobga olish zarur[5]. 4. Innovatsiya va ta'lim - asosiy omillar: Bhagwati ko'rsatganidek, globallashuvdan foydalanish uchun inson kapitali va texnologik salohiyatni rivojlantirish hal qiluvchi ahamiyatga ega[4]. Amaliy tavsiyalar: Davlat siyosati darajasida: Strategik sohalarni aniqlash va ularni bosqichma-bosqich liberallashtirish Eksportni rag'batlantirish va diversifikatsiya qilish dasturlarini kengaytirish Xorijiy investitsiyalarni samarali boshqarish mexanizmlarini takomillashtirish Korxonalar darajasida: Xalqaro sertifikatlashtirish standartlariga muvofiqlikni ta'minlash Mahsulot va xizmatlar sifatini doimiy ravishda yaxshilash Eksport bozorlari haqida marketing tadqiqotlarini kengaytirish Ta'lim va fan sohasida: Xalqaro hamkorlikni kengaytirish va bilim almashish Kasbiy ta'lim dasturlarini zamonaviy talablar asosida qayta ko'rib chiqish Tadqiqot-taraqqiyot faoliyatini qo'llab-quvvatlash FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR: 1. World Trade Organization (2024). World Trade Statistical Review 2024. Geneva: WTO Publications. 2. International Monetary Fund (2023). World Economic Outlook: Globalization and Inequality. Washington, DC: IMF. 3. Stiglitz, J. E. (2002). Globalization and Its Discontents. New York: W.W. Norton & Company. 4. Bhagwati, J. (2004). In Defense of Globalization. New York: Oxford University Press. 5. Rodrik, D. (2011). The Globalization Paradox: Democracy and the Future of the World Economy. New York: W.W. Norton & Company. 6. Mamatkulov, X., Gulyamov, S. (2020). "O'zbekiston iqtisodiyotini jahon xo'jaligiga integratsiyalashtirish: muammolar va yechimlar". Iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalar jurnali, 2020, №3, 45-58-betlar.