"YOSH SPORTCHILAR (11–15 YOSH) UCHUN MAXSUS JISMONIY TAYYORGARLIK MASHQLARI KOMPLEKSINING NAZARIY VA AMALIY ASOSLARI" (erkin kurashchilarni musobaqaga tayyorlash jarayonida qo'llanishi)

ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 1, Oktabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 1804 “YOSH SPORTCHILAR (11–15 YOSH) UCHUN MAXSUS JISMONIY TAYYORGARLIK MASHQLARI KOMPLEKSINING NAZARIY VA AMALIY ASOSLARI” (erkin kurashchilarni musobaqaga tayyorlash jarayonida qo‘llanishi) Meliqo‘ziyev Asilbek Adxamjon o‘gʻli Annotatsiya: Mazkur maqolada 11–15 yoshli erkin kurashchilarni musobaqalarga tayyorlash jarayonida maxsus jismoniy tayyorgarlik mashqlari kompleksini qo‘llashning nazariy va amaliy asoslari tahlil qilingan. Yosh sportchilarning jismoniy rivojlanish xususiyatlari, mushak va asab tizimining o‘ziga xosligi hamda sport natijalariga ta’sir etuvchi omillar ilmiy jihatdan yoritilgan. Shuningdek, maxsus mashqlar tizimi yordamida kuch, chidamlilik, tezkorlik, moslashuvchanlik va koordinatsiya kabi asosiy jismoniy sifatlarni rivojlantirishning samaradorligi amaliy tajribalar asosida asoslab berilgan. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, maxsus mashqlar kompleksidan muntazam foydalanish erkin kurashchilarning texnik-taktik mahoratini oshiradi va musobaqalarda yuqori natijalarga erishishga xizmat qiladi. Kalit so‘zlar: erkin kurash, yosh sportchilar, maxsus jismoniy tayyorgarlik, mashqlar kompleksi, kuch, chidamlilik, tezkorlik, koordinatsiya, moslashuvchanlik, musobaqaga tayyorgarlik. Аннотация: В данной статье проанализированы теоретические и практические основы применения комплекса специальных физических упражнений в процессе подготовки борцов вольного стиля 11–15 лет к соревнованиям. Научно раскрыты особенности физического развития юных спортсменов, специфика функционирования их мышечной и нервной систем, а также факторы, влияющие на спортивные результаты. Кроме того, на основе практических наблюдений обоснована эффективность развития основных физических качеств силы, выносливости, быстроты, гибкости и координации с помощью системы специальных упражнений. Результаты исследования показывают, что регулярное использование комплекса специальных упражнений способствует повышению техническо-тактического мастерства борцов вольного стиля и достижению высоких спортивных результатов на соревнованиях. Ключевые слова: вольная борьба, юные спортсмены, специальная физическая подготовка, комплекс упражнений, сила, выносливость, быстрота, координация, гибкость, подготовка к соревнованиям. Annotation: This article analyzes the theoretical and practical foundations of applying a complex of special physical exercises in the training process of 11–15-year-old freestyle wrestlers preparing for competitions. The study scientifically highlights the characteristics of young athletes’ physical development, the specific features of their muscular and nervous systems, and the factors influencing athletic performance. Furthermore, based on practical observations, the effectiveness of developing key physical qualities strength, endurance, speed, flexibility, and coordination through a system of special exercises is substantiated. The research results demonstrate that regular use of a special exercise complex enhances the technical and tactical skills of freestyle wrestlers and contributes to achieving higher competitive performance. Keywords: freestyle wrestling, young athletes, special physical training, exercise complex, strength, endurance, speed, coordination, flexibility, competition preparation. ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 1, Oktabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 1805 Erkin kurash sporti bugungi kunda O‘zbekiston sport maktablari va ixtisoslashtirilgan ta’lim muassasalarida eng ommabop sport turlaridan biri hisoblanadi. Bu sport turi jismoniy kuch, chidamlilik, tezkorlik, chaqqonlik, koordinatsiya va psixologik barqarorlikni talab etadi. Ayniqsa, yosh sportchilarni tayyorlash jarayonida maxsus jismoniy tayyorgarlikni ilmiy asosda tashkil etish katta ahamiyatga ega. 11–15 yosh oralig‘i o‘smirlik davriga to‘g‘ri kelib, sportchining kelajakdagi natijalarini belgilab beruvchi muhim bosqich hisoblanadi. Shu davrda mashqlar kompleksini to‘g‘ri tanlash, uni bosqichma-bosqich qo‘llash va musobaqa sharoitiga yaqinlashtirish kurashchining texnik va taktik imkoniyatlarini sezilarli darajada oshiradi. Yosh sportchilarning fiziologik xususiyatlari ularni maxsus jismoniy tayyorgarlikka jalb etishda alohida e’tibor talab qiladi. Bu yoshda mushak massasining tez o‘sishi, bo‘g‘imlarning moslashuvchanligi va asab tizimining yuqori sezuvchanligi kuzatiladi. Shuningdek, koordinatsion qobiliyatlar tez shakllanadi, yangi harakatlarni o‘zlashtirish tezligi yuqori bo‘ladi. Shu boisdan, 11–15 yoshdagi sportchilar uchun mashqlar kompleksini ishlab chiqishda ularning yoshga xos fiziologik va psixologik imkoniyatlari albatta hisobga olinishi kerak. Sport mashg‘ulotlari yuklamasi haddan tashqari ortiqcha bo‘lishi mumkin emas, aksincha, asta-sekin ortib boruvchi va variativ xususiyatga ega bo‘lishi lozim. Maxsus jismoniy tayyorgarlik tushunchasi umumjismoniy tayyorgarlikka qaraganda torroq yo‘nalishga ega bo‘lib, faqat tanlangan sport turi uchun zarur bo‘lgan sifatlarni rivojlantirishni o‘z ichiga oladi. Erkin kurashchilar uchun maxsus mashqlar avvalo kurash holatida bajariladigan kuch mashqlari, raqib bilan olib boriladigan mashqlar, qisqa masofalardagi yugurish va tezkor sakrash mashqlari, shuningdek, bo‘g‘imlarni cho‘zuvchi va gavda egiluvchanligini oshiruvchi mashqlarni qamrab oladi. Bu mashqlar sportchining musobaqadagi texnik-taktik harakatlarini mukammal bajarishiga xizmat qiladi. Masalan, kuch mashqlari sifatida turli xil usullarni qo‘llash mumkin: turnikda tortilish, yerdan qo‘lni bukib yozish (push-up), squat mashqlari, shuningdek, raqibni ko‘tarib turish yoki uloqtirish elementlari bilan bajariladigan mashqlar. Tezkorlikni rivojlantirish uchun qisqa masofalarga yugurish (10–20 metr), sakrash mashqlari, keskin yo‘nalish o‘zgarishlari bilan bajariladigan harakatlar samarali hisoblanadi. Chidamlilikni oshirishda esa davriy interval mashg‘ulotlari, kurash usullarini qayta-qayta bajarish va qisqa dam olish oralig‘ida mashqlarni takrorlash usullari qo‘llaniladi. Koordinatsiyani rivojlantirish uchun murakkab texnik elementlarni kombinatsiyalash, turli pozitsiyalardan hujum va himoya mashqlari qo‘llanilishi mumkin. Moslashuvchanlikni rivojlantirishda esa gimnastika elementlari, gavda egilish mashqlari va bo‘g‘imlarni cho‘zish mashqlari keng qo‘llanadi. Yosh sportchilar uchun mashqlar kompleksini ishlab chiqishda ularning musobaqaga tayyorlanish jarayoni ham hisobga olinishi kerak. Mashg‘ulotlar odatda uch bosqichda tashkil etiladi. Birinchi bosqichda (umumiy tayyorlov davri) mashqlar ko‘proq umumiy jismoniy sifatlarni rivojlantirishga yo‘naltiriladi. Ikkinchi bosqichda (maxsus tayyorlov davri) mashqlar texnik va taktik elementlar bilan uyg‘unlashtiriladi, mashg‘ulotlar murakkabligi oshiriladi. Uchinchi bosqichda (musobaqaga yaqinlashuv davri) mashqlar soni kamaytiriladi, biroq intensivligi ortadi, mashqlar musobaqa sharoitiga yaqinlashtiriladi. Shu tarzda bosqichmabosqich olib borilgan mashg‘ulotlar sportchining tayyorgarlik darajasini oshirishga yordam beradi. ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 1, Oktabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 1806 1-jadval № Tayyorlov yo‘nalishi Mashqlar turi va mazmuni Mashg‘ulot shakli Nazariy asos Amaliy maqsad va kutilgan natija 1 Kuch tayyorgarligi Sherik bilan qarshilik mashqlari, shtanga va tosh ko‘tarish, tortilish, otish mashqlari Individual va juftlikda Yosh davrda mushak massasining tabiiy o‘sishi kuch rivojlanishini qo‘llab-quvvatlaydi Kurashchining harakat kuchini, usul bajarishdagi barqarorligini oshirish 2 Tezkorlik (reaksiya) tayyorgarligi Qisqa masofaga yugurish (10–30 m), tez harakatli o‘yinlar, signal bo‘yicha burilish va uloqtirish mashqlari Guruhli mashg‘ulotl ar Asab-mushak tizimi plastiklik davrida tezkorlikni samarali rivojlantirish mumkin Harakatga tez javob berish, hujum va himoya tezligini oshirish 3 Chidamlilik tayyorgarligi Intervalli yugurish, tsiklik mashqlar, 3–5 daqiqali uzluksiz kurash mashqlari Guruhli Yurak-qon tomir va nafas olish tizimlari o‘sish davrida yuqori moslashuvchanlikk a ega Musobaqa davomida ish qobiliyatini uzoq saqlash, charchoqqa bardoshlilikni oshirish 4 Koordinatsiya tayyorgarligi Muvozanat mashqlari, aylanishli harakatlar, murakkab texnik elementlarni takrorlash Individual Vestibulyar apparat faol rivojlanadi, motorik o‘rganish jarayoni tez kechadi Harakat muvofiqligi, texnik usullarni aniq va ritmik bajarish 5 Moslashuvcha nlik (egiluvchanlik ) Cho‘zilish mashqlari, bo‘g‘im harakatchanligini oshiruvchi mashqlar, gimnastik elementlar Individual yoki juftlikda O‘smirlikda bo‘g‘im to‘qimalari elastikligi yuqori bo‘ladi Jarohatlanish xavfini kamaytirish, texnik harakat amplitudasini oshirish 6 Texnik-taktik tayyorgarlik bilan integratsiya Maxsus usullar: oyoqdan olish, aylantirish, uloqtirish mashqlari; juftlik kurashi Juftlik va musobaqa shaklida Jismoniy va texnik tayyorgarlik uyg‘unligi samaradorlikni oshiradi Texnik mahoratni real sharoitda mustahkamlash , musobaqaga tayyorgarlikni kuchaytirish 7 Psixologik tayyorgarlik Vizualizatsiya, diqqatni jamlash, o‘zini ruhlantirish mashqlari Individual O‘smirlik davrida motivatsiya va o‘ziga ishonchni shakllantirish muhim Musobaqa holatida stressga bardoshlilikni oshirish, ishonchni ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 1, Oktabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 1807 kuchaytirish Taqdim etilgan jadval tahlili shuni ko‘rsatadiki, 11–15 yoshli erkin kurashchilar uchun maxsus jismoniy tayyorgarlik mashqlari kompleksini ishlab chiqish va uni mashg‘ulot jarayoniga tizimli joriy etish sport tayyorgarligining barcha yo‘nalishlarini qamrab oladi. Jadvalda kuch, tezkorlik, chidamlilik, koordinatsiya, egiluvchanlik, texnik-taktik hamda psixologik tayyorgarlik yo‘nalishlari bir-biri bilan uzviy bog‘liq holda yoritilgan bo‘lib, bu yondashuv yosh sportchilarning har tomonlama rivojlanishini ta’minlaydi. Kuch va chidamlilik mashqlari o‘smir sportchilarning mushak tizimini mustahkamlab, harakat barqarorligini oshirsa, tezkorlik va koordinatsiya mashqlari ularning texnik harakatlarini aniq, tez va samarali bajarishiga yordam beradi. Egiluvchanlik mashqlari esa bo‘g‘imlarning harakatchanligini yaxshilab, jarohatlanish xavfini kamaytiradi. Shu bilan birga, texnik-taktik mashqlar va psixologik tayyorgarlik elementlarining integratsiyasi sportchini musobaqa holatiga kompleks tayyorlaydi, stressga bardoshliligini oshiradi hamda o‘z kuchiga ishonchni mustahkamlaydi. Jadvalda keltirilgan nazariy asoslar yosh davr fiziologiyasiga mos yondashuvni ifodalaydi bu esa mashg‘ulot yuklamalarini individual tarzda belgilash, bosqichma-bosqichlik va tiklanish jarayonlariga e’tibor berish zarurligini ko‘rsatadi. Amaliy natijalarga ko‘ra, bu kompleks mashqlar tizimidan muntazam foydalanish sportchilarning jismoniy sifatlarini yanada rivojlantirib, ularni musobaqalarda yuqori natijalarga erishishga tayyorlaydi. Jadval asosida ishlab chiqilgan maxsus mashqlar tizimi 11–15 yoshli erkin kurashchilarni tayyorlashda ilmiy asoslangan, maqsadga yo‘naltirilgan va kompleks yondashuv namunasi bo‘lib, yosh sportchilarning har tomonlama jismoniy, texnik va psixologik tayyorgarligini samarali rivojlantirishga xizmat qiladi. Amaliy kuzatuvlar shuni ko‘rsatadiki, 11–15 yoshli erkin kurashchilar uchun maxsus jismoniy mashqlar kompleksidan muntazam foydalanish sezilarli natijalar beradi. Tajribaviy mashg‘ulotlarda kuch ko‘rsatkichlari o‘rtacha 12–15 foizga oshgani, chidamlilik ko‘rsatkichlari 10–13 foizga yaxshilangani, koordinatsion qobiliyatlar esa 8–10 foizga o‘sgani kuzatilgan. Bundan tashqari, sportchilarning musobaqalarda g‘alaba qozonish foizi ham ortib, ularning ishonchi va motivatsiyasi kuchaygan. Bu esa maxsus jismoniy mashqlar kompleksining samaradorligini tasdiqlaydi. Mazkur tizimning amaliy ahamiyati shundaki, u sport maktablari, akademiyalar va ixtisoslashtirilgan o‘quv yurtlarida yosh sportchilarni tayyorlash jarayoniga samarali joriy etilishi mumkin. Maxsus mashqlar kompleksi yordamida sportchilar o‘z jismoniy imkoniyatlarini kengaytiradilar, texnik va taktik mahoratini mukammallashtiradilar, musobaqalarda yuqori natijalarga erishadilar. Shuningdek, bu tizim sportchilarni erta ixtisoslashuvga tayyorlash, ularning kelajakdagi sport faoliyatida yuqori yutuqlarga erishishlari uchun mustahkam poydevor yaratadi. Shu boisdan, yosh sportchilar uchun maxsus jismoniy tayyorgarlik mashqlari kompleksini nazariy va amaliy jihatdan ishlab chiqish va uni musobaqa jarayonida qo‘llash erkin kurashchilarni tayyorlash tizimini yanada takomillashtirishda muhim qadam bo‘lib xizmat qiladi. Mazkur kompleksni muntazam tatbiq etish yosh sportchilarning jismoniy va psixologik rivojlanishini jadallashtiradi, ularni xalqaro maydondagi yutuqlarga tayyorlaydi va O‘zbekiston sportining rivojlanishiga katta hissa qo‘shadi. ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 1, Oktabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 1808 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI: 1. Абдуллаев, А. Еркин курашчилар тайёргарлигида жисмоний сифатларни ривожлантириш усуллари. – Тошкент: OʻzDJTI нашриёти, 2018. 2. Турсунов, Ш. Спорт машғулотлар назарияси ва методикаси. – Тошкент: “Fan va texnologiya”, 2019. 3. Икрамов, Ф. Курашчиларда куч ва чидамлиликни ривожлантириш асослари. – Тошкент: Universitet нашриёти, 2020. 4. Исмоилов, Н. Ёш спортчиларни тайёрлаш жараёнида жисмоний ва психик омиллар. – Тошкент: “Yangi asr avlodi”, 2021. 5. Маткаримов, Х. Курашчиларда махсус жисмоний тайёргарлик тизими. – Самарқанд: СамДУ нашриёти, 2017. 6. Bompa, T. Periodization: Theory and Methodology of Training. – Human Kinetics, 2009. 7. Siedentop, D. Introduction to Physical Education, Fitness and Sport. – McGraw-Hill, 2019. 8. Kraemer, W., Ratamess, N. Fundamentals of Resistance Training: Progression and Exercise Prescription. – Medicine & Science in Sports & Exercise, 2004. 9. Platonov, V.N. Система подготовки спортсменов в олимпийском спорте. – Киев: Олимпийская литература, 2015. 10. Verkhoshansky, Y.V. Fundamentals of Special Strength-Training in Sport. – Moscow: Sportivnaya literatura, 1988.