O'SMIRLARDA INTERNETDAN FOYDALANISH MADANIYATINI SHAKLLANTIRISH

REPUBLICAN SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “THE ROLE OF PARENTS IN RAISING CHILDREN: MODERN PEDAGOGICAL AND PSYCHOLOGICAL APPROACHES”, OCTOBER 15-16, 2025 174 O‘SMIRLARDA INTERNETDAN FOYDALANISH MADANIYATINI SHAKLLANTIRISH Baxrillayeva Moxichexra Raxmatillayevna Iqtisodiyot va pedagogika universiteti Samarqand kampusi o’qituvchisi; Jizzax davlat pedagogika universiteti mustaqil tadqiqotchisi ORCID: 0009-0002-5202-690X https://doi.org/10.5281/zenodo.17485712 Annotatsiya. Ushbu maqolada o‘smirlar orasida internetdan foydalanish madaniyatini shakllantirish masalasi yoritilgan. Internetning ijobiy va salbiy jihatlari tahlil qilinib, o‘smirlarning raqamli savodxonligini oshirish, raqamli etika, axborot xavfsizligi, ota-onalar va pedagoglarning roli, shuningdek, yoshlarni ijtimoiy foydali onlayn faoliyatga jalb qilish kabi muhim yo‘nalishlar asosida yechimlar taklif etilgan. Maqola orqali zamonaviy axborot makonida o‘smirlarning ongli, madaniyatli va xavfsiz tarzda ishtirok etishini ta’minlash zarurligi asoslab berilgan. Kalit so‘zlar: o‘smirlar, internet madaniyati, raqamli savodxonlik, axborot xavfsizligi, raqamli etika, ota-ona nazorati, kiberbulling, ijtimoiy tarmoqlar. Аннотация. В данной статье рассматривается проблема формирования культуры использования интернета среди подростков. Анализируются как положительные, так и отрицательные стороны интернета. Предложены решения по следующим направлениям: повышение цифровой грамотности подростков, развитие цифровой этики, обеспечение информационной безопасности, активное участие родителей и педагогов, а также вовлечение молодежи в социально полезные онлайнпроекты. Обоснована необходимость формирования у подростков сознательного, культурного и безопасного поведения в цифровом пространстве. Ключевые слова: подростки, культура использования интернета, цифровая грамотность, информационная безопасность, цифровая этика, родительский контроль, кибербуллинг, социальные сети. Annotation. This article explores the issue of developing a culture of internet use among adolescents. It analyzes both the positive and negative aspects of the internet and proposes solutions in key areas such as improving digital literacy, promoting digital ethics, ensuring information security, increasing the involvement of parents and educators, and engaging youth in socially beneficial online activities. The article emphasizes the importance of fostering conscious, culturally aware, and safe online behavior among teenagers in today’s digital environment. Key words: adolescents, internet culture, digital literacy, information security, digital ethics, parental control, cyberbullying, social networks. XXI asrda axborot-kommunikatsiya texnologiyalarining (AKT) jadal rivojlanishi inson hayotining barcha jabhalariga ta’sir ko‘rsatmoqda. Internet tarmog‘i esa zamonaviy jamiyatning ajralmas qismiga aylangan. Ayniqsa, yoshlar, xususan, o‘smirlar orasida internetdan foydalanish darajasi kundan-kunga ortib bormoqda. Ammo bu jarayon faqat texnologik imkoniyatlar emas, balki ijtimoiy ong, axborot madaniyati va raqamli savodxonlik bilan bevosita bog‘liqdir. Shu REPUBLICAN SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “THE ROLE OF PARENTS IN RAISING CHILDREN: MODERN PEDAGOGICAL AND PSYCHOLOGICAL APPROACHES”, OCTOBER 15-16, 2025 175 bois o‘smirlar orasida internetdan foydalanish madaniyatini shakllantirish dolzarb va kechiktirib bo‘lmaydigan masalalardan biridir. Internet: imkoniyat va xavflar Internet – bilim olish, axborot almashish, ijodiy izlanish, ko‘ngilochar kontentdan foydalanish, ijtimoiy aloqalarni kengaytirish kabi ko‘plab ijobiy funksiyalarga ega. Ammo uning salbiy tomonlari ham mavjud: • kiberbulling (virtual zo‘ravonlik), • feyk (soxta) axborotlar, • psixologik qaramlik (internet-addiktsiya), • noto‘g‘ri kontent (zo‘ravonlik, pornografiya, ekstremistik materiallar), • ijtimoiy izolyatsiya, • sog‘liq uchun zararli odatlar (uyqu rejimining buzilishi, harakatsizlik) kabi muammolar ham yosh foydalanuvchilar orasida keng tarqalmoqda1. Ushbu xavflar yoshlar, ayniqsa, hali psixologik va ijtimoiy jihatdan to‘liq shakllanmagan o‘smirlar uchun jiddiy tahdid soladi. Shu sababli, internetdan foydalanish madaniyatini shakllantirish – bu nafaqat texnologik masala, balki tarbiyaviy, axloqiy va pedagogik masala hamdir2. Internetdan foydalanish madaniyati: tushuncha va tarkibiy qismlar Internetdan foydalanish madaniyati – bu foydalanuvchining tarmoqdagi xatti-harakati, axborotga nisbatan munosabati, boshqalar bilan muloqot uslubi, o‘zini va boshqalarni himoya qilish darajasini belgilovchi ijtimoiy ko‘nikmalar majmuidir. Bu madaniyat quyidagi tarkibiy qismlardan iborat: 1. Raqamli savodxonlik – internetdagi axborotlarni tanqidiy tahlil qilish, ishonchli manbalarni aniqlash, yolg‘on yoki zararli kontentdan saqlanish ko‘nikmasi3. 2. Axborot xavfsizligi – shaxsiy ma’lumotlarni himoya qilish, xavfli havolalarga kirmaslik, parollarni himoya qilish kabi ko‘nikmalar. 3. Raqamli etika – internetda boshqalarga hurmat bilan munosabatda bo‘lish, haqoratli yoki tajovuzkor xatti-harakatlardan tiyilish, virtual muloqotda madaniyatli bo‘lish. 4. O‘z-o‘zini boshqarish (o‘zini nazorat qilish) – internetdan foydalanish vaqtini me’yorlash, foydasiz va zararli kontentni cheklash, sog‘lom muvozanatni saqlash. O‘smirlar bilan ishlashda asosiy yondashuvlar O‘smirlar bilan ishlashda quyidagi yo‘nalishlar muhim rol o‘ynaydi: 1. Ta’lim tizimida raqamli madaniyatni joriy etish Maktablarda "Axborot xavfsizligi", "Raqamli etik muomala", "Axborot savodxonligi" kabi mavzular asosida darslar, seminarlar va treninglar o‘tkazilishi kerak. Bu orqali o‘quvchilarda internetga ongli yondashuv shakllantiriladi4. 2. Ota-onalar ishtirokini kuchaytirish Ota-onalar farzandlarining internetdagi faolligini nazorat qilish, ularni ijobiy kontentga yo‘naltirish, xavfli platformalar haqida ogohlantirish orqali muhim rol o‘ynaydi. Eng muhimi, ota-onaning o‘zi raqamli savodli bo‘lishi kerak5. 3. Psixologik va ma’naviy qo‘llab-quvvatlash Maktab psixologlari va ijtimoiy pedagoglar tomonidan o‘quvchilar orasida internetdan foydalanishning salbiy oqibatlari haqida suhbatlar, testlar va konsultatsiyalar o‘tkazilishi lozim. 4. Ijtimoiy loyihalar va tashabbuslar REPUBLICAN SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “THE ROLE OF PARENTS IN RAISING CHILDREN: MODERN PEDAGOGICAL AND PSYCHOLOGICAL APPROACHES”, OCTOBER 15-16, 2025 176 O‘quvchilarni ijtimoiy tarmoqlarda foydali kontent yaratishga, onlayn jamoalarga ijobiy hissa qo‘shishga, axborot madaniyatini targ‘ib qilishga jalb etish — bu internetdan ijobiy foydalanishni real misollarda namoyish etish imkonini beradi. Xulosa Internetdan foydalanish – zamonaviy o‘smir hayotining ajralmas qismiga aylangan. Uni butunlay cheklash emas, balki ongli, madaniyatli va xavfsiz foydalanishga o‘rgatish dolzarb vazifadir. Bu jarayonda ota-onalar, maktab, jamiyat va o‘zining hamkorligi hal qiluvchi ahamiyat kasb etadi. O‘smirlar orasida internetdan foydalanish madaniyatini shakllantirish – bu kelajak avlodni axborot xurujlaridan, ma’naviy inqirozdan va ruhiy muammolardan himoya qilish yo‘lidagi muhim qadamdir. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 1. Qodirov, M. (2021). Raqamli jamiyat va yoshlar. Toshkent: “Yangi asr avlodi”. 2. Musurmonova, O. va boshqalar. (2020). O‘smirlar psixologiyasi. Toshkent: TDPU nashriyoti. 3. UNESCO. (2019). Media and Information Literacy: Curriculum for Teachers. Paris: UNESCO Publishing. 4. O‘zbekiston Respublikasi Xalq ta’limi vazirligi. (2022). O‘quvchilar uchun internet xavfsizligi bo‘yicha qo‘llanma. Toshkent. 5. Karimova, N. (2020). Axborot xavfsizligi asoslari. Samarqand: SamDU nashriyoti.