UGLEVODORODLARNING QATLAMDA TO'PLANISHIGA QARAB NEFT VA GAZ KONLARINING TURLARI

Educational Research in Universal Sciences ISSN: 2181-3515 VOLUME 4 | SPECIAL ISSUE 13 | 2025 https://t.me/Erus_uz Multidisciplinary Scientific Journal October, 2025 45 DOI: https://10.5281/zenodo.17489063 UGLEVODORODLARNING QATLAMDA TO‘PLANISHIGA QARAB NEFT VA GAZ KONLARINING TURLARI Boʻriyev Shaxboz Hamroqul oʻgʻli Geologiya va konchilik ishi kafedrasi talabasi Bo‘riyev Sardor Sayfullaevich Qarshi davlat texnika unversititi assistenti Email: [email protected] ORCID: https://orcid.org/0009-0007-0269-878X ANNOTATSIYA Neft va gaz konlarining shakllanishi, ularning uglevodorodlar bilan to‘lishi va qatlamlarda to‘planish mexanizmlarini o‘rganish geologiya fanining eng muhim yo‘nalishlaridan biridir. Uglevodorodlarning to‘planish jarayonlari Yer po‘stining geologik tuzilishiga, jinslarning fizik-kimyoviy xususiyatlariga hamda tektonik faoliyatlarga bevosita bog‘liqdir. Kalit so‘zlar: neft konlari, gaz konlari, uglevodorodlar, qatlam g‘ovakligi, strukturaviy kon, litologik kon, stratigrafik kon. TYPES OF OIL AND GAS FIELDS DEPENDING ON HYDROCARBON ACCUMULATION IN RESERVOIRS ABSTRACT The study of the mechanisms of the formation of oil and gas fields, their saturation with hydrocarbons and accumulation in layers is one of the most important areas of geological science. The processes of accumulation of hydrocarbons are directly related to the geological structure of the Earth’s crust, the physicochemical properties of rocks and tectonic activities. KEYWORDS: reservoir properties, oil accumulation, hydrocarbon migratsion Tadqiqot metodologiyasi uglevodorodlarning qatlamlarda to‘planish mexanizmini tahlil qilishga yo‘naltirilgan. Avvalgi ilmiy ishlarda (Bo‘riyev, 2022; 2023) qatlamlarning g‘ovaklik va o‘tkazuvchanlik parametrlari, shuningdek, gidravlik jarayonlarning jinslarga ta’siri aniqlangan. Mazkur ishda o‘sha metodik Educational Research in Universal Sciences ISSN: 2181-3515 VOLUME 4 | SPECIAL ISSUE 13 | 2025 https://t.me/Erus_uz Multidisciplinary Scientific Journal October, 2025 46 yondashuvlardan foydalanilib, uglevodorodlarning strukturaviy va litologik konlarda to‘planish xususiyatlari tahlil qilindi. Ushbu jarayonni o‘rganishda quyidagi metodlardan foydalanildi: geologik strukturaviy tahlil, seysmik ma’lumotlarni interpretsiya qilish, litologik kesimlarni solishtirish hamda karotaj natijalarini tahlil etish. Mazkur metodlar asosida qatlamlarning g‘ovakligi, o‘tkazuvchanligi, suv-neftgaz fazalarining joylashuvi va ularning o‘zaro bog‘liqligi aniqlanadi. Shuningdek, tarixiy-geologik tahlil yordamida uglevodorodlarning migratsiya yo‘nalishlari va ularning to‘planish zonalari aniqlanadi. Natijada konlarning shakllanishida ishtirok etuvchi asosiy geologik omillar kompleks tarzda baholanadi. O‘tkazilgan tahlillar natijasida uglevodorodlarning qatlamlarda to‘planishida asosiy omil sifatida kollektor jinslarning g‘ovakligi, to‘siq qatlamlarning germetikligi va strukturaviy shakllanish jarayonlari aniqlangan. Uglevodorodlarning to‘planishiga qarab konlar quyidagi turlarga ajratildi: 1. Strukturaviy (tuzilma) konlar. Ushbu konlar antiklinal burmalarda, gumbazsimon ko‘tarilmalarda va tektonik strukturaviy past-balandliklarda hosil bo‘ladi. Gaz odatda yuqorida, neft o‘rta qismda, suv esa pastda joylashadi. Bu konlar eng ko‘p uchraydigan tur bo‘lib, geofizik usullar bilan aniq o‘rganiladi. 2. Litologik konlar. Bu konlarda uglevodorodlar jinslarning litologik o‘zgarishi natijasida hosil bo‘lgan tabiiy to‘siqlar ichida to‘planadi. Qumli yoki karbonatli jinslar loyli jinslarga o‘tishda to‘siq vazifasini bajaradi. Bunday konlarda strukturaviy belgilar bo‘lmasligi mumkin, lekin kollektor xususiyatlari yuqori bo‘ladi. 3. Stratigrafik konlar. Qatlamlarning yoshi va cho‘kindi muhitidagi o‘zgarishlar natijasida hosil bo‘ladi. Bu konlarda uglevodorodlar jinslarning stratigrafik chegaralarida to‘planadi. Ular odatda cho‘kindi muhitning o‘zgarish zonalarida joylashadi va o‘ziga xos litologik tuzilishga ega. 4. Aralash (kompleks) konlar. Strukturaviy va litologik omillar birgalikda ishtirok etganda hosil bo‘ladi. Bu turdagi konlarda qatlam shakli va jins o‘zgarishlari bir-birini to‘ldirib, murakkab geologik tizimni vujudga keltiradi. Aralash konlar katta miqdorda uglevodorod zaxirasiga ega bo‘lishi bilan ajralib turadi. Uglevodorodlarning qatlamlarda to‘planish jarayonini chuqur tahlil qilish shuni ko‘rsatadiki, bu jarayon faqat geologik struktura bilan emas, balki jinslarning litologik xususiyatlari va gidrodinamik sharoitlari bilan ham uzviy bog‘liqdir. Qatlamning g‘ovakligi va o‘tkazuvchanligi uglevodorodlarning migratsiya yo‘nalishiga bevosita ta’sir etadi. Natijada, to‘planish jarayonining samaradorligi qatlam bosimi, temperatura, jinslarning fizik parametrlari va ularning joylashish holatiga bog‘liq bo‘ladi. Ushbu tahlillar konlarni izlashda geofizik va geokimyoviy ma’lumotlarni kompleks o‘rganish zarurligini ko‘rsatadi.Shuningdek, har bir kon turining Educational Research in Universal Sciences ISSN: 2181-3515 VOLUME 4 | SPECIAL ISSUE 13 | 2025 https://t.me/Erus_uz Multidisciplinary Scientific Journal October, 2025 47 shakllanishida regional tektonik sharoit, cho‘kindi havzalarning rivojlanish tarixi va ularning geodinamik evolyutsiyasi muhim rol o‘ynaydi. Bu omillarni hisobga olmasdan konlarning modelini to‘liq aniqlash mumkin emas. Shuning uchun zamonaviy geologik tadqiqotlarda 3D seysmik modellashtirish, karotaj ma’lumotlarining statistik tahlili va laboratoriya sharoitidagi filtratsion sinovlar keng qo‘llanilmoqda. Uglevodorodlarning qatlamda to‘planishiga qarab neft va gaz konlarini tasniflash ularning geologik tuzilishini aniqlash va samarali ekspluatatsiya strategiyasini ishlab chiqishda muhim o‘rin tutadi. Oldingi tadqiqotlarda (Bo‘riyev, 2025) qatlamlarning g‘ovaklik va o‘tkazuvchanlik ko‘rsatkichlari uglevodorodlarning to‘planish samaradorligiga ta’siri ko‘rsatilgan edi. O‘rtabuloq maydonidagi rif qatlamlarining morfologiyasi ham shunga o‘xshash geologik omillar bilan izohlanadi. Strukturaviy, litologik, stratigrafik va aralash konlarning shakllanish mexanizmlarini o‘rganish orqali konlardagi zaxiralar aniqligi, ishlatish samaradorligi va iqtisodiy foyda darajasi oshiriladi. Ushbu tahlillar geologiya va neft-gaz muhandisligi sohalarida ilmiy asoslangan yondashuvlarni mustahkamlashga xizmat qiladi. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI: (REFERENCES) 1. Ahmedov R.X. Neft va gaz konlarini ishlash asoslari. – Toshkent: Fan, 2017. 2. Karimov A.A. Neft geologiyasi. – Toshkent: O‘zbekiston, 2018. 3. Tissot B., Welte D.H. Petroleum Formation and Occurrence. – Berlin: Springer, 1984. 4. Губкин И.М. Учение о нефтяных и газовых месторождениях. – Москва: Недра, 1989. 5. Hasanov B., Rustamov N. Neft konlarining geologik tuzilishi. – Toshkent: TDTU nashriyoti, 2020. 6. Levorsen A.I. Geology of Petroleum. – San Francisco: W.H. Freeman and Co., 1967. 7. Bo‘riev, S.S. (2023). Kon sharoitida qatlam gidravlik yorilgandan keyin quduqda yuvish ishlarini amalga oshirish bo‘yicha ko‘rsatmalar. Educational Research in Universal Sciences, 2(4), 582–585. 8. Bo‘riev, S.S. (2023). Qatlamni gidravlik yorish (QGY) ni amalga oshirishda qo‘llaniladigan agregatlarning bog‘lanmasi. International Conferences, 1(1), 174– 178. 9. Bo‘riev, S.S. (2022). Qatlamni gidravlik yorishda qo‘llaniladigan eritmalar turini asoslash. Journal of New Century Innovations, 11(1), 69–75. 10. Bo‘riev, S.S. (2025). Uglevodorodlarning qatlamda to‘planishiga qarab neft va gaz konlarining turlari. Qarshi davlat texnika universiteti, Educational Research in Universal Sciences, 3(5), 40–48.