OG`IR ATLETIKA SPORT TURIDA UMUMJISMONIY TAYYORGARLIKLARNI AMALGA OSHIRISH YO'LLARI

ZAMONAVIY TA'LIMDA FAN VA INNOVATSION TADQIQOTLAR ZTFIT — http://zamtadqiqot.uz/index 3-son 9–to’plam 2025 y. Sahifa: 68 OG`IR ATLETIKA SPORT TURIDA UMUMJISMONIY TAYYORGARLIKLARNI AMALGA OSHIRISH YO‘LLARI Toʻxtayev Davron Eshtemirovich Termiz davlat universiteti Sport boshqaruvi kafedrasi o'qituvchisi Annotatsiya: Mazkur maqolada umumjismoniy tayyorgarlikni amalga oshirishning nazariy asoslari, amaliy yo‘nalishlari va metodik tamoyillari tahlil qilingan. Shuningdek, jismoniy tarbiya jarayonida inson organizmining rivojlanish qonuniyatlari, yuklama me’yorlari, mashg‘ulotlar tizimining pedagogik asoslari hamda zamonaviy sport texnologiyalaridan foydalanish yo‘llari yoritilgan. Tadqiqotning asosiy maqsadi — jismoniy mashg‘ulotlar orqali insonning jismoniy, ruhiy va irodaviy sifatlarini rivojlantirish hamda sog‘lom turmush tarzini qaror toptirishning samarali shakllarini aniqlashdir. Kalit so‘zlar: umumjismoniy tayyorgarlik, jismoniy tarbiya, mashg‘ulot tizimi, sport metodikasi, sog‘lom turmush tarzi, yuklama, fiziologik rivojlanish, sport pedagogikasi. Kirish Bugungi globallashuv sharoitida inson salomatligini saqlash, jismoniy va ruhiy barkamollikka erishish, sog‘lom avlodni tarbiyalash masalalari davlat siyosatining muhim yo‘nalishlaridan biri sifatida qaralmoqda. O‘zbekiston Respublikasida “Sog‘lom turmush tarzini keng targ‘ib etish va ommaviy sportni rivojlantirish to‘g‘risida”gi Prezident qarorida jismoniy tarbiya va sportning har bir fuqaroga ijobiy ta’siri, uning ijtimoiy, iqtisodiy va ma’naviy ahamiyati chuqur tahlil qilinadi. Umumjismoniy tayyorgarlik (UJT) – bu insonning umumiy jismoniy sifatlarini har tomonlama rivojlantirishga qaratilgan mashg‘ulotlar tizimi bo‘lib, u sportdagi maxsus tayyorgarlikning poydevorini tashkil etadi. UJT faqat sportchilar uchun ZAMONAVIY TA'LIMDA FAN VA INNOVATSION TADQIQOTLAR ZTFIT — http://zamtadqiqot.uz/index 3-son 9–to’plam 2025 y. Sahifa: 69 emas, balki keng omma, ayniqsa yoshlar, o‘quvchi va talabalar uchun ham muhimdir. Chunki bu jarayon nafaqat jismoniy, balki ruhiy barqarorlikni, intizomni, mehnatsevarlikni va irodaviy sifatlarni ham shakllantiradi. Zamonaviy jamiyatda insonning jismoniy tayyorgarligi nafaqat sport bilan shug‘ullanish darajasi, balki uning sog‘lom turmush tarziga bo‘lgan munosabatini ham ifodalaydi. Shu sababli umumjismoniy tayyorgarlikni amalga oshirishning ilmiy asoslarini o‘rganish va ularni amaliyotga joriy etish dolzarb masala hisoblanadi. Asosiy qism 1. Umumjismoniy tayyorgarlik tushunchasi va mohiyati Umumjismoniy tayyorgarlik – bu insonning jismoniy rivojlanishini ta’minlaydigan, harakat faoliyatini takomillashtiruvchi, turli sport turlarida muvaffaqiyatli natijalar uchun asos yaratadigan pedagogik jarayondir. Olimlar fikricha (A.Qosimov, Sh.Nazarov, 2019), UJT shaxsning har tomonlama jismoniy rivojlanishini ta’minlaydi, sog‘lom turmush tarzini shakllantiradi va ish qobiliyatini oshiradi. UJTning asosiy yo‘nalishlari quyidagilardan iborat:  umumiy chidamlilikni rivojlantirish;  mushak kuchini oshirish;  tezlik va reaksiya qobiliyatini shakllantirish;  muvozanat, epchillik va egiluvchanlikni rivojlantirish;  yurak-qon tomir va nafas olish tizimlarini mustahkamlash. Ushbu jarayon orqali organizmning fiziologik imkoniyatlari kengayadi, moddalar almashinuvi faollashadi va sog‘liq holati barqarorlashadi. 2. Umumjismoniy tayyorgarlikni amalga oshirishning pedagogik tamoyillari Jismoniy tayyorgarlikni samarali tashkil etishda quyidagi tamoyillarga amal qilish zarur: ZAMONAVIY TA'LIMDA FAN VA INNOVATSION TADQIQOTLAR ZTFIT — http://zamtadqiqot.uz/index 3-son 9–to’plam 2025 y. Sahifa: 70 1. Tizimlilik va uzluksizlik – mashg‘ulotlar reja asosida muntazam ravishda o‘tkazilishi kerak. Tana mashqlarga asta-sekin moslashadi, shuning uchun tartibsiz mashg‘ulotlar foyda bermaydi. 2. Bosqichlilik – yuklamalar organizm imkoniyatiga mos ravishda astasekin oshiriladi. Haddan tashqari yuklama charchoq va jarohatlarga olib kelishi mumkin. 3. Individual yondashuv – har bir shug‘ullanuvchining yoshi, jinsi, sog‘lig‘i, tayyorgarlik darajasi e’tiborga olinadi. 4. Xilma-xillik va komplekslik – turli mushak guruhlarini faollashtiruvchi mashqlar uyg‘unlashtiriladi. 5. Ilmiylik va nazorat – mashg‘ulot jarayoni fiziologik ko‘rsatkichlar, puls va nafas tezligi asosida kuzatib boriladi. Bu tamoyillar jismoniy tarbiya pedagogikasining asosini tashkil etadi va ularni to‘g‘ri qo‘llash natijadorlikni oshiradi. 3. Umumjismoniy sifatlarni rivojlantirishning metodik asoslari 3.1. Kuchni rivojlantirish Kuch — mushaklarning qarshilikka qarshi harakat bajarish qobiliyatidir. Uni rivojlantirish uchun og‘irlik ko‘tarish, tortilish, cho‘zilish, press mashqlari, gantel va trenajyor mashqlari qo‘llaniladi. Yosh sportchilar uchun mashqlar tabiiy shaklda, tananing o‘z og‘irligi bilan bajarilishi tavsiya etiladi. 3.2. Chidamlilikni rivojlantirish Chidamlilik – bu insonning uzoq vaqt davomida jismoniy yuklamaga bardosh berish qobiliyatidir. U yugurish, suzish, velosiped haydash, yurish, tog‘ yurishlari orqali rivojlantiriladi. Uzoq davom etuvchi, ammo me’yoriy yuklama yurak va nafas tizimlarini mustahkamlaydi. 3.3. Tezlik va epchillikni rivojlantirish Tezlik — bu qisqa vaqt ichida maksimal natijaga erishish qobiliyatidir. Qisqa masofalarga yugurish, to‘satdan harakatlar, reaksiya mashqlari, sport o‘yinlari bu ZAMONAVIY TA'LIMDA FAN VA INNOVATSION TADQIQOTLAR ZTFIT — http://zamtadqiqot.uz/index 3-son 9–to’plam 2025 y. Sahifa: 71 sifatni rivojlantiradi. Epchillik esa harakatlarni aniq, muvofiqlashtirilgan tarzda bajarish qobiliyatidir. U uchun to‘siqlardan o‘tish, arqonga chiqish, sakrash mashqlari samarali hisoblanadi. 3.4. Egiluvchanlik va muvozanatni rivojlantirish Egiluvchanlik tananing harakat amplitudasini oshiradi. Cho‘zilish mashqlari, gimnastika va yoga mashqlari bu sifatni yaxshilaydi. Muvozanat esa tanani barqaror holatda saqlash qobiliyatini bildiradi. U gimnastik mashqlar, balans mashqlari orqali rivojlantiriladi. 4. Umumjismoniy tayyorgarlikda mashg‘ulot shakllari va texnologiyalari Bugungi kunda UJT jarayonida zamonaviy metodlar keng qo‘llanilmoqda:  Intervallar usuli — yuklama va dam olish oralig‘ini almashtirish orqali mashqlar bajariladi.  Aylana mashg‘ulot (circuit training) — bir necha mashqlar ketma-ket bajariladi, bu mushaklarni kompleks rivojlantiradi.  O‘yin shaklidagi mashg‘ulotlar — psixologik yengillik beradi, ijobiy emotsiya uyg‘otadi.  Fitnes va aerobika — ayniqsa ayollar uchun sog‘lomlashtiruvchi ahamiyatga ega. So‘nggi yillarda raqamli texnologiyalar yordamida mashg‘ulotlarni boshqarish, yurak urish tezligini o‘lchash, yuklama nazoratini olib borish kabi yangiliklar tatbiq etilmoqda. Bu esa UJT jarayonining samaradorligini oshiradi. 5. Umumjismoniy tayyorgarlikning ijtimoiy va psixologik ahamiyati UJTning foydasi faqat jismoniy sohada emas, balki ruhiy, ijtimoiy va ma’naviy jihatdan ham namoyon bo‘ladi. Muntazam jismoniy mashqlar:  stressni kamaytiradi, kayfiyatni ko‘taradi;  irodaviy sifatlarni mustahkamlaydi;  jamoada ishlash, muloqot, mas’uliyat kabi fazilatlarni tarbiyalaydi;  o‘ziga ishonchni oshiradi. ZAMONAVIY TA'LIMDA FAN VA INNOVATSION TADQIQOTLAR ZTFIT — http://zamtadqiqot.uz/index 3-son 9–to’plam 2025 y. Sahifa: 72 Psixologlar ta’kidlaganidek, jismoniy mashqlar bilan muntazam shug‘ullanadigan insonlarda depressiya va xavotir holatlari 40% gacha kamayadi. Bu esa umumjismoniy tayyorgarlikning keng ijtimoiy ahamiyatga ega ekanligini ko‘rsatadi. 6. Ta’lim tizimida umumjismoniy tayyorgarlikni amalga oshirish Maktab va oliy o‘quv yurtlarida jismoniy tarbiya darslari o‘quvchilarning umumjismoniy tayyorgarligini shakllantirishda muhim o‘rin tutadi. Dars jarayonlarida mashqlarni turli bosqichlarda to‘g‘ri taqsimlash, individual yondashuv asosida yuklama berish, sog‘lomlashtiruvchi texnologiyalarni qo‘llash zarur. O‘qituvchilarning asosiy vazifasi – o‘quvchilarda jismoniy tarbiya madaniyatini shakllantirish, mustaqil mashg‘ulot olib borish ko‘nikmalarini berishdir. Shu bilan birga, jismoniy mashg‘ulotlar orqali yoshlarni vatanparvarlik, intizom, do‘stlik va mehnatsevarlik ruhida tarbiyalash ham muhimdir. Xulosa Yuqoridagilardan kelib chiqib aytish mumkinki, umumjismoniy tayyorgarlik inson hayotining ajralmas qismi bo‘lib, uning jismoniy, ruhiy va ma’naviy salomatligini ta’minlashda muhim o‘rin tutadi. UJTni samarali amalga oshirish uchun mashg‘ulot jarayonida bosqichlilik, tizimlilik, individual yondashuv va zamonaviy texnologiyalarni qo‘llash talab etiladi. Jismoniy tarbiya darslari va mustaqil mashg‘ulotlar orqali yoshlarning jismoniy salohiyati bilan bir qatorda, ularning irodaviy, ma’naviy va ijtimoiy jihatlari ham rivojlanadi. Shu bois umumjismoniy tayyorgarlikni keng joriy etish — sog‘lom, faol va baxtli jamiyat barpo etishning asosiy sharti hisoblanadi. Foydalanilgan adabiyotlar 1. Karimov I.A. Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch. – Toshkent: Ma’naviyat, 2008. ZAMONAVIY TA'LIMDA FAN VA INNOVATSION TADQIQOTLAR ZTFIT — http://zamtadqiqot.uz/index 3-son 9–to’plam 2025 y. Sahifa: 73 2. Qosimov A., Abdukarimov B. Jismoniy tarbiya nazariyasi va metodikasi. – Toshkent: O‘zbekiston davlat jismoniy tarbiya instituti, 2017. 3. Nazarov Sh. Sport mashg‘ulotlarining asosiy tamoyillari. – Toshkent: O‘zbekiston Milliy universiteti nashriyoti, 2020. 4. Davletov O. Umumjismoniy tayyorgarlik asoslari. – Toshkent: Fan, 2021. 5. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Sog‘lom turmush tarzini keng targ‘ib etish va ommaviy sportni rivojlantirish to‘g‘risida”gi PQ–6099-son qarori, 2020-yil 30-oktabr. 6. Xo‘jayev B. Sport pedagogikasining zamonaviy yo‘nalishlari. – Toshkent: TDPU nashriyoti, 2022. 7. World Health Organization (WHO). Physical Activity Guidelines for Health Promotion. – Geneva, 2019.