YENGIL JISMONIY FAOLIYATNING NAFAS OLISH TEZLIGI VA KISLOROD QONDAGI MIQDORIGA TA'SIRI

JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 01, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL Normurodov Botir Jobir o‘g‘li O‘zMU bitiruvchisi E-mail: [email protected] Tel: +998979509848 QUL SAVDOSINI BEKOR QILINISHI: QONUNLAR VA GLOBAL TA’SIR ANNOTATSIYA: Ushbu maqolada XIX asr boshidan XX asr o'rtalarigacha transatlantik qul savdosi va qullikni yo'q qilishning asosiy huquqiy va institutsional bosqichlarini ko'rib chiqiladi. Bundan tashqari turli yillarda qabul qilingan va bir birini to`ldirgan qonun hujjatlari haqida fifr yuritiladi. 1948-yildagi Inson huquqlari umumjahon deklaratsiyasi va 1956-yilgi BMT Qoʻshimcha konventsiyasi kabi xalqaro saʼy-harakatlarni tahlil qiladi. Kalit so‘zlar: qul savdosi, Vena kongressi, AQSh qonunchiligi, Berlin konferensiyasi, Jeneva qullik konventsiyasi, Inson huquqlari umumjahon deklaratsiyasi. ABSTRACT: This article examines the main legal and institutional stages of the transatlantic slave trade and the abolition of slavery from the early 19th to the mid-20th centuries. It also discusses the complementary legal instruments adopted in different years. It analyzes international efforts such as the 1948 Universal Declaration of Human Rights and the 1956 UN Optional Convention. Keywords: slave trade, Congress of Vienna, US legislation, Berlin Conference, Geneva Slavery Convention, Universal Declaration of Human Rights. АННОТАЦИЯ: В данной статье рассматриваются основные правовые и институциональные этапы трансатлантической работорговли и отмены рабства с начала XIX до середины XX веков. Также рассматриваются дополнительные правовые документы, принятые в разные годы. Анализируются международные инициативы, такие как Всеобщая декларация прав человека 1948 года и Факультативная конвенция ООН 1956 года. Ключевые слова: работорговля, Венский конгресс, законодательство США, Берлинская конференция, Женевская конвенция о рабстве, Всеобщая декларация прав человека. 1807-yilgi Britaniyaning qul savdosi toʻgʻrisidagi qonuni Atlantika okeani boʻylab qul savdosiga qarshi global kurashda muhim ahamiyat kasb etdi. 1807-yil 25-martda Britaniya parlamenti tomonidan qabul qilingan ushbu qonun butun Britaniya imperiyasida qul savdosi bilan shugʻullanishni noqonuniy deb e`lon qildi. Garchi u Britaniya hududlarida qullikni bekor qilmagan boʻlsa-da, bu keyinchalik 1833-yildagi Qullikni bekor qilish toʻgʻrisidagi qonun bilan oʻz nihoyasiga yetdi. 1807-yilgi qonun oʻz koʻlami va maqsadi boʻyicha inqilobiy kuchga ega edi.1. Qonunning qabul qilinishi Uilyam Uilberfors, Tomas Klarkson va Granvil Sharp kabi 1Great Britain. Parliament, An Act for the Abolition of the Slave Trade, 1807. – London: George Eyre and Andrew Strahan, P–5. JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 01, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL abolitsionistlarning oʻnlab yillar davom etgan faolligi natijasi boʻlib, ular nashrlar, petitsiyalar va parlamentning bevosita lobbisi orqali jamoatchilik fikrini kuchaytirdilar. Qonun kuchga kirgandan soʻng, Britaniya qullikka qarshi choralarni qoʻllash uchun boshqa davlatlar bilan ikki tomonlama shartnomalar tuza boshladi, bu esa global savdo tarmogʻiga oʻz ta’sirini yanada kengaytirdi2. Noqonuniy qul savdosi ba’zi choraklarda davom etgan boʻlsa-da, 1807-yilgi qonun qonuniy transatlantik qul savdosi uchun yakunning boshlanishini belgilab berdi va dunyoning boshqa qismlarida kengroq bekor qilish harakatlariga zamin yaratdi. Napoleon urushlaridan keyin 1814-yildan 1815-yilgacha boʻlib oʻtgan Vena Kongressi birinchi navbatda Yevropaning siyosiy xaritasini qayta tuzish bilan esda qoladi. Biroq, bu transatlantik qul savdosini bekor qilish zarurligini xalqaro doirada tan olishda ham muhim rol oʻynadi. Diplomatik tarixda birinchi marta Yevropaning yirik davlatlari birgalikda qul savdosining gʻayriinsoniyligini tan oldilar va uni bostirish niyatlarini bildirdilar. Qul savdosiga oid asosiy bayonot 1815-yil 9-iyunda imzolangan Vena Kongressining Yakuniy aktida keltirilgan boʻlib, unda 118-modda ishtirokchi davlatlarning maqsadi sifatida “qul savdosini umumjahon miqyosda bekor qilish”ni eʼlon qilgan. Shartnomani imzolagan davlatlar, jumladan, Buyuk Britaniya, Avstriya, Fransiya, Portugaliya, Prussiya, Rossiya, Ispaniya va Shvetsiya qul savdosini ochiq qoraladilar va sharoitlar imkon bergan zahoti uni bekor qilishga rozi boʻlishdi3. Bu muhim lahza boʻldi, chunki u qul savdosiga qarshi birinchi xalqaro deklaratsiyani belgilab, kelajakdagi koʻp tomonlama bitimlar uchun pretsedent boʻldi. Muhimi shundaki, Vena Kongressi 1815-yildan keyingi yillarda Buyuk Britaniya va Yevropaning boshqa davlatlari oʻrtasida ikki tomonlama shartnomalar imzolashga asos soldi. Bu shartnomalar Britaniya dengiz kuchlariga xorijiy qul kemalarini qidirish va qoʻlga olish imkonini berdi, bu noqonuniy savdogarlar faoliyatiga sezilarli darajada toʻsqinlik qildi va Atlantika okeanidagi qul savdosining bosqichma-bosqich pasayishiga yordam berdi4. 1820-yil may oyida Kongress tomonidan qabul qilingan Amerika Qoʻshma Shtatlari savdosini himoya qilish va qaroqchilik jinoyatini jazolash toʻgʻrisidagi AQSh qonuni Amerika va xalqaro qullikka qarshi qonunchilikda hal qiluvchi lahza boʻldi. Ushbu Qonun transatlantik qul savdosini rasman qaroqchilik harakati deb e’lon qilish orqali oldingi qonunlardan ancha uzoqroqqa oʻtdi va shu tariqa uni AQSh qonunlariga koʻra oʻlim bilan jazolanadigan eng ogʻir jinoyatlardan biriga koʻtardi. Qonunda “qul savdosi bilan shugʻullanadigan har qanday xorijiy kemaning ekipaji yoki kema kompaniyasi boʻlgan Qoʻshma Shtatlar fuqarosi aybdor deb topilsa, u oʻlimga duchor boʻladi”, - deb alohida ta’kidlangan. Bu 1807-yilgi qul savdosini taqiqlovchi, ammo yengilroq jazolarni oʻz ichiga olgan qullarni olib kirishni taqiqlovchi qonunning keskin kuchayishi edi. 1820-yilgi qonun Amerika fuqarolari va AQSh qonunchiligi ostidagi boshqa shaxslar tomonidan qul savdosi faoliyatiga qarshi yangi, murosasiz pozitsiyani koʻrsatdi5. Ushbu jiddiy huquqiy 2Hochschild, Adam. Bury the Chains: Prophets and Rebels in the Fight to Free an Empire’s Slaves. – Boston: Houghton Mifflin, 2005, P–298. 3Congress of Vienna. Acte Final du Congrès de Vienne, June 9, 1815, Article 118. Reprinted in: Martens, G.F. Nouveau Recueil Général de Traités,Tome 1. Göttingen: Dieterich, 1817. P–682. 4Eltis, David. Economic Growth and the Ending of the Transatlantic Slave Trade. – Oxford: Oxford University Press, 1987, P–119. 5U.S. Congress.An Act to Protect the Commerce of the United States and Punish the Crime of Piracy, Public Law 16-113, May 15, 1820. In: Statutes at Large of the United States, Vol. 3. – Boston: Little & Brown, 1846, P–601. JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 01, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL qadam ortidagi asosiy motivlardan biri abolitsionistlar harakati va AQSh rahbarlarining mamlakatni global ishlarda axloqiy namuna sifatida koʻrsatish istagi tufayli yuzaga kelgan ma’naviy turtki edi. Bundan tashqari, Britaniyaning qul savdosini jinoiy javobgarlikka tortish uchun boshqa davlatlarga bosimi ortib borayotgani amerikalik qonunchilarga ta’sir koʻrsatdi. Britaniya qirollik dengiz floti allaqachon qul kemalarini tutib olishga kirishgan edi va AQSh dengiz floti ham Atlantikani patrul qilish uchun ma’lum mintaqalarda hamkorlikda ish olib bordi6. Eng muhimi, ushbu Qonun xalqaro huquqda qul savdogarlariga xostis humani generis (“butun insoniyatning dushmani”) sifatida munosabatda boʻlish, qaroqchilarni jinoiy javobgarlikka tortishda qoʻllaniladigan jazoni ilk bor qattiq uslubda joriy etdi. U bunday jinoyatlar milliy chegaralardan tashqariga chiqadi va har qanday madaniyatli davlat tomonidan jinoiy javobgarlikka tortilishi mumkinligi haqidagi huquqiy gʻoyani mustahkamlab, kelajakda inson huquqlari boʻyicha xalqaro tuzilmalarga yoʻl ochdi7. 1863-yilning 1-yanvarida, Amerika fuqarolar urushi avjida boʻlgan davrda Prezident Avraam Linkoln Konfederatsiya nazorati ostidagi hududlardagi barcha qul boʻlgan odamlarni “abadiy ozod” deb eʼlon qilgan tarixiy ijro eʼlonini eʼlon qildi. Bu Konfederatsiyaning qul mehnatiga tayangan urush harakatlarini zaiflashtirish va afro-amerikaliklarga armiyaga kirishga ruhsat berish orqali Ittifoq kuchini mustahkamlash uchun zarur qadam sifatida belgilandi8. Bundan tashqari, 1787-yilgi Shimoli-janub kelishuvi eski Shimol-janub hududda qullikni taqiqlovchi va Mustaqillik Deklaratsiyasining tenglik tamoyili mafkuraviy asos boʻlib xizmat qildi. Frederik Duglas va Uilyam Lloyd Garrison kabi abolisionistlar uzoq vaqtdan beri Konstitutsiyani qullikka qarshi hujjat sifatida talqin qilish mumkinligini ta’kidlab kelishgan, bu qarash asta-sekin ittifoqning siyosiy doiralarida 1863-yilgacha koʻproq jalb qilingan9. 1865-yilda AQSh Konstitutsiyasiga 13-tuzatish uchun yoʻl ochdi, bu esa butun Qoʻshma Shtatlarda qullikni butunlay bekor qildi10. 1884-yil noyabrdan 1885-yil fevralgacha boʻlib oʻtgan Berlin konferensiyasi mustamlakachilik va xalqaro munosabatlar tarixida muhim voqea boʻldi. 14 mamlakat vakillari, jumladan, Buyuk Britaniya, Fransiya, Germaniya, Belgiya, Portugaliya va Italiya kabi yirik mustamlakachi davlatlar – kelajakda mustamlaka qilish qoidalarini oʻrnatish va oʻzaro ziddiyatlarni minimallashtirish uchun yigʻildilar11. 1885-yil 26-fevralda imzolangan Berlin konferensiyasining umumiy aktida qullikni bostirish boʻyicha aniq majburiyat bor edi. Qonunning IX moddasida Afrikada faoliyat yurituvchi barcha vakolatlar “mahalliy aholining saqlanishi va ularning 6DuBois, W.E.B. The Suppression of the African Slave Trade to the United States of America, 1638–1870. – New York: Longmans, Green and Co., 1896, P–170. 7Schmidhauser, John R. The Supreme Court as Final Arbiter in Federal-State Relations: 1789–1957. – Chapel Hill: University of North Carolina Press, 1958, P–117. 8McPherson, James M. Battle Cry of Freedom: The Civil War Era. New York: Oxford University Press, 1988, pp. P–563. 9Foner, Eric. The Fiery Trial: Abraham Lincoln and American Slavery. – New York: W.W. Norton & Company, 2010, P–210. 10 Berlin, Ira. The Long Emancipation: The Demise of Slavery in the United States. – Cambridge: Harvard University Press, 2015, P–90. 11 Pakenham, Thomas. The Scramble for Africa: 1876–1912. – New York: HarperCollins, 1991, P–249. JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 01, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL ma’naviy va moddiy yashash sharoitlarining yaxshilanishini kuzatish” hamda “quldorlikni, ayniqsa qul savdosini bostirishda yordam berishlari” shartligi belgilangan. Mustamlaka ma'muriyatlari oʻzlarini Afrika aholisini ozod qiluvchilar sifatida koʻrsatish orqali mustamlakachilik siyosatining ekspluatatsion xususiyatiga qaramay, oʻz hukmronligini sivilizatsiya missiyasi sifatida belgiladilar12. Sharqiy Afrika kabi Zanzibar qul bozori XIX asr oxirigacha faol boʻlgan mintaqalarda Berlin konferentsiyasi Yevropa kuchlariga, xususan, Buyuk Britaniya va Germaniyaga qullarga asoslangan iqtisodiyotni yoʻq qilishga qaratilgan intervensiyalarni oqlash uchun maʼnaviy va diplomatik asoslar berdi13. Qullikka qarshi qoidalarning bajarilishi notekis boʻlib, koʻpincha iqtisodiy va siyosiy manfaatlarga boʻysundirilgan boʻlsa-da, qullikka bostirilishining xalqaro shartnomaga kiritilishi xalqaro gumanitar huquqda muhim lahza boʻldi. U qul savdosiga qarshi kurashda Yevropa davlatlarining hamkorligini yanada kuchaytirgan 1890-yildagi Bryussel konferentsiyasi aktini oʻz ichiga olgan boʻlajak konventsiyalar uchun asos yaratdi14. Millatlar Ligasi homiyligida qabul qilingan Qul savdosi va qullikni bostirish toʻgʻrisidagi 1926yildagi Jeneva konventsiyasi qullikning barcha koʻrinishlariga barham berishga qaratilgan birinchi universal xalqaro huquqiy hujjat edi. 1926-yil 25-sentabrda imzolangan va 1927-yilda kuchga kirgan konvensiya, xususan, Afrika, Yaqin Sharq va Osiyoning ayrim qismlarida qullik va u bilan bogʻliq amaliyotlarning davom etishini bartaraf etish uchun ortib borayotgan global bosimga javob boʻldi15. 1948-yil 10-dekabrda Birlashgan Millatlar Tashkiloti Bosh Assambleyasi tomonidan qabul qilingan Inson huquqlari umumjahon deklaratsiyasi xalqaro inson huquqlari huquqi evolyutsiyasida tarixiy burilish nuqtasi boʻldi. Ikkinchi jahon urushidan keyin ishlab chiqilgan hujjat birinchi marta barcha insonlar uchun asosiy huquq va erkinliklarni himoya qilishning global standartini belgilab berdi. Deklaratsiyaning 4-moddasida uning asosiy tamoyillari aniq Ta’kidlanadi: “Hech kim qullikda yoki qullikda saqlanishi mumkin emas; qullik va qul savdosi har qanday koʻrinishda taqiqlanadi.”16 U 1926-yildagi Qullik toʻgʻrisidagi konventsiya kabi oldingi hujjatlarga asoslandi, va uning Deklaratsiyaga kiritilishi qullikka qarshi normani umuminsoniy axloqiy va huquqiy majburiyat darajasiga koʻtardi17. Deklaratsiya Eleanor Ruzvelt raisligidagi Inson huquqlari boʻyicha komissiya tomonidan turli huquqshunoslik an'analariga ega boʻlgan huquqshunos olimlar va diplomatlar ishtirokida ishlab chiqilgan. Bundan tashqari, deklaratsiya inson huquqlari boʻyicha 12 Hochschild, Adam. King Leopold’s Ghost: A Story of Greed, Terror, and Heroism in Colonial Africa. – Boston: Houghton Mifflin, 1998. P–91. 13 Alpers, Edward A. East Africa and the Indian Ocean Slave Trade. London: James Currey, 2005, P–63. 14 Chamberlain, M.E. The Scramble for Africa. – London: Routledge, 2014, P–109. 15 League of Nations. Convention to Suppress the Slave Trade and Slavery, Geneva, 25 September 1926. Treaty Series, Vol. 60, No. 1414. – Geneva: League of Nations, 1926. P–57. 16 United Nations General Assembly. Universal Declaration of Human Rights, adopted 10 December 1948, Article 4. UN Doc. A/RES/217(III). 17 Allain, Jean. Slavery in International Law: Of Human Exploitation and Trafficking. – Leiden: Martinus Nijhoff Publishers, 2013, P–95. JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 01, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL koʻplab mintaqaviy tuzilmalar, jumladan Inson huquqlari boʻyicha Yevropa konventsiyasi (1950) va Inson va xalqlar huquqlari toʻgʻrisidagi Afrika Xartiyasi (1981) uchun asos boʻlib xizmat qildi, ularning ikkalasi ham qullik va qullikni aniq taqiqlashni oʻz ichiga oladi18. 1956-yil 7-sentabrda Birlashgan Millatlar Tashkiloti tomonidan qabul qilingan Qoʻshimcha Konvensiya mustamlakachilikdan keyingi va zamonaviy davrda qullikning paydo boʻlgan va davom etayotgan shakllariga qarshi kurashish uchun oldingi saʼy-harakatlarga, xususan, 1926yildagi Jeneva qullik konventsiyasiga asoslanadi. 18 Steiner, Henry J., and Alston, Philip.International Human Rights in Context: Law, Politics, Morals. – Oxford: Oxford University Press, 2007, P–148.