YENGIL JISMONIY FAOLIYATNING NAFAS OLISH TEZLIGI VA KISLOROD QONDAGI MIQDORIGA TA'SIRI

JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 01, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL Kokand University Andijon filiali Kosimova Xilola YENGIL JISMONIY FAOLIYATNING NAFAS OLISH TEZLIGI VA KISLOROD QONDAGI MIQDORIGA TA’SIRI Annotatsiya:Ushbu tadqiqot yengil jismoniy faoliyatning nafas olish tezligi (respirator tezlik) va qondagi kislorod darajasiga (SpO₂) ta’sirini o‘rganishga qaratilgan. Tadqiqot 3-kurs tibbiyot talabalari orasida o‘tkazildi, jami 30 ishtirokchi jalb qilindi. Ishtirokchilarning nafas olish tezligi va qondagi kislorod darajasi dam olish holatida o‘lchandi, so‘ngra ular 10 daqiqalik yengil mashqlar bajarishdi va parametrlar qayta o‘lchandi. Natijalar shuni ko‘rsatdiki, yengil jismoniy faoliyat nafas olish tezligini oshiradi (14.8 ± 1.5 → 19.2 ± 2.1 nafas/min) va qondagi kislorod darajasini biroz ko‘taradi (97.2 ± 0.9% → 98.1 ± 0.8%). Tadqiqot natijalari yosh talabalarda sog‘lom turmush tarzini rag‘batlantirish va jismoniy mashqlar intensivligini belgilashda amaliy ahamiyatga ega ekanligini ko‘rsatadi. Kalit so‘zlar:Yengil jismoniy faoliyat, nafas olish tezligi, qondagi kislorod darajasi, tibbiyot talabalari, sog‘lom turmush tarzi, fiziologik parametrlar, kardiopulmonar tizim, mashqlar intensivligi. Kirish Jismoniy faoliyat inson organizmining fiziologik holatiga bevosita ta’sir qiladi va nafas olish tizimi ham bunda muhim rol o‘ynaydi. Nafas olish tezligi (respirator tezlik) va qondagi kislorod darajasi (SpO₂) organizmning kislorodga bo‘lgan talabini aks ettiruvchi asosiy parametrlar hisoblanadi. Yengil jismoniy faoliyat, masalan, piyoda yurish, sekin yugurish yoki engil gimnastika mashqlari, organizmning kardiopulmonar tizimini rag‘batlantiradi va kislorod almashinuvi jarayonlarini yaxshilaydi (1, 2). O‘quvchilar va talabalar orasida nafas olish tezligi va kislorod darajasining o‘rganilishi, ayniqsa yengil mashqlar paytida, organizmning moslashuvchanligi, chidamliligi va sog‘liq holatini baholashda muhimdir. Shu bilan birga, yengil jismoniy faoliyatning bu parametrlar ustidagi ta’sirini aniqlash orqali talabalar va yoshlar uchun tavsiya etiladigan mashqlar intensivligi va davomiyligini belgilash mumkin (3, 4). Oldingi tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, jismoniy mashqlar nafas olish tizimi faoliyatini yaxshilaydi, qondagi kislorod darajasini oshiradi va organizmning umumiy fiziologik holatini barqarorlashtiradi. Biroq, yengil jismoniy faoliyat paytida bu o‘zgarishlar qanchalik sezilarli bo‘lishi, yosh talabalarda qaysi parametrlar ko‘proq ta’sirlanishi va individual farqlar qanday bo‘lishi mavzulari hali keng o‘rganilmagan (5, 6). Ushbu tadqiqotning maqsadi – yengil jismoniy faoliyat, xususan 10 daqiqalik sekin yurish yoki engil mashqlar, nafas olish tezligi va qondagi kislorod miqdoriga qanday ta’sir qilishini aniqlash va bu parametrlar o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlikni tahlil qilishdir. Tadqiqot natijalari yoshlar orasida sog‘lom turmush tarzini targ‘ib qilish va jismoniy faoliyatning optimal intensivligini belgilashga yordam beradi. JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 01, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL Materiallar va Usullar Ushbu tadqiqot 3-kurs tibbiyot talabalari orasida o‘tkazildi va yengil jismoniy faoliyatning nafas olish tezligi (respirator tezlik) va qondagi kislorod darajasiga (SpO₂) ta’sirini aniqlashga qaratilgan. Tadqiqotga jami 30 nafar, 18–22 yoshdagi sog‘lom talaba jalb qilindi. Ishtirokchilar orasida nafas yo‘llari yoki yurak-qon tomir tizimi bilan bog‘liq kasalliklari bo‘lmaganlar tanlandi. Tadqiqot oldidan barcha ishtirokchilar bilan batafsil tushuntirish ishlari olib borildi va ularning roziligi olingan. Har bir ishtirokchi o‘zini qulay his qiladigan kiyimda va xona harorati 22–24°C bo‘lgan sharoitda sinovdan o‘tkazildi. Tadqiqot ikki bosqichda olib borildi: 1. Dam olish holatida o‘lchovlar: Ishtirokchilar 5 daqiqa davomida tinch holatda o‘tirganidan keyin nafas olish tezligi va qondagi kislorod darajasi o‘lchandi. Nafas olish tezligi 60 soniya davomida ko‘krak harakatlari hisobiga aniqlangan. Qondagi kislorod darajasi esa pulsoksimetriya yordamida, barmoqqa o‘rnatiladigan o‘lchov asbobida (pulse oximeter) o‘lchandi. 2. Yengil jismoniy faoliyat bosqichi: Ishtirokchilar 10 daqiqalik sekin yurish yoki engil gimnastika mashqlari bajarishdi. Mashqlar tugagach, 1 daqiqa ichida yana nafas olish tezligi va qondagi kislorod darajasi o‘lchandi. Olingan natijalar Excel dasturida qayd etildi va tahlil qilindi. Nafas olish tezligi va SpO₂ o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlik, shuningdek dam olish va jismoniy faoliyatdan keyingi farqlar statistik jihatdan paired sample t-test yordamida aniqlandi. Shuningdek, ishtirokchilarning jinsiy va individual farqlari ham ko‘rib chiqildi. Bu metodika yengil jismoniy faoliyatning fiziologik ta’sirini aniq va ishonchli baholashga imkon beradi hamda yosh talabalarda nafas olish tizimining moslashuvchanligini aniqlashga xizmat qiladi. Natijalar Tadqiqot natijalari yengil jismoniy faoliyatning nafas olish tizimi va qondagi kislorod darajasiga sezilarli ta’sir ko‘rsatishini aniqladi. Tadqiqot oldidan ishtirokchilarning nafas olish tezligi va qondagi kislorod darajasi dam olish holatida o‘lchandi. Keyin ular 10 daqiqalik sekin yurish yoki engil gimnastika mashqlari bajarishdi, va mashqlar tugagach, parametrlar qayta o‘lchandi. Natijalar shuni ko‘rsatdiki, yengil jismoniy faoliyat nafas olish tezligini oshiradi. Tadqiqot oldi holatda o‘rtacha nafas olish tezligi 14.8 ± 1.5 nafas/min bo‘lgan bo‘lsa, mashqlardan so‘ng bu ko‘rsatkich 19.2 ± 2.1 nafas/min ga yetdi. Bu natija shuni bildiradiki, yengil jismoniy faoliyat nafas olish tizimini rag‘batlantiradi va organizmning kislorodga bo‘lgan talabini qondirishga yordam beradi. Qondagi kislorod darajasi ham ijobiy o‘zgarish ko‘rsatdi. Dam olish holatida o‘rtacha SpO₂ 97.2 ± 0.9% bo‘lgan bo‘lsa, yengil jismoniy faoliyatdan keyin 98.1 ± 0.8% ga oshdi. Bu ko‘rsatkich ham statistik jihatdan sezilarli (p < 0.05) bo‘lib, yengil mashqlar qondagi kislorod miqdorini oshirishga yordam berishini tasdiqlaydi. Olingan natijalar shuni ko‘rsatadiki, yengil jismoniy faoliyat nafas olish tizimini rag‘batlantirish bilan birga kislorodning to‘liq va samarali yetkazilishini ta’minlaydi. Bu yosh talabalarda nafas olish tizimining moslashuvchanligini oshirish, kardiopulmonar chidamlilikni yaxshilash va sog‘lom turmush tarzini rag‘batlantirishda muhim ahamiyatga ega. JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 01, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL Quyidagi jadval natijalarni aniq ko‘rsatadi: Parametr Dam olish holati (Mean ± SD) Yengil jismoniy faoliyatdan so‘ng (Mean ± SD) Nafas olish tezligi (nafas/min) 14.8 ± 1.5 19.2 ± 2.1 Qondagi kislorod darajasi (%) 97.2 ± 0.9 98.1 ± 0.8 Natijalar shuni ko‘rsatadiki, yengil jismoniy mashqlar qisqa muddatda ham organizmning asosiy fiziologik parametrlarini yaxshilaydi, nafas olish tizimini rag‘batlantiradi va kislorodning samarali yetkazilishini oshiradi. Bu yoshlar va talabalarda sog‘lom turmush tarzini targ‘ib qilish va tavsiya etiladigan jismoniy mashqlar intensivligini belgilashda amaliy ahamiyatga ega. Muhokama Tadqiqot natijalari yengil jismoniy faoliyatning nafas olish tizimi va qondagi kislorod darajasiga ijobiy ta’sir ko‘rsatishini isbotladi. Olingan ma’lumotlar shuni ko‘rsatdiki, 10 daqiqalik sekin yurish yoki engil gimnastika mashqlari nafas olish tezligini sezilarli darajada oshiradi va qondagi kislorod darajasini biroz ko‘taradi. Bu natijalar oldingi tadqiqotlar bilan uyg‘un keladi, chunki yengil jismoniy mashqlar organizmning kislorodga bo‘lgan talabini oshiradi va kardiopulmonar tizim faoliyatini rag‘batlantiradi (1, 2). Nafas olish tezligining oshishi, asosan, mashqlar paytida mushaklarning kislorod talabining ortishi bilan bog‘liqdir. Organizm kislorod yetkazilishini ta’minlash uchun nafas olish ritmi va chuqurligini oshiradi, bu esa olingan natijada 14.8 ± 1.5 nafas/min dan 19.2 ± 2.1 nafas/min gacha ko‘tarilganligini ko‘rsatadi. Shu bilan birga, qondagi kislorod darajasining 97.2% dan 98.1% ga oshishi, mashqlar natijasida kislorod almashinuvining yaxshilanganini tasdiqlaydi. Bu yosh talabalarda yengil mashqlar orqali kislorod yetkazilishini samarali tarzda oshirish mumkinligini ko‘rsatadi (3, 4). Shuningdek, natijalar shuni ko‘rsatdiki, yengil jismoniy faoliyat qisqa muddatda ham fiziologik parametrlarni yaxshilash imkoniyatini beradi. Bu xulosa, sog‘lom yoshlar orasida muntazam yengil jismoniy mashqlarni targ‘ib qilish va tavsiya etishning muhimligini tasdiqlaydi. Tadqiqot shuningdek, talabalarda nafas olish tizimining moslashuvchanligi va chidamliligini oshirishga ham yordam beradi. Tadqiqot davomida ba’zi cheklovlar ham mavjud edi. Masalan, ishtirokchilar soni nisbatan kichik bo‘lgani sababli natijalarni kengroq yosh guruhlariga umumlashtirish cheklangan. Shuningdek, mashqlar intensivligi faqat yengil darajada bo‘lgani uchun, o‘rta va yuqori intensiv mashqlar bilan natijalarni solishtirish imkoniyati mavjud emas edi. Shu bilan birga, qondagi kislorod darajasi faqat pulsoksimetriya yordamida o‘lchangan, bu metod aniq, lekin laboratoriya sharoitida qilingan qon gazlari tahlili kabi chuqurroq tahlil imkoniyatiga ega emas (5, 6). Shunday bo‘lsa-da, tadqiqot natijalari yengil jismoniy faoliyatning fiziologik jihatdan foydali ta’sirini tasdiqlaydi va bu yosh talabalarda sog‘lom turmush tarzini rag‘batlantirishda amaliy ahamiyatga ega ekanligini ko‘rsatadi. Kelajakda shunga o‘xshash tadqiqotlarda ishtirokchilar sonini oshirish, mashqlar intensivligini turlicha belgilash va boshqa fiziologik parametrlarni ham kuzatish tavsiya etiladi. JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 01, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL Xulosa Ushbu tadqiqot yengil jismoniy faoliyatning nafas olish tizimi va qondagi kislorod darajasiga ijobiy ta’sirini aniqladi. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatdiki, 10 daqiqalik sekin yurish yoki engil gimnastika mashqlari nafas olish tezligini oshiradi va qondagi kislorod miqdorini biroz ko‘taradi. Dam olish holatidagi o‘rtacha nafas olish tezligi 14.8 ± 1.5 nafas/min dan mashqlardan keyin 19.2 ± 2.1 nafas/min ga ko‘tarildi, qondagi kislorod darajasi esa 97.2 ± 0.9% dan 98.1 ± 0.8% ga oshdi. Olingan natijalar yengil jismoniy faoliyat orqali organizmning kislorod yetkazilishi va nafas olish tizimini rag‘batlantirish mumkinligini ko‘rsatadi. Tadqiqot yosh talabalarda sog‘lom turmush tarzini targ‘ib qilish va tavsiya etiladigan mashqlar intensivligini belgilashda amaliy ahamiyatga ega. Shu bilan birga, natijalar jismoniy mashqlar sog‘lom organizmning moslashuvchanligi va chidamliligini oshirishga yordam berishini tasdiqlaydi. Kelajakda shunga o‘xshash tadqiqotlarda ishtirokchilar sonini oshirish, mashqlar intensivligi va davomiyligini turlicha belgilash, shuningdek, qo‘shimcha fiziologik parametrlarni o‘lchash tavsiya etiladi. Bu nafaqat tibbiyot talabalari uchun, balki yoshlar orasida sog‘lom turmush tarzini rivojlantirish va jismoniy faoliyatning optimal darajasini aniqlashga yordam beradi. Adabiyotlar: 1. McArdle, W. D., Katch, F. I., & Katch, V. L. (2010). Exercise Physiology: Nutrition, Energy, and Human Performance (7th ed.). Lippincott Williams & Wilkins. 2. Powers, S. K., & Howley, E. T. (2012). Exercise Physiology: Theory and Application to Fitness and Performance (8th ed.). McGraw-Hill. 3. Shephard, R. J. (1997). Endurance in Sport. Blackwell Science. 4. American College of Sports Medicine (ACSM). (2013). ACSM’s Guidelines for Exercise Testing and Prescription (9th ed.). Lippincott Williams & Wilkins. 5. Armstrong, N., & Welsman, J. (2006). Exercise Testing and Training in Children and Adolescents: Guidelines and Physiological Responses. Sports Medicine, 36(7), 561–577. 6. Kenney, W. L., Wilmore, J. H., & Costill, D. L. (2012). Physiology of Sport and Exercise (5th ed.). Human Kinetics.