KO'RISHIDA NUQSONI BO'LGAN BOLALAR BILAN OLIB BORILADIGAN KORREKSION TIZIM

JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 01, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL Normamatova Niginabonu Alisherovna O‘zbekiston Milliy pedagogika Universiteti talabasi e-mail [email protected] KO‘RISHIDA NUQSONI BO‘LGAN BOLALAR BILAN OLIB BORILADIGAN KORREKSION TIZIM Annotatsiya: Ushbu maqolada ko‘rishida nuqsoni bo‘lgan bolalar bilan korreksion ishlarni tashkil etishga nazariy jihatdan asoslanadi va bu kabi bolalar bilan tizimli ishlarni takomillashtirishga oid fikr-mulohazalar keltiriladi. Kalit so‘zlar: Ko‘rishida nuqsoni bo‘lgan bola, sensor tizim, korreksiya, inklyuziv ta’lim, tiflopedagogika Аннотация: В этой статье дается теоретическое обоснование организации коррекционной работы с детьми с нарушениями зрения и приводятся соображения по совершенствованию системной работы с такими детьми. Ключевые слова:. ребенок с нарушениями зрения, сенсорная система, коррекция, инклюзивное образование, тифлопедагогика Har bir bola individual, o‘ziga xos xususiyatlarga ega bo‘lgan shaxsdir. Ularning ba’zilari tug‘ma yoki hayot davomida orttirilgan nogironlik sababli maxsus ehtiyojlarga ega bo‘lishi mumkin. Ko‘rish nuqsoni bolalarning atrof-muhitni idrok etish, axborotni qabul qilish va uni qayta ishlash imkoniyatlarini sezilarli darajada cheklaydi. Shu sababli, bu guruhdagi bolalarga moslashtirilgan, shaxsiy yondashuvga asoslangan ta’lim va tarbiya tizimini yaratish muhim hisoblanadi.Ko‘rish nuqsonining sabablari va turlari:Ko‘rish nuqsonlari tug‘ma (genetik omillar, homiladorlik davridagi patologiyalar, irsiy kasalliklar) va orttirilgan (infeksiyalar, shikastlanishlar, yurak-tomir kasalliklari, hayotiy sharoitlar) bo‘lishi mumkin. Ko‘rish darajasi esa quyidagicha tasniflanadi: to‘liq ko‘rmaydiganlar (ko‘zi ojizlar), qisman ko‘ruvchilar (past ko‘ruvchilar) va ko‘rish funktsiyasi izdan chiqqanlar (funktsional ko‘rish buzilishi). Har bir guruh uchun maxsus yondashuv, ta’lim uslubi va reabilitatsiya metodlari zarur Ko‘rish nuqsoni bor bolalarning psixofizik rivojlanishi:Ko‘rish nuqsoni bolaning butun shaxs sifatida rivojlanishiga ta’sir ko‘rsatadi. Bu nafaqat idrok va fikrlashda, balki ijtimoiy munosabatlar, emotsional muvozanat va mustaqil faoliyatda ham namoyon bo‘ladi. Masalan, ko‘rish orqali olinadigan vizual axborot yo‘qligi natijasida bolaning nutqida, tasavvurida, fantaziyasida cheklovlar kuzatiladi. Ular fazoda harakatlanishda qiynaladi, tanasini boshqarishda muammolarga duch keladi. Pedagogik yondashuv: Ko‘rish nuqsoni bor bolalar bilan ishlovchi pedagoglardan yuqori malaka, sabr-toqat va kasbiy bilimlar talab qilinadi. Tiflopedagogika –bu ko‘rish qobiliyatida cheklovi bo‘lgan shaxslarni o‘qitish, tarbiyalash va reabilitatsiya qilishga qaratilgan ilmiy-amaliy yo‘nalishdir. Bu soha metodist, logoped, psixolog va defektologlar bilan hamkorlikda faoliyat yuritadi.Tiflopedagogik usullar:Braille yozuvi –ko‘zi ojiz bolalar uchun asosiy yozma nutq vositasi. Bu yozuv orqali ular o‘qish, yozish va mustaqil bilim olish imkoniyatiga ega bo‘ladilar. Taktil kartalar –makon va atrof-muhitni his qilish, joylashuvni JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 01, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL anglashda yordam beradi. Tovushli kitoblar va o‘qish dasturlari –axborotni eshitish orqali qabul qilish imkonini beradi. Ovozli texnologiyalar –maxsus qurilmalar yordamida kompyuter, telefon va boshqa qurilmalardan foydalanishni o‘rgatadi. Ijtimoiy integratsiya: Ko‘rish nuqsoni bor bolalarni ijtimoiy hayotga moslashtirish uchun maxsus infratuzilma, jamoat joylarida belgilangan belgilashlar (relief belgilar, ovozli signalizatsiyalar) zarur. Ta’lim muassasalarida inklyuziv o‘quv muhiti yaratish, ya’ni sog‘lom va nogiron bolalarning birgalikda o‘qishiga imkon yaratish muhimdir. Bu holatda jamiyatda mehr-shafqat, bag‘rikenglik, ijobiy munosabatlar shakllanadi.Reabilitatsiya va psixologik yordam:Reabilitatsiya –bu bolaning jamiyatda to‘laqonli hayot kechirishi uchun kerakli bilim, ko‘nikma va malakalarni shakllantirish jarayonidir. Bu yerda psixologik yordam alohida o‘rin tutadi. Ko‘rish nuqsoni bo‘lgan bolalar ko‘pincha o‘zlarini yolg‘iz his qilishadi, ularda depressiya, xavotirlik, o‘ziga bo‘lgan ishonchsizlik kuchayadi. Shu bois, psixologlar yordamida individual terapiya, guruh mashg‘ulotlari, o‘zaro muloqot va qo‘llab-quvvatlash tizimi yo‘lga qo‘yilishi lozim.Zamonaviy texnologiyalar va yordamchi vositalar:Bugungi kunda axborot texnologiyalari ko‘rish nuqsoni bor bolalarning ta’limini osonlashtiradi. Bunga quyidagilar kiradi:–Ovozli ekran o‘quvchilar (NVDA, JAWS); –Elektron braille displeylar; –Tovushga asoslangan navigatsion ilovalar (Be My Eyes, Seeing AI); –Kompyuter va mobil qurilmalar uchun adaptiv dasturlar.Xulosa:Ko‘rish nuqsoni bor bolalar –bu maxsus e’tibor va yondashuvga muhtoj bo‘lgan guruh. Ularning ta’lim olishi, ijtimoiylashuvi va to‘liq shaxs sifatida shakllanishi ko‘p jihatdan o‘qituvchilar, ota-onalar, jamiyat va davlatning hamkorlikdagi faoliyatiga bog‘liq. Ularni qo‘llab-quvvatlash orqali, biz yanada adolatli, inklyuziv va insonparvar jamiyatni shakllantirish sari qadam qo‘yamiz. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. G‘ulomov S. "Maxsus pedagogika asoslari". –Toshkent: Fan, 2021. 2. Sharipova Z. "Tiflopedagogika nazariyasi va amaliyoti". –Samarqand, 2020. 3. O‘zbekiston Respublikasi "Nogironligi bo‘lgan shaxslarning huquqlari to‘g‘risida"gi Qonuni, 2021 4.Ayupova ‘LOGOPEDIYA”