TASVIRIY SAN'ATDA MILLIY QADRIYATLAR VA GLOBAL MADANIYAT O'RTASIDAGI DIALEKTIKA

JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 01, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL Madina Xayrova Rasimovna Guliston davlat pedagogika instituti Tasviriy san’at 2-bosqich magistranti +998954960399 https://orcid.org/0009-0000-5224-3248 [email protected] TASVIRIY SAN’ATDA MILLIY QADRIYATLAR VA GLOBAL MADANIYAT O‘RTASIDAGI DIALEKTIKA Annotatsiya:Mazkur maqolada tasviriy san’atda milliy qadriyatlar va global madaniyat o‘rtasidagi dialektik munosabatlarning mohiyati falsafiy nuqtai nazardan tahlil qilinadi. Hozirgi globallashuv jarayonlari insoniyat madaniyati va san’atini umumiy yo‘nalishda birlashtirayotgan bir paytda, har bir xalq o‘zining milliy o‘zligini, tarixiy-estetik qarashlarini saqlab qolish orqali madaniy xilma-xillikni boyitmoqda. Shu nuqtayi nazardan, o‘zbek tasviriy san’ati namunalari misolida milliy badiiy tafakkurning zamonaviy san’at bilan uyg‘unlashuvi, ranglar, ramzlar va obrazlar orqali milliy ruhni ifodalash jarayoni ilmiy asosda yoritilgan. Maqolada global madaniyat ta’siri ostida shakllanayotgan san’at yo‘nalishlari, yangi texnik va uslublar orqali milliy mazmunni ifoda etish imkoniyatlari tahlil qilinadi. Ayniqsa, mustaqillik yillarida o‘zbek rassomlari ijodida milliy qadriyatlar bilan zamonaviy badiiy tafakkurning sintezi kuzatilgani ko‘rsatilgan. Kalit so‘zlar: Badiiy ifoda, dialektika, estetik tafakkur, global madaniyat, falsafiy yondashuv. Hozirgi globallashuv davrida san’at nafaqat estetik ifoda vositasi, balki milliy o‘zlikni saqlab qolish va uni jahon madaniyatiga tatbiq etishning muhim vositasiga aylanmoqda. Insoniyat tarixida har bir xalq o‘zining badiiy tafakkuri, ranglar dunyosi va tasviriy ifoda uslublari orqali o‘z milliy ruhini aks ettirgan. O‘zbek tasviriy san’ati ham shu jarayonning ajralmas qismi sifatida shakllanib, asrlar davomida xalqning dunyoqarashi, urf-odatlari va qadriyatlarini ifoda etib kelmoqda. Milliy qadriyatlar - bu xalqning tarixiy xotirasi, ma’naviy merosi va madaniy o‘zligini ifodalovchi boylikdir. Ular san’atda ranglar uyg‘unligi, obrazlar, naqshlar, ramzlar va mavzular orqali namoyon bo‘ladi. O‘zbek rassomchiligi tarixiga nazar tashlasak, Kamoliddin Behzod miniatyuralaridan tortib, Raxim Ahmedov,Chingiz Ahmarov, Akmal Nur singari rassomlar ijodida milliy ruh va zamonaviylik uyg‘unligini ko‘ramiz. Ularning asarlarida milliy g‘oya, xalq hayoti, tarixiy shaxslar, mehnat va tabiat manzaralari badiiy falsafa darajasida talqin qilingan [1, 43-b.]. Global madaniyat esa o‘z mohiyatiga ko‘ra, turli millatlar san’atini umumiy estetik makonga birlashtiruvchi hodisa hisoblanadi. Internet, raqamli texnologiyalar va xalqaro madaniy aloqalar san’atda yangi yo‘nalishlar, uslublar va qarashlarni paydo qildi. Ammo bu jarayon milliylikni yo‘qotish emas, aksincha, uni yangi shaklda ifodalash imkonini yaratmoqda. Zamonaviy o‘zbek rassomlari xalq an’analarini saqlagan holda, jahon san’ati bilan hamnafas bo‘lishga intilmoqda. Milliy qadriyatlar va global madaniyat o‘rtasidagi dialektika, aslida, qarama-qarshilik emas, balki uyg‘unlik jarayonidir. Bu jarayonda rassom o‘z asarida xalqning ruhiy olamini, milliy timsollarini saqlab qolgan holda, global estetik tamoyillarni qo‘llaydi. Masalan, o‘zbek tasviriy san’atida milliy naqshlar, atlas ranglari, o‘ziga xos tabiat manzaralari va xalqona hayot tarzini ifodalash global badiiy yo‘nalishlar bilan birlashib, o‘ziga xos yangi badiiy tildagi asarlarni yuzaga keltirmoqda. Falsafiy jihatdan qaraganda, bu dialektika - “o‘zlikni saqlagan holda yangilanish” jarayonidir. Chunki san’atda JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 01, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL milliy qadriyatlar o‘z ildizini yo‘qotmasa, global madaniyat uni yanada boyitadi. Shu sababli zamonaviy tasviriy san’atda har bir rassom o‘z ijodida milliylik va universallik o‘rtasidagi muvozanatni topishga intiladi. Bu nafaqat estetik, balki ma’naviy mas’uliyat hamdir [2, 116-b.]. Milliy qadriyatlarning san’atdagi falsafiy ildizlari: Milliy qadriyatlar xalq tafakkurining ildizlaridan o‘sib chiqqan. O‘zbek san’atida bu qadriyatlar asosan tabiatga hurmat, mehnatga sadoqat, oilaviy birlik, bag‘rikenglik, va estetik go‘zallik tushunchalari bilan chambarchas bog‘langan. Masalan, qadimiy naqshlar, atlas va adras bezaklaridagi ranglar uyg‘unligi, yog‘och o‘ymakorligi yoki zardo‘zlikda ishlatilgan naqshlarning ma’nosi - bularning barchasi xalq falsafasining badiiy ko‘rinishidir. Har bir naqsh, har bir rang ramziy mazmunga ega: masalan, ko‘k rang - osmon, tinchlik va poklik timsoli; yashil - hayot va yangilanish belgisi; oltin rang - baxt va farovonlik ifodasidir. Tasviriy san’atda milliy qadriyatlar o‘zbek xalqining ruhiy kechinmalarini, e’tiqodini, tarixiy xotirasini ifodalab kelgan. Kamoliddin Behzod,Ahmad Donish,Usta Mo‘min singari buyuk san’atkorlar o‘z asarlarida nafaqat badiiy mahoratni, balki xalq falsafasining chuqur qatlamlarini ham ko‘rsatgan. Globallashuv jarayonida tasviriy san’atning yangi yo‘nalishlari: Globallashuv davrida san’at doimo o‘zgarib boradi. Axborot texnologiyalari, raqamli vositalar, internet madaniyati rassomlarning ijodiy izlanishlariga yangi imkoniyatlar yaratmoqda. Zamonaviy o‘zbek rassomlari endilikda o‘z asarlarini raqamli formatda yaratib, ularni xalqaro ko‘rgazmalarda namoyish etish imkoniga ega bo‘lmoqda. Bu jarayon, albatta, global estetik tamoyillarni milliy ruh bilan uyg‘unlashtirishni talab qiladi. Masalan, yosh rassomlar o‘z asarlarida virtual san’at (digital art), 3D grafika yoki multimedia texnologiyalarini qo‘llar ekan, ular o‘zbek madaniyatiga xos ramz va timsollarni saqlab qolishga intilmoqda. Shu orqali ular milliy o‘zlikni yo‘qotmagan holda, global san’at makonida o‘z ovozini eshittirishmoqda [3, 4-b.]. Milliylik va zamonaviylik uyg‘unligi - dialektik jarayon sifatida: Dialektika mohiyat e’tibori bilan qarama-qarshiliklarning uyg‘unligidir. San’atda ham milliylik va zamonaviylik, an’ana va innovatsiya o‘rtasida muvozanat mavjud. Rassom uchun muhim jihat - bu muvozanatni buzmaslik, milliy qadriyatni zamonaviy shaklda ifodalashdir. O‘zbek tasviriy san’atida bu uyg‘unlikni ko‘plab rassomlar ijodida ko‘rish mumkin. Masalan, Raxim Ahmedov asarlarida milliy qahramonlar obrazlari chuqur falsafiy ma’no kasb etgan bo‘lsa, Akmal Nur ijodida rang va shakl uyg‘unligi orqali milliy ruh zamonaviy plastika bilan birlashgan. Bu esa san’atning o‘zgarish jarayonida milliy qadriyatlar o‘z o‘rnini yo‘qotmasligini, aksincha, yangicha shaklda namoyon bo‘lishini isbotlaydi. Falsafiy mazmun va ma’naviy qadriyatlar o‘zaro aloqasi: Tasviriy san’atdagi har bir asar inson va jamiyat o‘rtasidagi ma’naviy munosabatni aks ettiradi. Falsafiy jihatdan qaraganda, milliy qadriyatlar va global madaniyat o‘rtasidagi dialektika insoniyatning umumiy ma’naviy rivojiga xizmat qiladi. Milliylik - bu o‘zlikni anglash, global madaniyat esa - o‘zlikni dunyoga tanitishdir. Shuning uchun ham san’atda bu ikki yo‘nalish bir-birini boyituvchi omil sifatida namoyon bo‘ladi. Bugungi kunda o‘zbek rassomlari yaratgan asarlar xalqaro madaniy muloqotda milliy qadriyatlarimizni targ‘ib etish, xalqimizning estetik didi va madaniy saviyasini namoyon etish vositasiga aylanmoqda. Bu holat san’atning nafaqat badiiy, balki diplomatik va ma’naviy kuchga ega ekanini ko‘rsatadi [4,203-b.].Tasviriy san’atda milliy qadriyatlar va global madaniyat o‘rtasidagi dialektika bugungi davr san’atining eng dolzarb yo‘nalishlaridan biridir. O‘zbek rassomlari ijodida milliy g‘urur, tarixiy xotira va estetik tafakkurni zamonaviy texnologiyalar, yangi uslublar va global tendensiyalar bilan uyg‘unlashtirish imkonini bermoqda. Milliy san’atning asosiy vazifasi - xalqning ruhini, ma’naviyatini va tarixiy o‘zligini asrabavaylash bilan birga, uni jahon madaniyatida munosib tarzda ifoda etishdir. Bu uyg‘unlik natijasida tasviriy san’at nafaqat o‘zbek xalqining qadriyatlarini aks ettiradi, balki insoniyat madaniyatining umumiy rivojiga ham o‘z hissasini qo‘shadi. XXI asrda san’atning shakl va JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 01, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL mazmun jihatdan o‘zgarishi global madaniyat ta’siri bilan bog‘liq. Bugun rassomlar dunyoqarashida chegara yo‘q - internet, xalqaro ko‘rgazmalar, virtual galereyalar orqali san’at asarlari tezda tarqaladi. Bu holat madaniyatlararo muloqotni kuchaytiradi, lekin shu bilan birga, milliy o‘zlikni yo‘qotish xavfini ham keltirib chiqaradi. Biroq aynan tasviriy san’at bu jarayonda madaniy “ko‘prik” vazifasini bajarmoqda. O‘zbek rassomlari jahon san’atidagi yangi oqimlarni o‘zlashtirar ekan, ularni milliy ranglar, qadimiy ramzlar va o‘z xalqining ruhiyati bilan uyg‘unlashtiradi. Masalan, modernizm, impressionizm yoki abstraksionizm uslublari o‘zbek san’atida ham paydo bo‘lgan, ammo ular o‘zbekona ruhda talqin etiladi. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Xayrov R.Z., Todjiboyeva D.B. Bo`lajak o`qituvchilarining kasbiy-mеtodik tayyorgarligini takomillashtirishning didaktik imkoniyatlari va modеli. International Journal of Education, Social Science & Humanities. Finland Academic Research Science Publishers //Volume-11/ Issue-5/ 2023 Published: /22-05-2023. p. 40-49. 2. Sobirova M. Zamonov Z. Niyozmatov A. Xo‘jayev M. “Milliy g’oya, ma’naviyatning pedagogik asoslari”.-T.:”Nodirabegim”,2022.-213 b. 3. Shovdirov S.A. Tasviriy san’atni o‘qitishda o‘quvchilarning sohaga oid o‘quv kompetensiyalarini shakllantirish omillari. “Ilmiy-nazariy va metodik jurnal”. Navoiy, 2024 yil - № 1. ISSN: 2992-9024. -7 b. 4. Yusupova N.Y. Hamidova N.U. Abidova Q.N. “Tasviriy san’at va qo‘l mehnatiga o‘qitish maxsus metodikasi”.-T:”Fan va texnologiya”,2018.-260 b.