G'ISHTDA TUZ HOSIL BO'LISHINING FIZIK-KIMYOVIY JARAYONLARI

JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 01, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL Baubekov Axmedjan Tursinbaevich 1998-yili tug’ilgan. Berdaq nomidagi Qoraqalpoq davlat universiteti «Bino va inshootlar qurilishi» kafedrasi assistenti. Nukus shahri Kórkem qala ko’chasi №9 [email protected] Tel: +998947140001 Orazbaev Azamat Nasratdinovich Born in 1993. Trainee teacher of the "Engineering Communications Construction" department of Karakalpak State University. Nukus city, New Era No. 9/56 [email protected] Tel: +998907077274 Adenbaev Asenbay, Sabit ugli. Born in 1998. Master of the Department of Engineering Communications Construction of Karakalpak State University. Navröz Rural Community No. 42, Qonliko'l District asenbayadenbae[email protected] Tel: +998912719802 G‘ISHTDA TUZ HOSIL BO‘LISHINING FIZIK-KIMYOVIY JARAYONLARI Anotatsiya: Bino va inshootlarning uzoq muddatga chidamliligi masalalari, ularni kapital ta’mirlashga sarflanadigan mablag‘larni kamaytirish juda dolzarb bo‘lib, ular sanoat, uy-joy va yakka tartibdagi qurilish ko‘lamlari bilan belgilanadi. Keramik g‘ishtdan tiklangan bino va inshootlar uzoq muddat chidamliligi, qulayligi va dekorativ ixchamligi, go‘zalligi bilan silikat g‘isht yoki temir-beton konstruksiyalardan farq qiladi. Bunday islohotlar keramik g‘ishtning boshqa devor materiallaridan narxi yuqori bo‘lgan zamonaviy bozor sharoitlarida keramik g‘ishtdan foydalanishning afzalligi, maqsadga muvofiqligini tushuntirish imkonini beradi. Kalit so‘zlar: Tuzlar, karbonatlar, sulfatlar, nitratlar, xloridlar, kation valentli, bir valentli, ikki valentli, u’ch valentli, s-kationlar, kristallizatsion tuzlar G‘ishtdan terilgan binoning fasadlarida tuzlar (sho‘r dog‘lar) paydo bo‘lish sabablari va ularning manbalarini o‘rganish g‘isht terimining asosiy konstruktiv fragmentlari: o‘zaro bog‘langan kapillyar-g‘ovakli yagona tizim sifatida g‘isht va qorishmani ko‘rib chiqishni talab etadi. Bu tizimning umumiy belgi va alomatlari g‘ishtli binolarni ekspluatatsiya qilish sharoitlarida namlikning undagi erigan tuzlarning g‘ovaklar va kapillyarlar bo‘yicha harorat va namlikning o‘zgarishi tufayli harakatlanish qobiliyati bilan belgilanadi. Keramik g‘ishtning tashqi yuzasida sho‘r dog‘lar paydo bo‘lishi diffuziya, kapillyar so‘rilish, adsorbsiya jarayonlari hamda tuzlarning eruvchanlik va kristallanish qobiliyatlari bilan chambarchas bog‘liqdir. Erish darajasi bo‘yicha ularni shartli ravishda uch guruhga bo‘lish mumkin: 40 g/sm3gacha bo‘lgan past eruvchan guruh, 40-100 g/sm3oralig‘ida bo‘lgan o‘rtacha guruh va eruvchanligi 100 g/sm3 bo‘lgan yuqori eruvchan guruh. Tuzlar eruvchanligining kation va anion zaryadining strukturasi, radiusi, valentligi va kattaligiga, kimyoviy bog‘lanish turiga bog‘liqligi qat’iy tarzda ko‘rib chiqiladi. JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 01, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL (1-2-jadvallar; 1-rasm) 1-jadval. 20 ℃ da turli tuzlarning eruvchanligi. T uz la rn in g tu rl ar i Tuzlarning eruvchanligi, g/sm3 Past eruvchanlik (40 g/sm3gasha) O’rtasha eruvshanlik (40100 g/sm3) yuqori eruvshanlik (100 g/sm3tan yuqori) Tuz larn ing turl ari er uv ch an lig i Tuz larn ing turl ari er uv ch an lig i Tuzl arni ng turla ri er uv ch an lig i K ar b o na tl ar Cu CO3 BaC O3 FeC O3 Mg CO3 Na HC O3 Na2 CO3 Na2 CO3 ∙10 H2O KH CO3 n.r о. m. r. о. m. r. m. r. 9, 6 21 ,5 29 ,8 33 ,3 - - - - - - - - - - - - - - - - К2C O3 - - - - - - - 11 0, 0 - - - - - - - S ul fa tl ar CaS O4 BaS O4 CaS m. r. 0, 00 02 - - - - - - Na2 SO4∙ 10H 2O - Y aq sh i eri yd ig JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 01, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL O4∙ 2H2 O К2S O4 Na2 SO4 FeS O4∙ 7H2 O 0, 20 6 11 ,1 19 ,2 26 ,3 - - - - - - - Fe2( SO4 )3 Mg SO4∙ 7H2 O an - - - 10 7, 0 N itr at la r Ba( NO3 )2 KH O3 9, 05 31 ,6 Al( NO3 )3∙9 H2O Fe( NO3 )3∙9 H2O Fe( NO3 )2∙6 H2O Na NO3 62 ,6 67 ,0 82 ,0 88 ,0 Ca( NO3 )2 Ca( NO3 )2∙4 H2O Fe( NO3 )3∙6 H2O 10 2, 0 40 8, Y aq sh i eri yd ig an X lo ri dl ar KCl Na Cl 34 .2 35 .9 BaC l2 AlC l2 Mg Cl2 FeC l2 CaC l2 FeC l3 41 ,0 45 ,1 54 ,8 62 ,6 74 ,5 96 ,6 Mg Cl2∙ 6H2 O 13 2, 0 JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 01, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL 1-rasm. Turli kimyoviy tarkibdagi tuzlarning eruvchanligi. 2-rasm Kation valentligining xloridlar eruvchanligiga ta’siri. 1-jadval va 1-rasmda keltirilganlardan ko‘rish mumkinki, anion yoki anionli guruhning tarkibiga bog‘liq holda eruvchanlik quyidagi ketma-ketlikda kamayadi: Cl˃NO3≥CO23˃ CO32- ˃ Elektr teskari (-) qatorini tuzlarni hosil qiluvchi kationlarni ma’lum bir tartibda to‘ldirish mumkin. (2-jadval) JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 01, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL 2-jadval. Kation bo‘yicha tuzlarning eruvchanligi. Kation Tuzlar eruvchanligining o‘zgarishi Ionlar (radius А) Bir valentli K+(1,33) < Na+(0,98) Ikki valentli Ba2+(1,38) < Ca2+(1,04) < Fe2+ (0,8) < Mg2+(0,79) Uch valentli Al3+(0,57) < Fe3+(0,67) Quyidagi bog‘lanish kuzatiladi: kationning radiusi qancha kichik bo‘lsa, eruvchanlik shuncha katta bo‘ladi. Uch valentli alyuminiy va temir uchun oxirgi anomaliya shu bilan tushuntiriladi, ular amfoter elektrolitlar hisoblanib, ularning gidratlangan ionlari amalda suvda erimaydi. 2-jadval ma’lumotlariga muvofiq ma’lum bir qonuniyatni shakllantirish mumkin, bu qonuniyat anioni bo‘yicha turlicha bo‘lgan kaliy kationlari uchun eruvchanligiga ko‘ra quyidagi ko‘rinishga ega bo‘ladi: KCl (34,2) > KNO3(31,6 ) > K2SO4(11,1) > K2CO3(11,0) Shunday qilib, loyli xomashyoda kaliy tuzlari mavjud bo‘lgan sho‘r dog‘lar paydo bo‘lishi uchun xloridlar va nitratlar eng xavfli hisoblanadi, kaliy karbonati eng kichik eruvchanligi bilan ajralib turadi. Ko‘pchilik tuzlar uchun xloridlarning yuqori eruvchanligi 1-rasmda keltirilgan grafik bilan o‘z tasdig‘ini topgan. Doimiy anionda xloridlarning eruvchanligi kation bo‘yicha quyidagi qatorda joylashadi: FeCl3> CaCl2> FeCl2> MgCl2> BaCl2> NaCl > KCl. Ko‘p eruvchan xloridlar orasida uch va ikki valentli kationli tuzlar o‘z o‘rnini mustahkam egallagan: Fe+++, Sa++, Mg++ va Ba++, bir valentli kationli Na+va K+tuzlar ko‘pincha kam eruvchan hisoblanadi. Taxmin qilinganidek, tuzlar strukturasida kristallizatsion suv hosil bo‘lishi bilan eruvchanlik keskin ortadi (1-jadval). Xlorli tuzlar strukturasi va ularning eruvchanligi o‘rtasida bog‘liqlik tendensiyasi mavjuddir: tuzilishi qancha sodda bo‘lsa, eruvchanlik shuncha kam (BaCl2> KCl). Nitratlarda kam eruvchan va kam yuqori eruvchan bo‘lishi mumkin. Ikki tuz Ba(NO3)2va Ca(NO3)2ni solishtirish shuni ko‘rsatdiki, kation valentligi ikkalasida ham bir xil bo‘lishiga qaramay, kalsiy nitratining eruvchanligi bariy nitratining eruvchanligidan o‘nlab marta katta. Biroq, kalsiy kationining o‘lchami bariy kationi o‘lchamidan ancha kichik bo‘lib hisoblanadi (2jadval), bunday holat tuzlarning bu tipi uchun ancha katta ehtimollikka ega. Bunda tuzlarning strukturasida farq qiluvchi jihatlar kuzatilmaydi. Sulfatli tuzlarni tahlil qilish natijalari ham kam bo‘lmagan qiziqishga ega: uch valentli temir sulfatining eruvchanligi yuqori bo‘lsa-da, ikki valentli va bir valentli kationlarga o‘tishda eruvchanlik keskin pasayadi: Fe(SO4)3> MgSO4> Na2SO4> K2SO4> BaSO4≥ CaSO4 Kristallizatsion tuzlar uchun eruvchanlik yaxshi eruvchanlik darajasigacha o‘sadi, bu esa ularning ishtiroki yaxshi emasligini yana bir bor tasdiqlaydi. Sulfatlar kabi karbonatlarda (K2CO3 JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 01, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL bundan mustasno) past eruvchanlikka ega bo‘lgan tuzlar guruhiga kiradi va ko‘p murakkab fazoviy tuzilishga ega bo‘lganligi bilan boshqalardan farq qiladi (3-rasm). Donor-akseptor bog‘lanishlarga ega bo‘lgan uch valentli temir va kalsiy, magnitning gidratlangan tuzlari yuqori eruvchan bo‘lsa, ionli to‘rga ega bo‘lgan tuzlar esa kam eruvchanlik xususiyatini o‘zida namoyon qiladi. Tuzlarning sho‘r dog‘lar hosil qilishida ichimlik suvining ishtiroki ham ko‘p muhim rol o‘ynashi haqida to‘xtalib o‘tish o‘rinlidir. Ichimlik suvi o‘zida kuchli va kuchsiz elektrolitlar aralashmasining eritmalarini ko‘rinadigan qiladi. Suvning mineral qismi natriy, kaliy, kalsiy, xlor, sulfat, gidrokarbonat tuzlarini ko‘proq tashkil etadi. Aytish kerakki, D.I. Menedeleev jadvaliga va kimyoviy elementlarning orbital tuzilishiga muvofiq, energiya s-orbitallardan pva d-orbitallarga tomon o‘sib boradi. S-kationlarga ega bo‘lgan elementlar (Na-3 sl, K-4 Sl, Mg-3 S2, Cu-4 Si) uchun eruvchanlik p-kationlar (Al-3 pl, Si-3 p2) ga qaraganda ancha yuqori hisoblanadi. Shunga muvofiq tarzda tuz dog‘lari paydo bo‘lishini bashorat qilishda p-kationlarning bu jarayonga ko‘rsatadigan salbiy ta’siri skationlariga nisbatan kamroq bo‘ladi deb taxmin qilish mumkin. s-kationlarga ega bo‘lgan xomashyo yoki sementdan foydalanilgan holat uchun p-kationli xomashyoga nisbatan kichik adgeziya va kichik adsorbsion qobiliyat xarakterli ekanligi aniqlandi. Ma’lumki, tuzlar, kislotalar va asoslarning suvli eritmalari elektr tokini o‘tkazadi. Bunda ko‘pchilik qattiq tuzlar va asoslar suvsiz holatda hamda suvsiz kislotalar juda kuchsiz elektr o‘tkazuvchanlikka ega ekanligi ko‘pchilikka sir emas. Suvda eriganda tuzlar, kislotalar va asoslar elektrolitlarning xossalarini namoyon qiladi. Adabiyotlar: 1. Аваков В.А. Комплексное использование высоко карбонатных засоленых лессовидных суглинков для получения строительной керамики и известковокремнезистых вяжущих веществ: Автореф. дис. канд.техн.наук/В.А.Аваков. – Калинин, 1971. 2. Августник А.И. Керамика /А.И.Августник, - М.: Промстройиздат, 1957. 3. Ададуров Н.Е. Термическая диссоциация гипса в присутствии катализаторов /Н.Е. Ададуров, В.И.Плугунов//ЖПХ.-1932.-№2. 4. Адамова Ю.С Причины появления выцветов на облицовочных изделиях из огнеупорных и тугоплавких глин. /Ю.С. Адамова, А.Н. Шапошникова // Труды НИИ стройкерамика. -М.: Промстройиздат, Вып 6. 5. Альперович И.А. Применение соединений бария для производства лицевого глиняного кирпича / И.А Альперович, Е.П. Лебедева // ТруDы ВНИИстром. – Мю, 1974.- Вып. 29 (57). – С.132. 6. Альперович И.А. Способы предотвращения высолов на керамическом кирпиче /И.А Альперович /// Обзорная информация / ВНИИЭСМ.-М.,1993.-Вып.1.-С.71. 7. Арбузова Т.Б. Применение шламовых отходов в производстве строительных материалов /Т.Б. Арбузова, С.Ф. Коренькова, Н.Г. Чумаченко ///Промышленность строительных материалов. ВНИИЭСМ. М. 1988. 8. Ахметов Н.С. Общая и неорганическая химия /Н.С. Ахметов.-М.:Высш. Школа, 1998. 9. Бабков В.В. Структурообразование и разрушение цементных бетонов. / В.В. Бабков, В.Н. Мохов, С.М. Капитонов, П.Г. Комохов – Уфа: ГУП «Уфимский полиграфкомбинат», 2002 г. – 376 с. 10. Баженов Г.Л. Повышение надежности и долговечности кирпичных зданий, возводимых в зимних условиях: Учеб. Пособие / Г.Л. Баженов, В.К. Ломунов, Г.А. Полковникова ; ГГУ им. Н.И. Лобачевского. – Горький, 1983.-68с. JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 01, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL 11. Баранова М.Н. Активированные кремнистые заполнители для легких конструкционных бетонов: дис. На соискание ученой степени канд. Техн. Наук / М.Н. Баранова. – Самара, 1998. 12. Барден Х. Коррозия керамических изделий сернистыми соединениями / Х.Барден // IndustrÍES Ceramique. – 1962. - №544. 13. Боден В. Явление выцветания керамических изDелий / В. БоDен // Induetrle ceramique. – 1965. -№576 14. Большухин Б.П. О мерах предотвращения высолов / Б.П. Большухин / Изв.вузов.Сер.Стр-во и архитектура. – 1963. -№11-12. 15. Ботвина Л.М. Об устранении солевых выцветов на строительном кирпиче. Труды НИИСМ / Л.М. Ботвина, и Dр. – Ташкент : 1969, Вып. 1. Internet saytlari: 16. www.ziyonet.uz 17. www.lex.uz 18. www.wikipedia.com/ru/uz 19. www.library.uz