INSON KAPITALINI SHAKLLANTIRISHNING FALSAFIY ASOSLARI-DUAL TA'LIM TIZIMIDA

JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 01, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL Karimov Zafarbek Ataboyevich Urganch davlat pedagogika instituti dotsenti, falsafa fanlari bo‘yicha fan doktori(PhD) Email:[email protected] Tel: +998939227097 INSON KAPITALINI SHAKLLANTIRISHNING FALSAFIY ASOSLARI-DUAL TA’LIM TIZIMIDA Annotatsiya: Ushbu tezisda dual ta’lim tizimi inson kapitalini shakllantirishning zamonaviy falsafiy modeli sifatida tahlil qilinadi. Ta’lim va ishlab chiqarish integratsiyasi, nazariya va amaliyot uyg‘unligi, shaxsning ijtimoiy-ma’naviy rivojiga ta’siri yoritiladi. Germaniya tajribasi va O‘zbekiston amaliyoti qiyosiy o‘rganilib, dual tizimning iqtisodiy, axloqiy hamda gumanistik jihatlari tahlil qilinadi. Shuningdek, dual ta’limni milliy qadriyatlar asosida rivojlantirish istiqbollari falsafiy nuqtayi nazardan asoslanadi. Kalit so‘zlar: dual ta’lim, inson kapitali, falsafa, integratsiya, nazariya va amaliyot uyg‘unligi, kasbiy kompetensiya, Germaniya tajribasi, O‘zbekiston ta’limi. Abstract: This thesis analyzes the dual education system as a modern philosophical model for shaping human capital. The paper explores the integration of education and production, the unity of theory and practice, and the impact on personal and socio-moral development. The experiences of Germany and Uzbekistan are compared to highlight the economic, ethical, and humanistic dimensions of the dual approach. Furthermore, the prospects for developing the dual education model in Uzbekistan based on national values are philosophically substantiated. Keywords: dual education, human capital, philosophy, integration, unity of theory and practice, professional competence, German experience, education in Uzbekistan. Аннотация: В данной статье дуальная система образования рассматривается как современная философская модель формирования человеческого капитала. Анализируется интеграция образования и производства, единство теории и практики, а также влияние этой системы на социально-нравственное развитие личности. Сравнивается опыт Германии и Узбекистана, раскрываются экономические, этические и гуманистические аспекты дуального обучения. Кроме того, философски обоснованы перспективы развития дуальной системы образования в Узбекистане на основе национальных ценностей. Ключевые слова: дуальное образование, человеческий капитал, философия, интеграция, единство теории и практики, профессиональная компетенция, опыт Германии, образование в Узбекистане. Raqamli transformatsiya davrida ta’lim tizimi jamiyatning ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishida asosiy omillardan biriga aylandi. XXI asrda bilim, texnologiya va innovatsiyalar ishlab chiqarishning bosh resursiga aylangani sababli, ta’lim tizimining vazifasi endi faqat bilim berish bilan cheklanmay, balki inson kapitalini shakllantirish,raqobatbardosh shaxsni tarbiyalash va ijodiy tafakkurni rivojlantirishga qaratilgan strategik yo‘nalishga aylandi [1]. Shunday ekan, zamonaviy ta’lim tizimi insonni faqat “ma’lumotli subyekt” emas, balki “yaratuvchi subyekt” sifatida ko‘rishga undaydi. JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 01, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL Shu jarayonda dual ta’lim tizimi — nazariya va amaliyotni uyg‘unlashtirgan, mehnat bozori talablari bilan bevosita bog‘langan innovatsion model sifatida e’tirof etilmoqda. U an’anaviy ta’limdagi nazariy bilim yetishmovchiligini amaliy tajriba orqali to‘ldiradi, shu tariqa o‘qitish jarayoniga yangi falsafiy mazmun olib kiradi. Mazkur tizim o‘quvchi yoki talaba faoliyatini “passiv bilishdan” faol ishtirokka o‘tkazib, “o‘qish – ishlash – rivojlanish” tamoyilini hayotga tatbiq etadi [2]. Shu bois dual ta’limni “amaliy falsafa” yoki “faoliyatga asoslangan bilish modeli” sifatida ham talqin qilish mumkin. Dual ta’limning falsafiy mohiyati insonni faol yaratuvchi subyekt sifatida ko‘rishda namoyon bo‘ladi. Bu yondashuv J. Dyui va K. Marks falsafasida ifodalangan “faoliyat orqali bilish” tamoyiliga yaqin bo‘lib, insonning bilish jarayoni faqat tafakkur orqali emas, balki bevosita amaliyot orqali chuqurlashadi, degan g‘oyani tasdiqlaydi [3]. Dyui nazariyasiga ko‘ra, haqiqiy ta’lim inson hayoti bilan uzviy bog‘liq bo‘lishi kerak. U “ta’lim hayot uchun emas, balki hayotning o‘zi” degan fikrni ilgari surgan, ya’ni o‘qish jarayoni hayotdan ajralmas, doimiy faoliyat sifatida qaralgan [4]. Dual ta’lim aynan shu amaliy-falsafiy g‘oyaning zamonaviy shaklidir. U o‘quvchi yoki talabaning o‘rganish faoliyatini haqiqiy ishlab chiqarish jarayonlari bilan integratsiyalaydi, bu esa nazariya va amaliyot o‘rtasidagi tafovutni yo‘qotadi. Shu tarzda shaxs bilimni nafaqat o‘zlashtiradi, balki uni real muhitda sinovdan o‘tkazadi, bu esa bilimning haqiqiy qiymatini oshiradi. Germaniya tajribasi dual ta’lim tizimining muvaffaqiyatli ishlashini amalda isbotlab bergan. Bu davlatda dual tizim ijtimoiy hamkorlik modeli sifatida shakllangan bo‘lib, unda davlat, ta’lim muassasalari va ishlab chiqarish subyektlari o‘rtasida “uch tomonlama mas’uliyat mexanizmi” mavjud. Har bir o‘quvchi ta’lim muassasasi bilan bir qatorda korxona yoki tashkilotga ham biriktiriladi. Bu tizim orqali o‘quvchi mehnat madaniyatini, jamoada ishlash ko‘nikmalarini, mas’uliyat va intizomni o‘zlashtiradi [5]. Statistik ma’lumotlarga ko‘ra, Germaniyada dual tizim asosida o‘qigan yoshlarning 70–75 foizi o‘qishni tamomlagach, bevosita o‘sha korxonada ish faoliyatini davom ettiradi. Bunda ta’lim jarayoni nafaqat kasbiy tayyorgarlik, balki ijtimoiy moslashuvning ham samarali mexanizmi sifatida namoyon bo‘ladi. Falsafiy jihatdan bu jarayon Hegelning “mehnat orqali o‘zini anglash” konsepsiyasiga hamohangdir: inson o‘z “men”ini mehnat, tajriba va faoliyat orqali biladi. O‘zbekiston esa mazkur modelni o‘z milliy qadriyatlari, mehnat madaniyati va ta’lim an’analari bilan uyg‘unlashtirgan holda bosqichma-bosqich joriy etmoqda. 2020-yilda qabul qilingan “Ta’lim to‘g‘risida”gi Qonun dual ta’limni mustaqil shakl sifatida belgilab berdi [6]. Bu qonun mamlakatda professional ta’limni modernizatsiya qilish, ta’limni ishlab chiqarish bilan integratsiyalash va yoshlarni mehnatga tayyorlashning zamonaviy mexanizmini yaratish yo‘lida muhim qadam bo‘ldi. O‘zbekiston sharoitida dual tizim faqat texnik malaka emas, balki ma’naviy-axloqiy yetuklikni shakllantiruvchi falsafiy model sifatida ham qaralmoqda. U yoshlarni mehnat jarayoniga tayyorlash bilan birga, javobgarlik, mas’uliyat, mehnatsevarlik, hamkorlik kabi qadriyatlarni singdiradi. Bu jihatdan, O‘zbekiston tajribasi Germaniya modelining gumanistik shakli sifatida namoyon bo‘lmoqda. Dual ta’lim tizimining falsafiy mazmunida markaziy o‘rinni inson kapitali tushunchasi egallaydi. Inson kapitali — bu shaxsning bilim, ko‘nikma, tajriba, ijodiy salohiyat, axloqiy qadriyatlar va ijtimoiy mas’uliyat majmuasidir [7]. Shu ma’noda, dual tizim bu kapitalni shakllantirishning amaliy mexanizmini ta’minlaydi: o‘quvchi nazariy bilimni ishlab chiqarish tajribasi orqali mustahkamlaydi, natijada u iqtisodiy hamda ma’naviy resursga aylanadi. Falsafiy nuqtayi nazardan, inson kapitali g‘oyasi Aristotelning “entelehiya” konsepsiyasi bilan uyg‘un: inson o‘z salohiyatini amaliy faoliyat orqali ro‘yobga chiqaradi. Dual ta’lim aynan shu salohiyatni JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 01, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL ochishga xizmat qiladi, chunki u insonni “o‘rganuvchi” emas, “yaratuvchi” shaxsga aylantiradi. Bu yondashuv zamonaviy iqtisodiyotda inson omilining ustuvorligini, ya’ni “bilim iqtisodiyoti” tamoyilini mustahkamlaydi. Dual tizim aynan shu kapitalni shakllantirishga xizmat qiladi: o‘quvchi o‘rgangan nazariy bilimlarini amalda sinovdan o‘tkazadi, buning natijasida “bilim” amaliy qadriyatlarga aylanadi. Shu nuqtayi nazardan, dual ta’lim — bu nazariya va amaliyotning dialektik birligi, u inson tafakkurini “bilishdan faoliyatga” yo‘naltiruvchi mexanizm sifatida ishlaydi [8]. Bu yondashuv, aslida, falsafaning eng qadimiy g‘oyalaridan biriga — bilim va amalning birligi konsepsiyasiga asoslanadi. Bu jarayon insonning shaxsiy o‘sishiga, mas’uliyat hissining kuchayishiga va ijtimoiy ongning shakllanishiga xizmat qiladi. Shu bois dual tizim nafaqat kasbiy tayyorgarlik vositasi, balki ijtimoiy ong va mehnat falsafasining rivojlanish shakli sifatida ham qaraladi. Falsafiy jihatdan dual ta’lim tizimi pragmatizm (amalga yo‘naltirilgan bilim) va insonparvarlik (shaxs kamoloti) tamoyillariga tayanadi. Pragmatizmga ko‘ra, haqiqiy bilim — bu amalda foyda keltiradigan, inson faoliyatida natija beradigan bilimdir. Insonparvarlik esa bilimni faqat foyda emas, balki ijtimoiy mas’uliyat, axloqiy ong va hamkorlik doirasida qo‘llashni taqozo etadi. Shu sababli dual ta’limning falsafiy mohiyati shunchaki kasbiy tayyorgarlik emas, balki insonning o‘zini anglash, jamiyatda faol ishtirok etish va ma’naviy kamolotga erishish jarayonidir. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Umurov Z.L. Dual ta’lim va ishlab chiqarish uyg‘unligi – zamonaviy ta’lim konsepsiyasi. Inter Education & Global Study, 2025. – B. 188. 2. UNESCO. Technical and Vocational Education and Training (TVET) for the 21st Century: Policy Paper. Paris, 2023. 3. Dewey J. Democracy and Education. New York: Macmillan, 1916. 4. Marx K. Economic and Philosophic Manuscripts of 1844. Moscow: Progress Publishers, 1977. 5. Nodirov J.M. Professional ta’lim tizimida Germaniya tajribasi asosidagi dual ta’limning ta’lim-tarbiya jarayonlarini tashkil etish va boshqarishdagi ahamiyati. “Ekonomika i Sotsium”, №1(116), 2024. – B. 383. 6. O‘zbekiston Respublikasi “Ta’lim to‘g‘risida”gi Qonuni, O‘RQ–637, 2020-yil 23-sentabr. 7. Schultz T. Investment in Human Capital. The American Economic Review, 1961, Vol. 51, No. 1.