NEMIS VA O'ZBEK TILLARIDA "LACHEN"/"KULGI" FREYMINING LEKSIK- SEMANTIK XUSUSIYATLARI

ILM FAN YANGILIKLARI KONFERENSIYASI OKTABR ANDIJON,2025 1020 NEMIS VA O'ZBEK TILLARIDA "LACHEN"/"KULGI" FREYMINING LEKSIKSEMANTIK XUSUSIYATLARI Baxridinova Etiborxon Adaxamovna Andijon Davlat Universiteti, Filologiya fakulteti Xorijiy filologiya kafedrasi nemis tili o'qituvchisi Email: baxridi[email protected] Tel: +998-88-306-28-14 ANNOTATSIYA: Maqola Ch. Fillmorening freym semantikasi nazariyasi doirasida nemis va o'zbek tillaridagi kulgi freymining leksik-semantik xususiyatlarini qiyosiy tahlil qilishga bag'ishlangan. Tadqiqot G'ofur G'ulomning "Shum bola" asari, O'tkir Hoshimovning "Ikki eshik orasi" romani hamda nemis klassik adabiyoti (H. Hesse, T. Mann) materiallari asosida olib borilgan. Freym nazariyasi va FrameNet metodologiyasidan foydalanib, kulgi freymining yadroviy va periferik elementlari, ularning leksik-grammatik ifodalanishi va semantik rollari tahlil qilindi. Tadqiqot natijalariga ko'ra, kulgi freyimi ikkala tilda ham Agent, Stimulus, Manner, Degree kabi asosiy elementlardan iborat, ammo grammatik vositalar va leksik profillash mexanizmlari tipologik farqlarga ega. Kalit so'zlar: freym semantikasi, kulgi freyimi, freym elementlari, FrameNet, kognitiv lingvistika, leksik profillash KIRISH. Kognitiv lingvistikaning rivojlanishi bilan tilning leksik-semantik tizimini o'rganishda yangi yondashuvlar shakllandi. Ch. Fillmorening freym semantikasi nazariyasi leksik ma'noni alohida emas, balki keng bilim konteksti – freym doirasida o'rganishni taklif etadi. Fillmore freymni semantik-konseptual strukturalar tizimi sifatida belgilab, leksik birliklarning ma'nosi ushbu strukturalarni faollashtirish orqali ochilishini asosladi. Bu yondashuv an'anaviy komponent tahlilidan tubdan farq qiladi va ma'no tushunchasini entsiklopedik bilim va insoniy tajriba bilan bevosita bog'laydi. Freym semantikasining shakllanishi Fillmorening kasus grammatikasi (1968) tadqiqotlaridan boshlandi. "Buy", "sell", "pay", "charge" kabi fe'llar bitta tijorat operatsiyasi freymiga tegishli bo'lib, turli perspektivalardan vaziyatni tasvirlashi Fillmoreni freym tushunchasiga olib keldi. Keyinchalik bu g'oya "Frames and the Semantics of Understanding" (1985) asarida to'liq nazariy shaklga keltirildi. FrameNet loyihasi (1997 yildan boshlab Berkli universiteti) ushbu nazariyani amaliy amalga oshirish bo'lib, ingliz tilidagi 13,000 dan ortiq leksik birliklarni 1,200 freym doirasida tasnifladi. Freym elementlari (Frame Elements) freym tuzilmasining asosiy komponentlari hisoblanadi. Fillmore va Baker yadroviy (core) va periferik (peripheral) elementlarni farqlaydilar. Yadroviy elementlar freyming identifikatsiyasi uchun zarur, periferik elementlar esa qo'shimcha ma'lumot beradi. Masalan, tijorat operatsiyasi freymida Buyer, Seller, Goods, Money yadroviy elementlar, Place, Time, Manner periferik elementlar sanaladi. Har bir freym elementi semantik rol bajaradi va tilning grammatik tizimi orqali turli usullarda ifodalanadi. Kulgi hodisasi universal insoniy tajriba bo'lishiga qaramay, uning tushuncha shaklida ifodalanishi va leksik ifodasi tillarda farq qiladi. Zamonaviy tadqiqotlar kulgi nafaqat biologik reaktsiya, balki murakkab kommunikativ va emotsional hodisa ekanligini ko'rsatadi. Ginzburg va boshqalar kulgi ma'noga ega va diskurs tuzilmasida muhim rol o'ynashini isbotladilar. Chafe kulgi va yumorning emotsional-kognitiv asoslarini tahlil qilib, ularning ijtimoiy funksiyalarini ochib berdi. Biroq kulgi hodisasining freym strukturasi hali yetarlicha o'rganilmagan. ILM FAN YANGILIKLARI KONFERENSIYASI OKTABR ANDIJON,2025 1021 O'zbek va nemis adabiyoti boy badiiy material taqdim etadi. G'ofur G'ulomning "Shum bola" asari bolaning ichki dunyosini, O'tkir Hoshimovning "Ikki eshik orasi" romani insoniy munosabatlarni chuqur aks ettiradi. Nemis klassik adabiyoti – Hermann Hessening psixologik romanlari, Thomas Mannning ijtimoiy-falsafiy asarlari – kulgi hodisasini turli kontekstlarda tasvirlaydi. Tadqiqotning maqsadi nemis va o'zbek tillarida kulgi freymining leksik-semantik xususiyatlarini Fillmore nazariyasi doirasida taqqoslash, freym elementlarining ifodalanish vositalarini aniqlash va badiiy matnda freym faollashtirish mexanizmlarini tadqiq qilishdan iborat. METODLAR. Tadqiqot freym-semantik tahlil, korpus metodologiyasi va kontrastiv lingvistika printsiplari sinteziga asoslangan. Material sifatida G'ofur G'ulomning "Shum bola" (1936-1962), O'tkir Hoshimovning "Ikki eshik orasi" (1985) asarlari hamda Hermann Hessening "Der Steppenwolf" (1927), Thomas Mannning "Buddenbrooks" (1901) romanlaridan kulgi freymini faollashtiruvchi fragmentlar xizmat qildi. Freym-semantik tahlil. Freym-semantik tahlil FrameNet loyihasi metodologiyasiga asoslangan. Birinchi bosqichda kulgi freyimi uchun yadroviy va periferik elementlar repertuari aniqlanadi. Fillmore va Ruppenhoferning (2016) tasnifiga muvofiq, har bir freym elementi semantik xususiyatlari, sintaktik ifodalanish imkoniyatlari va majburiylik darajasi bo'yicha tavsiflanadi. Kulgi freyimi uchun quyidagi elementlar ajratildi: • Agent (yadroviy – kuluvchi shaxs) • Stimulus (yadroviy – kulgi sababi) • Manner (periferik – kulgi usuli) • Degree (periferik – intensivlik) • Duration (periferik – davomiyligi) • Reason (periferik – sabab) • Addressee (periferik – manzil) Leksik profillash (lexical profiling) tushunchasi freym semantikasida muhim o'rin tutadi. Bir xil freym turli leksemalar orqali faollashtirilishi mumkin, ammo har bir leksema ma'lum freym elementlarini ko'proq ta'kidlaydi. Masalan, nemis tilida "lachen" neytral, "grinsen" esa Manner elementini (yashirin, kinoyali kulgi) ko'proq profillashtiradi. O'zbek tilida "kulmoq" neytral, "qahqaha qilmoq" Degree elementini (yuqori intensivlik) profillashtiradi. Profillash mexanizmi tilning leksik-semantik tizimining o'ziga xosligini aks ettiradi. Korpus tahlili ikki bosqichda amalga oshirildi. Dastlab asarlardan kulgi freymini faollashtiruvchi barcha leksik birliklar va konstruktsiyalar ekserptsiya qilindi. Kontrastiv tahlil metodologiyasi ikki tilning freym strukturalarini qiyoslashga qaratildi. Tipologik farqlar – nemis tilining analitizmi va o'zbek tilining sintetizmi – freym elementlarining ifodalanishiga ta'sir ko'rsatadi. Taqqoslash uchta parametr bo'yicha olib borildi: freym elementlarining ro'yxati (qaysi elementlar majburiy/ixtiyoriy), leksik profillash mexanizmlari (qaysi elementlar leksemalar tomonidan ta'kidlanadi), grammatik kodlash (qaysi vositalar ishlatiladi). Bu yondashuv universallik va milliy o'ziga xoslik dialektikasini ochib berishga yordam beradi. ILM FAN YANGILIKLARI KONFERENSIYASI OKTABR ANDIJON,2025 1022 NATIJALAR. Kulgi freymining umumiy strukturasi ikkala tilda ham o'xshash elementlar repertuariga ega. Yadroviy elementlar Agent va Stimulus hisoblanadi. Agent – kulgi harakatini bajaruvchi jonli shaxs, odatda insondir. Stimulus – kulgi reaktsiyasini keltirib chiqaruvchi hodisa, obyekt, gap yoki vaziyatdir. Periferik elementlar Manner (kulgi usuli: baland, sekin, ochiq, yashirin), Degree (intensivlik: kuchli, zaif), Duration (davomiyligi: qisqa, uzoq), Reason (sabab: quvonch, istehzo, nervozlik), Addressee (kimga qaratilgan) dan iborat. Bu struktura FrameNet layihasidagi "Making_faces" va "Emotion_directed" freymlariga o'xshashdir. Nemis tilidagi kulgi freymining leksik ifodalanishi asosan fe'llar tizimi orqali amalga oshiriladi. Markaziy leksema "lachen" neytral profillashga ega va faqat asosiy harakatni bildiradi. "Lächeln" Manner elementini profillashtiradi (tovushsiz, yengil kulgi), "grinsen" ham Manner elementini, ammo boshqa qiymat bilan (yashirin, achchiq kulgi), "kichern" tovush xususiyatini (mayda, xirillagan), "schmunzeln" ichki holatni (mamnun, yashirin tabassum) ta'kidlaydi. Jami 18 ta asosiy leksema aniqlandi va har biri freymning ma'lum aspektini profillashtiradi. Agent elementi nemis tilida nominativ kelishikdagi ot yoki olmosh orqali ifodalanadi va gapning grammatik sub'ekti pozitsiyasini egallaydi. "Er lachte" (U kuldi) konstruktsiyasida "er" Agent hisoblanadi. Stimulus elementi prepozitsiyalar orqali ifodalanadi: "über" (ustidan), "wegen" (sababli), "bei" (paytida). Masalan: "Er lachte über den Witz" (U hazil ustidan kuldi) – bu yerda "über den Witz" Stimulus elementi. Manner elementi ravishlar va sifatlovchilar orqali ifodalanadi: "laut" (baland), "leise" (sekin), "herzlich" (samimiy), "spöttisch" (kinoyali). "Er lachte laut" (U baland kuldi) konstruktsiyasida "laut" Manner elementini bildiradi. Degree elementi intensifikatorlar orqali ifodalanadi: "sehr" (juda), "etwas" (biroz), "kaum" (zo'rg'a). "Er lachte sehr" (U juda kuldi) – bu yerda "sehr" intensivlikni bildiradi. O'zbek tilidagi kulgi freyimi yanada keng leksik doiraga ega. Markaziy leksema "kulmoq" neytral profillashga ega. "Jilmaymoq" (yengil tabassum), "qahqaha qilmoq" (baland ovozda), "masxara qilmoq" (istehzo bilan), "kinoya qilmoq" (masxara bilan) kabi leksemalar har biri freymning turli aspektlarini profillashtiradi. Jami 26 ta asosiy leksema aniqlandi. Agent elementi gap boshida keladi va kelishik qo'shimchasiz ifodalanadi: "Bola kuldi" konstruktsiyasida "bola" Agent hisoblanadi. Stimulus elementi kelishik qo'shimchalari orqali ifodalanadi: -dan qo'shimchasi Stimulus manbai, -ga qo'shimchasi yo'nalish ko'rsatadi. "Bolalar hazildan kulishdi" – bu yerda "hazildan" Stimulus elementi. Manner elementi ravishdoshlar va ravishlar orqali ifodalanadi: "baland ovozda", "sekin", "qarsillashib", "yashirincha". "U qarsillashib kuldi" – bu yerda "qarsillashib" Manner elementini bildiradi. Degree elementi intensifikatorlar va qo'shma konstruktsiyalar orqali ifodalanadi: "juda", "ancha", "biroz", "qattiq kulmoq", "yorilgancha kulmoq". Grammatik vositalar bo'yicha qiyoslash. Nemis tilida analitik vositalar ustunlik qiladi. Prepozitsiyalar Stimulus elementini bog'laydi va uning semantik rolini aniqlashtiradi: "über" obyekt ustidan kulish, "wegen" sabab, "bei" sharoit. Sifatlovchi va ravishlar Manner va Degree elementlarini o'zgartiradi. Ajralib yoziluvchi fe'llar murakkab semantika yaratadi: "auflachen" to'satdan boshlanish, "verlachen" birovni masxara qilish. Bu vositalar freym strukturasini aniq va ravshan qiladi. O'zbek tilining sintetik xususiyati freym parametrlarini morfologik vositalar orqali birlashtirishni nazarda tutadi. Kelishik qo'shimchalari Stimulus elementini bildiradi va prepozitsiyalardan farqli ravishda, ot bilan bitta so'z sifatida birlashadi. Ravishdoshlar Manner elementini ifodalaydi va asosiy fe'l bilan sintaktik-semantik kompleks hosil qiladi. Qo'shma fe'llar bir necha freym elementlarini bir butunlikda jamlab beradi: "qahqaha qilib kulmoq" konstruktsiyasida "qahqaha qilib" komponenti Manner, Degree va Stimulus elementlarini bir ILM FAN YANGILIKLARI KONFERENSIYASI OKTABR ANDIJON,2025 1023 vaqtda profillashtiradi. Bu sintetizm o'zbek tilining ekspressiv boyligini yaratadi. Onomatopoetik elementlarning roli ikki tilda tubdan farq qiladi. O'zbek tilida tovush taqlidi so'zlari kulgi freymining muhim komponenti hisoblanadi. "Qarsillashib", "ho-ho", "kikir-kikir", "qahqaha" kabi elementlar nafaqat tovushni taqlid qiladi, balki emotsional-ekspressiv rang yaratadi va Manner parametrini jonli tasvirlaydi. Bu elementlar og'zaki nutqda keng tarqalgan va badiiy matnda badiiylik vositasi sifatida xizmat qiladi. Nemis tilida onomatopoetik elementlar cheklangan va asosan "kichern" fe'lida saqlanib qolgan. Nemis tili metaforik sifatlovchilar ("hell", "dunkel" – yorqin, qorong'i tovush), ajralib yoziluvchi fe'llar va idiomalar orqali kompensatsiya yaratadi. Freym perspektivasi tushunchasi Fillmorening muhim g'oyalaridan biri bo'lib, bir xil vaziyatni turli nuqtai-nazardan tasvirlash imkonini tushuntiradi. Kulgi freymida ham perspektiva o'zgarishi mavjud. "U kuldi" konstruktsiyasi Agent perspektivasidan, "Uning kulishi bizni xursand qildi" Stimulus va Result perspektivasidan, "Kulgi xonani to'ldirdi" Result va Manner perspektivasidan tasvirlangan. Har bir perspektiva freymning ma'lum elementlarini birinchi planga chiqaradi va muloqot maqsadiga mos ravishda tanlanadi. Nemis va o'zbek tillarida perspektiva tanlash imkoniyatlari mavjud, ammo grammatik vositalar farq qiladi. MUHOKAMA. Tadqiqot kognitiv lingvistika uchun nazariy ahamiyatga ega. Freym semantikasi universal bilish strukturalarini postulatsiya qiladi – kulgi freyimi barcha tillarda o'xshash element repertuariga ega. Ammo bu strukturalarning til materialida ifodalanishi milliy o'ziga xoslikka ega – grammatik vositalar, leksik profillash, onomatopoetik elementlar. Bu universallik va milliylik dialektikasini aks ettiradi va kognitiv lingvistikaning asosiy masalalaridan biriga – til va fikrlash munosabatiga – yorug'lik tashlayydi. Freym yondashuvi semantik tahlilning yangi imkoniyatlarini ochadi va tillararo qiyoslashda samarali vosita hisoblanadi. Amaliy jihatdan, natijalar til o'qitish, leksikografiya va tarjimashunoslik uchun foydalidir. Freym-semantik tavsif lug'atchilikda yangi imkoniyatlar ochadi va leksik birliklarni nafaqat ta'rif, balki ularning faollashtirgan freym strukturasi bilan tavsif qilish mumkin. Badiiy tarjimada freym strukturasini saqlab qolish adekavat tarjimaning muhim mezoni hisoblanadi XULOSA. Nemis va o'zbek tillaridagi kulgi freyimi Ch. Fillmorening nazariyasi doirasida o'rganilganda universal va milliy xususiyatlarning o'zaro ta'sirini ko'rsatadi. Freym strukturasi ikkala tilda ham Agent, Stimulus, Manner, Degree, Reason, Addressee, Duration kabi asosiy elementlardan iborat. Agent va Stimulus yadroviy majburiy elementlar hisoblanadi, qolgan periferik elementlar qo'shimcha ma'lumot beradi va pragmatik omillarga bog'liq. Bu struktura kognitiv universaliyalarni aks ettiradi va kulgi hodisasining insoniy tajribadagi umumiyligini ko'rsatadi. Leksik-semantik ifodalanish jihatidan ikki til o'rtasida muhim farqlar mavjud. Leksik profillash mexanizmi har ikki tilda ham ishlaydi, ammo konkret leksemalar turli freym elementlarini ta'kidlaydi. Nemis tilida 18 ta, o'zbek tilida 26 ta asosiy leksema aniqlandi. O'zbek tilining leksik boyligi qo'shimchalar tizimi va onomatopoetik elementlarning keng qo'llanilishi bilan bog'liq. Grammatik vositalar tillarning tipologik xususiyatlarini aks ettiradi: nemis tilida analitik vositalar (prepozitsiyalar, sifatlovchilar, ajralib yoziluvchi fe'llar), o'zbek tilida sintetik vositalar (kelishik qo'shimchalari, ravishdoshlar, qo'shma fe'llar) ustunlik qiladi. Tadqiqot nazariy va amaliy ahamiyatga ega. Nazariy jihatdan, u freym semantikasi nazariyasini yangi til materiallari bilan boyitadi va kognitiv lingvistikaning universallik-milliylik muammosiga hissa qo'shadi. Freym yondashuvi leksik ma'noni entsiklopedik bilim va insoniy tajriba bilan bog'lab o'rganish imkonini beradi. ILM FAN YANGILIKLARI KONFERENSIYASI OKTABR ANDIJON,2025 1024 Amaliy jihatdan, natijalar til o'qitish, leksikografiya va tarjimashunoslik uchun foydalidir. Freym-semantik tavsif lug'atchilikda yangi imkoniyatlar ochadi va leksik birliklarni nafaqat ta'rif, balki ularning faollashtirgan freym strukturasi bilan tavsif qilish mumkin. Badiiy tarjimada freym strukturasini saqlab qolish adekavat tarjimaning muhim mezoni hisoblanadi. ADABIYOTLAR 1. Chafe W. The importance of not being earnest: The feeling behind laughter and humor. Amsterdam: John Benjamins, 2007. 168 p. 2. Croft W., Cruse D.A. Cognitive Linguistics. Cambridge: Cambridge University Press, 2004. 356 p. 3. Fillmore C.J. Frame semantics // Linguistics in the Morning Calm. Seoul: Hanshin, 1982. Pp. 111-138. 4. Fillmore C.J. Frame semantics and the nature of language // Annals of the New York Academy of Sciences. 1976. Vol. 280. Pp. 20-32. 5. Fillmore C.J. Frames and the semantics of understanding // Quaderni di Semantica. 1985. Vol. 6. No. 2. Pp. 222-254. 6. Fillmore C.J., Baker C.F. A frames approach to semantic analysis // The Oxford Handbook of Linguistic Analysis / Ed. by B. Heine, H. Narrog. Oxford: Oxford University Press, 2010. Pp. 313-340. 7. G'ofur G'ulom. Shum bola. Toshkent: O'zbekiston Davlat Badiiy Adabiyot Nashriyoti, 1962. 156 b. 8. Ginzburg J., Mazzocconi C., Tian Y. Laughter as language // Glossa: A Journal of General Linguistics. 2020. Vol. 5. No. 1. Pp. 1-51. 9. Hesse H. Der Steppenwolf. Berlin: S. Fischer Verlag, 1927. 288 S. 10. Mann T. Buddenbrooks. Berlin: S. Fischer Verlag, 1901. 736 S. 11. O'tkir Hoshimov. Ikki eshik orasi. Toshkent: O'zbekiston, 1985. 384 b. 12. Petruck M.R.L. Frame Semantics // The Cambridge Handbook of Construction Grammar / Ed. by A.E. Goldberg. Cambridge: Cambridge University Press, 2022. Pp. 23-43. 13. Ruppenhofer J., Ellsworth M., Petruck M.R.L., Johnson C.R., Scheffczyk J. FrameNet II: Extended Theory and Practice. Berkeley: ICSI, 2016. 126 p.