PROFESSIONAL NUTQIY JANRLARNING XUSUSIY TURLARI

678 ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 10 PROFESSIONAL NUTQIY JANRLARNING XUSUSIY TURLARI Iqboloy Fatxiddinova Faroxiddin qizi [email protected] https://doi.org/10.5281/zenodo.17496964 Annotatsiya. Ushbu maqolada nutqiy janrlarning bir turi bo`lgan professional nutqiy janrlarning xususiy turlari, ularning tasniflanish mezonlari, xususiy turlari va guruhlari haqida ma’lumotlar yoritilgan. Professional nutqiy janrning xususiy turi sifatida tibbiy professional janrlarga alohida to`xtalib o`tilgan, unda ishlatiluvchi jargonlar, ilmiy-kasbiy terminlarga alohida to`xtalib o`tilgan va tahlil ostiga olingan. Kalit so`zlar: professional nutqiy janr, institutsional mezon, kommunikativ vazifa, realizatsiya (ifoda) shakli, huquqiy-professional, tibbiy-professional, pedagogik, axborotanalitik, iqtisodiy va biznes, internet va raqamli, boshqaruv va ma’muriy janr turlari. Аннотация. В данной статье представлена информация о частных видах профессиональных речевых жанров, являющихся разновидностью речевых жанров, критериях их классификации, частных видах и группах. В качестве частного вида профессионального речевого жанра выделяются медицинские профессиональные жанры, в которых отдельно выделяются и анализируются используемые жаргоны, научнопрофессиональные термины. Ключевые слова: профессиональный речевой жанр, институциональный критерий, коммуникативная задача, форма реализации (выражения), юридикопрофессиональный, медико-профессиональный, педагогический, информационноаналитический, экономический и Деловой, интернет-и цифровой, виды управленческого и административного жанров. Annotation. This article provides information about the private types of professional colloquial genres, their classification criteria, private types and groups, which are a type of colloquial genre. As a private type of Professional colloquial genre, medical professional genres are especially touched upon, in which jargons used, scientific and professional terms are specifically addressed and analyzed. Keywords: professional speech genre, institutional criterion, communicative task, form of realization (expression), legal-professional, medical-professional, pedagogical, informationanalytical, economic and business, internet and digital, types of management and administrative genres. Tilshunoslikda nutqiy janrlar masalasi bugungi kunda o`z dolzarbligini saqlab qolmoqda. Ayniqsa, professional sohalarda qo`llaniladigan nutqiy janrlarning xususiyatlarini aniqlash, ularning lingvopragmatik va funksional jihatlarini tahlil qilish, zamonaviy kommunikatsiya vositalaridagi o`zgarishlarni tushunishga yordam beradi. Professional nutqiy janrlar turli mezonlar asosida tasniflanadi. Ammo oldingi rejalarda ta’kidlab o`tganimizdek, qat’iy tasnif hali mavjud emas. Asosiy mezonlardan ba'zilari quyidagilar deb olishimiz mumkin: - Institutsional mezon asosida: pedagogik, tibbiy, yuridik, siyosiy, iqtisodiy nutqiy janrlar; - Kommunikativ vazifa asosida: axborot beruvchi, ta’sir qiluvchi, baholovchi janrlar; - Realizatsiya (ifoda) shakli bo`yicha: og`zaki, yozma, elektron janrlar. Masalan, “motivatsion xat” akademik nutq janrining yozma ko`rinishi bo`lib, shaxsiy va rasmiy nutq chegarasida joylashadi. 679 ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 10 Xususiy janrlarning ko`pligi sababli ularni ma’lum guruhlarga ajratish ham samarali hisoblanadi. № Janr guruhi Xususiy janr turlari Qisqacha tavsif 1 Huquqiyprofessional janrlar Da’vo arizasi, hukm matni, tergov bayonnomasi, guvohlik ko`rsatmasi, advokat nutqi Huquqiy jarayonlarda hujjatlashtirish va dalillarni bayon qilishga qaratilgan 2 Tibbiyprofessional janrlar Epikriz, konsilium bayonnomasi, tibbiy dalolatnoma, operatsiya protokoli Kasallik tarixi, shifokor xulosalari, diagnostika va davolash jarayonlari aks etadi 3 Pedagogik janrlar Dars konspekti, o`quvchi tavsifnomasi, pedagogik maslahat, attestatsiya hujjatlari Ta’lim jarayoniga oid metodik va tashkiliy nutq turlari 4 Axborot-analitik janrlar Intervyu, reportaj, tahliliy maqola, ocherk, surishtiruv maqola OAV va jurnalistikada axborot uzatish va tahlilga qaratilgan janrlar 5 Iqtisodiy va biznes janrlar Biznes-reja, moliyaviy hisobot, audit xulosasi, marketing reja, tijorat taklifi Iqtisodiy faoliyatga oid rasmiy va amaliy nutq shakllari 6 Internet va raqamli janrlar Elektron xat, internet-lektsiya, professional post (Instagram), vebinar matni Raqamli muhitda shakllangan zamonaviy professional janrlar 7 Boshqaruv va ma’muriy janrlar Buyruq, qaror, yig`ilish bayoni, murojaatnoma, nizom Tashkiliy-boshqaruv faoliyatida qo`llaniladigan rasmiy hujjat janrlari Ta’kidlash joizki, professional nutqiy janrlar o`ziga xos kommunikativ vazifalarni bajaradi. Har bir janr o`zining tipik struktura, til vositalari va funksional xususiyatlariga ega. Quyida ba'zi professional nutqiy janrlarning misollari keltiriladi. Tibbiy nutqiy janrlar bemorlar bilan muloqotda bo`ladigan va professional shifokor tomonidan ishlatiladigan nutq turidir. Ushbu janrning o`ziga xosligi shundaki, u bemorning salomatligini baholash va unga muolajalar belgilashni o`z ichiga oladi. Tibbiy nutqiy janrlar og`zaki va yozma shakllarda bo`lishi mumkin. Masalan, shifokorning bemor bilan suhbatlashish, tibbiy xulosalar yozish yoki maxsus ko`rsatmalar berish. Misol: Shifokor tomonidan bemorga yozilgan tibbiy xulosa: "Bemor 45 yoshda, bosh og`rig`i va yuqori qon bosimdan shikoyat qilmoqda. Diagnostika natijalari yuqori bosimni tasdiqladi. Tavsiya etilgan dori: Fiziotenz 2 mg kuniga 1 mahal." Tibbiy maslahatlar shifoxonalar, klinikalar yoki shifokorlar kabinetlari kabi turli sharoitlarda o`tkazilishi mumkin. Ular odatda bemorning alomatlari yoki tibbiy tarixini dastlabki muhokamasini qilishni, so`ngra tekshiruv va mumkin bo`lgan tashxisni o`z ichiga oladi. 680 ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 10 Tibbiy muloqot olimi Debora Kemeronning so`zlariga ko`ra, yaxshi tibbiy maslahatlar shifokorlardan bemorlar bilan muloqotda empatik, hurmatda va aniq bo`lishni talab qiladi 1 . Odatda, shifokorlar o`z nutqlarida turli xil so`z va iboralardan foydalanadilar, ularning ba’zilari bemorlarni chalkashtirib yuborishi mumkin. Ayniqsa, tibbiy jargon bemorlar uchun tushunish qiyin bo`lishi mumkin. “JAMA Network open” jurnalida chop etilgan tadqiqotda tadqiqotchilar shifokorlar tez-tez ishlatadigan til kundalik ingliz tiliga osonlikcha tarjima qilinmasligini aniqladilar 2 . Bu chalkashlik va tushunmovchiliklarga olib kelishi mumkin, bu esa bemorlarga zarar yetkazadi. Ushbu muammoni hal qilish uchun shifokorlar o`z nutqlarida ishlatadigan so`z va iboralarni bilishlari va bemorlar bilan aniq muloqot qilishga intilishlari kerak. Ular iloji boricha tibbiy jargondan foydalanishdan qochishlari va o`zlari ishlatadigan har qanday texnik atamalarni oddiy tilda tushuntirishlari kerak. So`rov o`tkazilganda, shifokorlar bemorlar bilan gaplashganda tibbiy jargondan qochish kerak degan fikrga qo`shiladilar, ammo ko`pchilik buni qilayotganlarini bilishmaydi 3 . Ushbu hodisa "jargonni unutish" deb nomlanadi. Shifokorlarga o`z bemorlari bilan aniqroq muloqot qilishda yordam berish uchun tadqiqotchilar bemorlarni chalkashtirib yuboradigan umumiy tibbiy atamalarni aniqlash bo`yicha tadqiqotlar o`tkazdilar. Misol uchun, Minnesota shtat yarmarkasida o`tkazilgan tadqiqotda tadqiqotchilar 215 nafar insonlardan tibbiy tilni va bemor shifokordan eshitishi yoki ularning eslatmalarida o`qishi mumkin bo`lgan 12ta boshqa tibbiy so`zlarni tushunishni so`rashdi 4 . Tadqiqotchilar, odamlar kundalik ingliz tilida bitta ma’noga ega bo`lgan va tibbiyotda butunlay boshqacha ma’noga ega bo`lgan tanish so`z va iboralarga duch kelishlari mumkinligini aniqladilar. Shifokorlar o`z nutqlarida tez-tez ishlatadigan so`z va iboralarga misollar: 1. Differentsial tashxis: Bu atama bemorning alomatlarining mumkin bo`lgan sabablarini aniqlash jarayonini anglatadi. Bemorlar bu atama nimani anglatishini yoki ularning ahvoli bilan qanday bog`liqligini tushunmasligi mumkin. 2. Palliativ yordam: Bu atama og`riqni va jiddiy kasallikning boshqa alomatlarini yengillashtirishga qaratilgan tibbiy yordamni anglatadi. Bemorlar bu atamani ham nimani anglatishini yoki uning boshqa tibbiy yordam turlaridan qanday farq qilishini tushunmasligi mumkin. 3. Axborotlangan rozilik: Bu atama bemorning tibbiy muolaja yoki davolanish uchun ruxsatini olish jarayonini anglatadi. Bemorlar bu atamani ham nimani anglatishini yoki xabardor qilingan rozilik jarayonida oz’larining huquqlarini tushunmasligi mumkin. 4. Benign: Bu atama saraton bo`lmagan tibbiy holatga ishora qiladi. Bemorlar bu atama nimani anglatishini yoki uning malign holatdan qanday farq qilishini tushunmasligi mumkin. 1 https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/аrticles/PMC8105566/ 2 https://www.sciencenews.org/аrticle/medicаl-terms-jаrgon-meаning-doctor-pаtient-confusion. Some common medicаl terms mаy be more confusing thаn doctors think. by Meghаn Rosen. DECEMBER 14,2022. 3 o`shа mаqolа. https://www.sciencenews.org/аrticle/medicаl-terms-jаrgon-meаning-doctor-pаtient-confusion. Some common medicаl terms mаy be more confusing thаn doctors think. by Meghаn Rosen. DECEMBER 14,2022. 4 o`shа mаqolа. https://www.sciencenews.org/аrticle/medicаl-terms-jаrgon-meаning-doctor-pаtient-confusion. Some common medicаl terms mаy be more confusing thаn doctors think. by Meghаn Rosen. DECEMBER 14,2022. 681 ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 10 5. Malign (Xatarli): Bu atama saraton kasalligi bo`lgan tibbiy holat yoki o`smaga ishora qiladi. Bemorlar bu atama nimani anglatishini yoki uning benign holatdan qanday farq qilishini tushunmasligi mumkin. 6. Tana massasi indeksi (TMI-BMI): Bu atama bo`y va vaznga asoslangan tana yog`ini o`lchashni anglatadi. Bemorlar bu atama nimani anglatishini yoki ularning sog`lig`i bilan qanday bog`liqligini tushunmasligi mumkin. 7. Biopsiya: Bu atama sinov maqsadida to`qima namunasi olinadigan protseduraga ishora qiladi. Bemorlar bu atama nimani anglatishini yoki nima uchun zarurligini tushunmasligi mumkin. 8. Gipotenziya: Bu atama past qon bosimini bildiradi. Bemorlar bu atama nimani anglatishini yoki ularning sog`lig`iga qanday ta’sir qilishini tushunmasligi mumkin. Umumiy qilib aytganda, shifokorlar o`z nutqlarida ishlatadigan so`z va iboralarni bilishlari va bemorlar bilan aniq muloqot qilishga intilishlari kerak. Ular iloji boricha tibbiy jargondan foydalanishdan qochishlari va o`zlari ishlatadigan har qanday texnik atamalarni oddiy tilda tushuntirishlari kerak. Shunday qilib, shifokorlar o`z bemorlariga tibbiy sharoitlarini yaxshiroq tushunishlariga va ularga g`amxo`rlik qilish bo`yicha ongli qarorlar qabul qilishlariga yordam berishlari mumkin. Adabiyotlar ro`yxati: 1. Bakhtin, Mikhail M. The Problem of Speech Genres. In: Speech Genres and Other Late Essays. Eds. Caryl Emerson and Michael Holquist. Austin, TX: University of Texas Press, 1986. 2. Дементьев В.В. Теория речевых жанров. Москва: Знак, 2010. 3. Miller, Carolyn R. (May 1984). Genre as Social Action. Quarterly Journal of Speech, 70(2). 4. Rosen M. “Some common medical terms may be more confusing than doctors think” // Science News, December 14, 2022. URL: [https://www.sciencenews.org/article/medicalterms-jargon-meaning-doctor-patientconfusion](https://www.sciencenews.org/article/medical-terms-jargon-meaning-doctorpatient-confusion).