XIVA XONLIGIDAGI ZINDONLAR TARIXI VA ULARNING IJTIMOIY HAYOTDAGI O'RNI

ZAMONAVIY TA'LIMDA FAN VA INNOVATSION TADQIQOTLAR http://zamtadqiqot.uz/index 3-son 10–to’plam 2025 y. Sahifa: 7 XIVA XONLIGIDAGI ZINDONLAR TARIXI VA ULARNING IJTIMOIY HAYOTDAGI O‘RNI Kalimbetov Talgat Genjetaevich Ibayim Yusupov nomidagi ijod maktabi El.pochta: Tagʻgatkalime[email protected] Annotatsiya: Ushbu maqolada Xiva xonligi davridagi zindonlar, ularning tuzilishi, jazolash tizimidagi o‘rni hamda mahbuslarga nisbatan munosabat masalalari tarixiy manbalar va sayohatchilar yozuvlari asosida yoritilgan. Zindonlar faqat jinoyatchilarni qamash joyi emas, balki xonlikdagi siyosiy tuzumning muhim vositasi sifatida qaraladi. Shuningdek, maqolada zindonlarning moddiy me’moriy xususiyatlari, mahbuslarning kundalik hayoti, ularga nisbatan jazolar hamda zindonlarning Xiva jamiyatidagi psixologik va mafkuraviy ta’siri tahlil qilingan. Kalit so‘zlar: Xiva xonligi, zindon, jazolash tizimi, jinoyat, mahbus, Buxoro, Turkiston, me’moriy inshoot, adolat tizimi. Kirish Markaziy Osiyo tarixida Xiva xonligi o‘zining siyosiy mustaqilligi, madaniy merosi va o‘ziga xos ijtimoiy tuzumi bilan alohida o‘rin egallaydi. XVII–XIX asrlarda bu hududda shakllangan davlat tizimi o‘sha davr uchun murakkab ijtimoiyiqtisodiy va huquqiy munosabatlarga ega edi. Xonlikda adolat tizimi shariatga, urfodat va xon farmonlariga asoslangan bo‘lib, jinoyat sodir etgan shaxslar turli jazolarga duchor qilinar edi. Shu tizimda zindonlar (qamoqxona yoki turmada ushlab turiladigan joylar) muhim ijtimoiy institut sifatida faoliyat yuritgan. Zindonlar faqatgina jinoyatchilarni jazolash vositasi emas, balki xonlik hokimiyatining qudratini ko‘rsatish, qo‘rqitish va tartibni saqlash uchun ham xizmat qilgan. Ayniqsa, Xiva shahridagi “Ichon qal’a” devorlari ichida joylashgan asosiy zindon tarixiy manbalarda eng mashhurlaridan biri sifatida tilga olinadi. U joyda ZAMONAVIY TA'LIMDA FAN VA INNOVATSION TADQIQOTLAR http://zamtadqiqot.uz/index 3-son 10–to’plam 2025 y. Sahifa: 8 siyosiy mahbuslar, o‘g‘rilar, qarzdorlar va hatto oddiy xalq vakillari ham turli sabablar bilan saqlangan. Mazkur maqolada Xiva xonligidagi zindonlarning tuzilishi, undagi hayot, jazolash shakllari hamda ularning ijtimoiy hayotdagi o‘rni batafsil tahlil qilinadi. Asosiy qism 1. Xiva xonligida adolat tizimi va jazolash siyosati Xiva xonligining huquqiy tizimi asosan islom shariati va xon farmonlariga tayangan. Jinoyatlar uch toifaga ajratilgan: shaxsga qarshi, mulkka qarshi va davlatga qarshi jinoyatlar. Har bir jinoyat turi uchun alohida jazo belgilangan bo‘lib, bu jazolar orasida eng yengili jarima va kaltaklash, eng og‘iri esa qatl yoki doimiy zindonga tashlash bo‘lgan. Adolatni ta’minlovchi oliy mansabdor shaxslar qozilar edi, biroq yakuniy qarorni xon yoki uning vakillari tasdiqlardi. Ayniqsa, siyosiy tusdagi ishlar bevosita xon saroyida ko‘rilgan. Shunday hollarda, zindonlar siyosiy nazorat vositasi sifatida ham ishlatilgan. 2. Xiva zindonlarining joylashuvi va me’moriy tuzilishi Xiva shahridagi mashhur zindon Ichon qal’aning g‘arbiy qismida joylashgan bo‘lib, bugungi kunda ham tarixiy yodgorlik sifatida saqlanib qolgan. Zindon yer osti va yer usti qismlaridan iborat bo‘lgan. Yer osti qismi – “chukur zindon” deb atalgan bo‘lib, u erga tushgan mahbuslar deyarli quyosh nuri ko‘rmagan, nafas olish sharoiti nihoyatda og‘ir bo‘lgan. Zindon devorlari qalin xom g‘ishtdan qurilgan, shamollatish uchun kichik teshiklar qoldirilgan. Zindonlar odatda ikki turga bo‘lingan:  Oddiy jinoyatchilar uchun mo‘ljallangan zindonlar – bu joylarda mahbuslar qisqa muddat saqlangan;  Og‘ir jinoyatchilar va siyosiy mahbuslar uchun mo‘ljallangan yer osti kameralar – bu joylar jazoni cho‘zish va qiynoq uchun ishlatilgan. ZAMONAVIY TA'LIMDA FAN VA INNOVATSION TADQIQOTLAR http://zamtadqiqot.uz/index 3-son 10–to’plam 2025 y. Sahifa: 9 Zindonlarda qamoqxona nazoratchilari – “zindonboz” yoki “qamoqboshi” deb atalgan shaxslar xizmat qilgan. Ular xonga to‘g‘ridan-to‘g‘ri bo‘ysungan va ko‘pincha mahbuslar taqdirini hal qiluvchi vakolatlarga ega bo‘lgan. 3. Mahbuslarning hayoti va sharoitlari Xiva zindonidagi hayot og‘ir va g‘amgin bo‘lgan. Mahbuslar ko‘pincha tor, nam, havo almashinuvi sust joylarda saqlangan. Ularning oziq-ovqati, suv ta’minoti va tibbiy yordam darajasi past bo‘lgan. Sayohatchi Arminiy Vamberi o‘z asarlarida yozishicha, Xivadagi zindonlar "inson chidab bo‘lmaydigan joy" bo‘lgan, mahbuslar ko‘pincha ochlik va kasallikdan vafot etgan. Ba’zi manbalarga ko‘ra, mahbuslarning qarindoshlari ularga oziq-ovqat yoki suv olib kelish uchun ruxsat so‘ragan, ammo buning uchun ham pora yoki rasmiy to‘lov talab qilingan. Shuningdek, ayrim hollarda mahbuslar mehnatga jalb qilingan – masalan, qal’a devorini ta’mirlash yoki jazo sifatida og‘ir ishlarni bajarishgan. 4. Qiynoq va jazolash usullari Xiva xonligi davrida zindonlar faqat saqlash joyi emas, balki jazolash va qiynoq markazlari sifatida ham ishlatilgan. Bu yerda o‘g‘rilik, xiyonat, soliq to‘lamaslik yoki xon farmoniga bo‘ysunmaslik kabi jinoyatlar uchun turli jazo turlari qo‘llanilgan. Eng mashhur jazolardan biri – “xalqa” jazosi, bunda jinoyatchining bo‘yniga temir halqa solinib, u zanjir bilan devorga bog‘langan. Yana bir jazo turi – “xalqa ostida saqlash”, ya’ni mahbusni yarim tanasi bilan yer ostiga ko‘mib, bir necha kun quyosh ostida tashlab qo‘yish bo‘lgan. Bu usul ko‘proq siyosiy jinoyatchilarga nisbatan qo‘llangan. Boshqa hollarda esa jinoyatchilar xalqqa namuna sifatida shahar maydonida kaltaklangan yoki qatl etilgan. Bunday marosimlar orqali xonlik hokimiyati o‘z qudratini namoyish etgan va xalqni itoatda ushlab turgan. 5. Zindonlarning ijtimoiy-psixologik ahamiyati Zindonlar Xiva xonligi jamiyatida qo‘rquv va itoat muhitini yaratishda muhim rol o‘ynagan. Har bir fuqaro jinoyat sodir etsa, qanday dahshatli jazo kutayotganini ZAMONAVIY TA'LIMDA FAN VA INNOVATSION TADQIQOTLAR http://zamtadqiqot.uz/index 3-son 10–to’plam 2025 y. Sahifa: 10 bilgan. Bu holat xonlikda tartibni saqlashga yordam bergan, lekin shu bilan birga ijtimoiy adolatsizlik va zo‘ravonlik muhitini kuchaytirgan. Ba’zi holatlarda zindonlar siyosiy raqiblarni yo‘qotish vositasi sifatida ishlatilgan. Masalan, xonning siyosiy raqiblari yoki hokimiyatga qarshi chiqqan shaxslar odatda sudsiz zindonga tashlangan va u yerda yillar davomida qamab qo‘yilgan. Zindonlar, shu ma’noda, nafaqat huquqiy, balki mafkuraviy vosita bo‘lib xizmat qilgan. Ular xalq ongida “xonga qarshi chiqish – halokat” degan tushunchani mustahkamlab kelgan. 6. Sayohatchilar va tarixchilarning guvohliklari Xiva zindonlari haqida eng qadimiy va batafsil ma’lumotlar XIX asr sayohatchilari – rus elchilari, ingliz josuslari va sharqshunoslar yozuvlarida uchraydi. Jumladan, Nikolay Muravyov o‘z kundaliklarida shunday yozadi: “Xivadagi qamoqxona qal’a devorining soyasida, tor va dim joyda joylashgan. Uning yer osti qismida qorong‘ulik va namlik hukmron. Mahbuslarning ko‘pchiligi shu yerda azobda jon beradi.” Shuningdek, Xorazm tarixchisi Agaxiy ham “Riyoz ud-davla” asarida Xiva zindonlarida sodir bo‘lgan adolatsizliklarni tanqid qilgan va ayrim xonlarning haddan oshgan jazolarini "rahm-shafqatdan yiroq siyosat" deb atagan. 7. Zindonlarning tarixiy merosi Bugungi kunda Xivada saqlanib qolgan zindon inshootlari – o‘tmishdagi huquqiy tizim, inson huquqlari va davlat boshqaruvi madaniyatining ko‘zgusidir. Ichon qal’a majmuasidagi sobiq zindon endilikda tarixiy yodgorlik va muzey sifatida faoliyat yuritmoqda. Bu joyda o‘sha davr zanjirlar, temir halqalar, qo‘l kishanlari va jazolash asboblari saqlanmoqda. Zindonlar, bir tomondan, zulm va zo‘ravonlik timsoli sifatida yodda qolgan bo‘lsa, boshqa tomondan, ular orqali Xiva xonligining ijtimoiy tuzilmasi, hokimiyat va xalq o‘rtasidagi murakkab munosabatlarni o‘rganish mumkin. ZAMONAVIY TA'LIMDA FAN VA INNOVATSION TADQIQOTLAR http://zamtadqiqot.uz/index 3-son 10–to’plam 2025 y. Sahifa: 11 Xulosa Xiva xonligidagi zindonlar o‘sha davr jamiyatining muhim, ammo zulmli ijtimoiy institutlaridan biri bo‘lgan. Ular jinoyatning oldini olish, siyosiy nazoratni saqlash va hokimiyatni mustahkamlash uchun xizmat qilgan. Zindonlarning mavjudligi va u yerdagi og‘ir sharoitlar xalq ongida qo‘rquv va itoat tuyg‘usini shakllantirgan. Bugungi kunda Xiva zindonlari tarixiy yodgorlik sifatida bizni o‘tmishdagi adolat tizimi, inson huquqlari va boshqaruv madaniyati haqida chuqur o‘ylashga undaydi. Ular insoniyat tarixidagi og‘riqli, ammo saboq bo‘ladigan sahifalardan biridir. Foydalanilgan adabiyotlar 1. Agaxiy. Riyoz ud-davla va hulosat ul-ahvol. – Toshkent: Fan nashriyoti, 1973. 2. Vamberi, A. Travels in Central Asia. – London: John Murray, 1864. 3. Muravyov, N. Puteshestvie v Khivu v 1819 i 1820 godakh. – Moskva: Izdatelstvo Akademii Nauk, 1958. 4. Karimov, N. Xiva xonligi tarixi. – Toshkent: O‘zbekiston, 2006. 5. Matyakubov, B. Xorazm tarixidan lavhalar. – Urganch: Xorazm nashriyoti, 2012. 6. Xiva davlat muzeyi materiallari. – Ichon qal’a majmuasi, 2020-yillar ekspozitsiyasi.