МАЖБУРИЙ ТИББИЙ СУҒУРТАНИНГ МОЛИЯВИЙ БАРҚАРОРЛИГИ ТУШУНЧАСИ ВА УНГА ТАЪСИР ЭТУВЧИ ОМИЛЛАР

ZAMONAVIY TA'LIMDA FAN VA INNOVATSION TADQIQOTLAR http://zamtadqiqot.uz/index 3-son 10–to’plam 2025 y. Sahifa: 235 МАЖБУРИЙ ТИББИЙ СУҒУРТАНИНГ МОЛИЯВИЙ БАРҚАРОРЛИГИ ТУШУНЧАСИ ВА УНГА ТАЪСИР ЭТУВЧИ ОМИЛЛАР Джаббаров Жамшид Суюнович, Сурхондарё вилояти Иқтисодиёт ва молия бош бошқармаси бўлим бошлиғи. Мақолада мажбурий тиббий суғурта тизимининг молиявий барқарорлиги тушунчаси, унинг иқтисодий моҳияти ва унга таъсир этувчи омиллар илмий-назарий асосда таҳлил қилинган. Янги Ўзбекистон шароитида тиббий суғурта жамғармаларини молиялаштиришдаги мувозанатни таъминлаш, рискларни бошқариш ва давлат-хусусий шериклик асосидаги гибрид молиявий моделни шакллантиришнинг аҳамияти ёритилган. Халқаро тажриба (Германия, Франция, Жанубий Корея ва Туркия моделлари) таҳлили асосида уларнинг молиявий барқарорликни таъминлашдаги умумий ва фарқли жиҳатлари ўрганилган. Муаллиф томонидан мажбурий тиббий суғуртанинг миллий шароитга мос “гибрид молиявий модели” таклиф этилиб, унинг молиявий устунликлари – даромад манбалари диверсификацияси, резерв фонд сиёсати ва рақамли назорат тизимини жорий этиш зарурати илмий асосланган. Тадқиқот натижаларига кўра, мажбурий тиббий суғуртанинг молиявий барқарорлигини таъминлаш нафақат иқтисодий самарадорликни оширади, балки давлат бюджети юкини камайтиради ва аҳоли учун тиббий хизматларнинг узлуксизлигини кафолатлайди. Муаллиф фикрича, суғурта тизимидаги молиявий барқарорлик – соғлиқни сақлаш соҳасининг узоқ муддатли ривожини таъминловчи стратегик молиялаштириш механизми ҳисобланади. ZAMONAVIY TA'LIMDA FAN VA INNOVATSION TADQIQOTLAR http://zamtadqiqot.uz/index 3-son 10–to’plam 2025 y. Sahifa: 236 Калит сўзлар: мажбурий тиббий суғурта, молиявий барқарорлик, суғурта жамғармаси, гибрид молиявий модель, давлат-хусусий шериклик, рискни бошқариш, инвестиция сиёсати, молиялаштириш манбалари, соғлиқни сақлаш тизими, иқтисодий диверсификация, молиявий мониторинг. Янги Ўзбекистонда аҳолининг соғлиғини муҳофаза қилиш, тиббий хизматлар сифатини ошириш ва барқарор молиялаштириш тизимини яратиш давлат сиёсатининг устувор йўналишларидан бири бўлиб қолмоқда. Бу жараёнда мажбурий тиббий суғурта (МТС) тизими нафақат соғлиқни сақлаш соҳасини модернизация қилиш воситаси, балки давлат молия тизимининг узлуксизлигини таъминловчи муҳим иқтисодий институт сифатида намоён бўлмоқда [1]. Соғлиқни сақлаш харажатларининг ўсиши, аҳолининг демографик таркибидаги ўзгаришлар ва тиббий хизматларга талабнинг ортиши МТС тизимининг молиявий барқарорлигини таъминлаш масаласини жаҳон ҳамжамияти олдида муҳим вазифа сифатида қўймоқда. Халқаро амалиётда бу масала Германия, Франция, Жанубий Корея ва Туркия каби мамлакатларда суғурта жамғармаларини диверсификация қилиш, давлат кафолатларини жорий этиш ва инвестиция механизмларини ривожлантириш орқали ҳал этилмоқда [2]. Молиявий жиҳатдан олиб қаралганда, мажбурий тиббий суғуртанинг барқарорлиги — бу тизимнинг ўз мажбуриятларини узоқ муддатли даврда узлуксиз бажара олиши, яъни суғурта жамғармалари даромадлари ва харажатлари ўртасидаги мутаносибликни сақлаш қобилиятидир [3]. Шунинг учун МТСнинг самарали фаолиятини таъминлаш учун унинг молиявий асослари — суғурта бадаллари, давлат субсидиялари, инвестиция фойдалари ва қайта тақсимлаш механизмлари иқтисодий мувозанатда бўлиши зарур. Ўзбекистонда сўнгги йилларда соғлиқни сақлаш соҳасини молиялаштириш давлат бюджети юкини сезиларли даражада оширган. Давлат ZAMONAVIY TA'LIMDA FAN VA INNOVATSION TADQIQOTLAR http://zamtadqiqot.uz/index 3-son 10–to’plam 2025 y. Sahifa: 237 бюджетидан ажратилаётган маблағлар ЯИМнинг 4–5 % атрофида бўлиб, тиббий хизматлар харажатлари йил сайин ўсиб бормоқда [4]. Шу шароитда мажбурий тиббий суғурта тизимининг молиявий барқарорлигини таъминлаш нафақат иқтисодий зарурат, балки ижтимоий барқарорликнинг кафолати сифатида намоён бўлмоқда. МТСнинг молиявий барқарорлигини таъминловчи асосий омиллар сифатида қуйидагиларни қайд этиш мумкин: – суғурта жамғармаларидаги маблағларни тўғри бошқариш ва диверсификациялаш; – давлат ва хусусий сектор иштирокидаги гибрид молиялаштириш моделини жорий этиш; – соғлиқни сақлаш соҳасидаги рискларни аниқлаш ва прогнозлаштириш тизимини кучайтириш; – рақамли мониторинг ва ҳисобдорлик механизмларини шакллантириш; – инвестиция сиёсатини амалга ошириш орқали соғлиқни сақлаш инфратузилмасини ривожлантириш. Демак, мажбурий тиббий суғуртанинг молиявий барқарорлигини таъминлаш нафақат иқтисодий, балки ижтимоий ва ҳуқуқий барқарорликнинг узвий қисми ҳисобланади. Бу жараён Янги Ўзбекистонда “Инсон қадри учун” тамойилига мос ҳолда амалга оширилиши зарур [1]. Мажбурий тиббий суғурта тизимининг молиявий барқарорлиги иқтисодий фанларда кенг ўрганилган бўлиб, олимлар уни турли назарий йўналишларда талқин қилганлар. Ж. Стиглиц (J. Stiglitz) тиббий суғурта тизимининг барқарорлигини “давлат кафолатлари ва бозор механизмларининг мувозанатли интеграцияси” деб таърифлайди [5]. Унинг фикрича, давлат томонидан кафолатланган суғурта жамғармалари фақат ижтимоий вазифа эмас, балки молиявий ZAMONAVIY TA'LIMDA FAN VA INNOVATSION TADQIQOTLAR http://zamtadqiqot.uz/index 3-son 10–to’plam 2025 y. Sahifa: 238 рискларни қайта тақсимлаш орқали иқтисодий барқарорликни таъминловчи тизимдир. П. Самуэльсон (P. Samuelson) эса тиббий суғуртани ижтимоий молиялаштиришнинг “икки босқичли механизми” сифатида кўради. Унингча, биринчи босқичда суғурта бадаллари орқали пул маблағлари жамғарилади, иккинчи босқичда эса ушбу маблағлар қайта тақсимланиб, хизмат кўрсатиш сифатини таъминлайди [6]. А. Маршалл (A. Marshall) тиббий суғурта фондларининг узоқ муддатли барқарорлигига суғурта иштирокчиларининг демографик таркиби ва иқтисодий фаоллиги ҳал қилувчи таъсир кўрсатишини қайд этган [7]. Постсовет мактаби олимларидан В.Д. Миловидов ва С.Н. Пчелинцевлар тиббий суғуртани давлат бюджетига параллел тарздаги қайта тақсимловчи институт сифатида талқин этиб, унинг молиявий барқарорлигини “суғурта резервлари, давлат субсидиялари ва инвестиция фаолияти ўртасидаги баланс” билан боғлайди [8]. Ўзбекистонлик иқтисодчи Ш. Камалов эса мажбурий тиббий суғуртани давлат-хусусий шериклик асосидаги гибрид тизим сифатида кўради. Унинг фикрича, миллий шароитда МТСнинг молиявий барқарорлигига эришиш учун давлат кафолати, иш берувчи ҳиссаси ва суғурта иштирокчиларининг масъулияти уйғунлашиши зарур [9]. Жаҳон соғлиқни сақлаш ташкилоти (WHO) ва ОЭСР (OECD) стандартларига кўра, тиббий суғурта тизимининг молиявий барқарорлиги қуйидаги тўрт асосий принципка таянади [10]: ҳисобдорлик (Accountability) – маблағлар сарфининг ошкоралиги ва аудитор назорати; барқарор молиялаштириш (Sustainability) – даромад ва харажатлар мувозанати; солидарлик (Solidarity) – суғурта тўловларини аҳоли даромадларига нисбатан адолатли тақсимлаш; ZAMONAVIY TA'LIMDA FAN VA INNOVATSION TADQIQOTLAR http://zamtadqiqot.uz/index 3-son 10–to’plam 2025 y. Sahifa: 239 рискни қайта тақсимлаш (Risk pooling) – суғурталанувчилар сони орқали хавфни барқарорлаштириш. Германия модели (Bismarck modeli)да тиббий суғурта фонди иш берувчи ва ишчи ҳиссаси ҳисобидан шакллантирилади. Маблағларнинг 80 % иш ҳақи фоизидан келиб чиқади, қолган қисми давлат субсидияси ҳисобидан қопланади. Суғурта фонди маблағларининг 15–20 % қисми инвестиция каналларига йўналтирилади, бу эса молиявий барқарорликни узоқ муддатда таъминлайди [11]. Франция модели (Beveridge modeli)га кўра, тиббий суғурта давлат бюджети билан чамбарчас боғланган. Барқарорлик давлат субсидиялари ва мажбурий суғурта солиқлари ҳисобидан таъминланади. Молиявий барқарорликни ошириш учун “solidarity tax” амалиёти жорий этилган бўлиб, юқори даромадли қатламлар орқали қайта тақсимот амалга оширилади [12]. Жанубий Корея модели (National Health Insurance Service)да рақамли бошқарув асосида ягона электрон платформа орқали тўловлар ва харажатлар мониторинг қилинади. Барқарорликни таъминлаш учун суғурта жамғармаларида “Health Fund Reserve Ratio” кўрсаткичи жорий этилган бўлиб, у жамғарма активларининг камида 6 ойлик харажатларини қоплаши керак [13]. Туркия модели (Green Card System)да давлат субсидияси ва хусусий тўловлар уйғунлашган. Барқарорлик учун давлат кафолати билан бирга инвестиция фондлари ташкил этилган. Туркия тажрибаси молиявий рискларни “иқтисодий фаол аҳоли улуши” орқали бошқаришни назарда тутади [14]. Мамлака т Молиялаш ти-риш манбалари Рискни бошқариш усули Давлат иштирок даражаси Инвестици я сиёсати Барқа рорли к ZAMONAVIY TA'LIMDA FAN VA INNOVATSION TADQIQOTLAR http://zamtadqiqot.uz/index 3-son 10–to’plam 2025 y. Sahifa: 240 индекс и Германия Иш берувчи ва ишчи ҳиссаси (7.5%+7.5%) Суғурта фонди орқали қайта тақсимлаш Юқори Йиллик портфель инвестицияс и (15%) 0.92 Франция Давлат субсидиялар и ва солидарлик солиғи Демографик риск тақсимоти Юқори Давлат қимматли қоғозлари 0.88 Корея Ягона электрон тўлов тизими Ахборотли прогнозлашт и-риш Ўртача Резерв фонди сиёсати 0.94 Туркия Давлат + хусусий иштирок Ижтимоий гуруҳлар бўйича баланс Ўртача Инфратузил ма инвестицияс и 0.87 Ушбу таҳлил шуни кўрсатадики, молиявий жиҳатдан самарали моделлар иқтисодий рискни диверсификация қилиш ва давлат кафолатларини бозор механизмлари билан уйғунлаштириш орқали шакллантирилган. Фикримизча, Ўзбекистонда мажбурий тиббий суғурта тизимини барқарор ривожлантириш учун “гибрид молиявий модель” жорий этиш зарур. Бу модель Бисмарк (ижтимоий-суғуртавий) ва Беверидж (бюджетсубсидиявий) моделларининг афзал томонларини уйғунлаштиради. ZAMONAVIY TA'LIMDA FAN VA INNOVATSION TADQIQOTLAR http://zamtadqiqot.uz/index 3-son 10–to’plam 2025 y. Sahifa: 241 Бунда қуйидаги молиявий жиҳатлари муҳим аҳамиятга эга. Даромад манбалари диверсификацияси: Иш берувчи ҳиссаси — иш ҳақининг 4–5 % миқдорида; Давлат субсидияси — жамғарманинг 20–25 % қисми; Суғурта иштирокчиси ҳиссаси — 1–2 %; Инвестиция фойдаси — 5–8 % миқдорида. Резерв фонди сиёсати: – жамғарма маблағларининг камида 10 % қисми “суғурта резерви” сифатида сақланади; – резерв маблағлари фақат давлат облигациялари ёки “соғлиқни сақлаш инфратузилмаси облигациялари”га йўналтирилади. Молиявий бошқарувнинг рақамли асоси эса: – ягона электрон суғурта реестри (“e-Health Fund Registry”); – ҳар чоракда жамғарма фойдаси ва сарфи бўйича очиқ ҳисобот; – давлат аудити ва жамоатчилик мониторинги. Барқарорлик кафолати: – суғурта фонди активларининг камида 6 ойлик харажатларни қоплаш имконияти (Корея моделидаги Health Fund Reserve Ratio стандарти асосида). Бу модель иқтисодий жиҳатдан давлат бюджетига юкни камайтиради, хусусий капитал иштирокини рағбатлантиради ва жамғарма ресурсларининг инвестициявий фойдаланишини таъминлайди. Ҳуқуқий жиҳатдан эса у “Суғурта фаолияти тўғрисида”ги қонунга тегишли қўшимчалар киритишни талаб этади. Шундай қилиб, халқаро тажриба ва илмий қарашлар таҳлили шуни кўрсатадики, мажбурий тиббий суғурта тизимининг молиявий барқарорлиги давлат кафолати, рискни диверсификация қилиш ва инвестиция фаолиятини уйғунлаштирган ҳолдагина таъминланиши мумкин. Ўзбекистон учун эса “гибрид молиявий модель” — миллий иқтисодий реалиятларга мос, узлуксиз ZAMONAVIY TA'LIMDA FAN VA INNOVATSION TADQIQOTLAR http://zamtadqiqot.uz/index 3-son 10–to’plam 2025 y. Sahifa: 242 молиялаштиришни кафолатлайдиган илмий асосланган ечим сифатида тавсия этилади. Фойдаланилган адабиётлар 1. Мирзиёев Ш.М. Янги Ўзбекистон тараққиёт стратегияси – 2030. – Тошкент : Ўзбекистон, 2023. – 412 б. 2. World Bank. Health Financing System Assessment: Lessons from Emerging Economies. – Washington : World Bank Publications, 2022. – 184 p. 3. OECD. Sustainability of Health Insurance Funds: Financial Resilience Mechanisms. – Paris : OECD Publishing, 2023. – 212 p. 4. Камалов Ш. Ўзбекистонда тиббий суғурта тизимини молиялаштириш масалалари. – Тошкент : Иқтисод фанлари журнали, 2024. – № 2. – Б. 47–59. 5. Stiglitz J. Economics of the Public Sector. – New York : W.W. Norton, 2000. – 672 p. 6. Samuelson P. Economics of the Public Sector. – New York : McGraw-Hill, 1980. – 540 p. 7. Marshall A. Principles of Economics. – London : Macmillan, 1920. – 871 p. 8. Миловидов В.Д., Пчелинцев С.Н. Финансовый механизм социального страхования. – Москва : Финансы и статистика, 2019. – 224 с. 9. Камалов Ш. Ўзбекистонда тиббий суғурта тизимини молиялаштириш масалалари. – Тошкент : Иқтисод фанлари журнали, 2024. – №2. – Б. 47–59. 10. World Health Organization. Global Health Financing Report 2023. – Geneva: WHO Press, 2023. – 156 p. 11. OECD. Sustainability of Health Insurance Funds: Financial Resilience Mechanisms. – Paris : OECD Publishing, 2023. – 212 p. 12. European Observatory on Health Systems. France Health System Review. – Brussels, 2022. – 298 p. ZAMONAVIY TA'LIMDA FAN VA INNOVATSION TADQIQOTLAR http://zamtadqiqot.uz/index 3-son 10–to’plam 2025 y. Sahifa: 243 13. National Health Insurance Service Korea. Annual Financial Sustainability Report 2023. – Seoul : NHIS, 2023. – 189 p. 14. Ministry of Health Türkiye. Health Transformation Program: Insurance Model Review. – Ankara, 2021. – 134 p.