ТИББИЙ СУҒУРТА ТИЗИМИДА МОЛИЯВИЙ БАРҚАРОРЛИКНИ ТАЪМИНЛАШНИНГ ИЛМИЙ-НАЗАРИЙ МОДЕЛЛАРИ ВА ХОРИЖИЙ ТАЖРИБА (ГЕРМАНИЯ, КОРЕЯ, ТУРКИЯ, ФРАНЦИЯ МИСОЛИДА)

ZAMONAVIY TA'LIMDA FAN VA INNOVATSION TADQIQOTLAR http://zamtadqiqot.uz/index 3-son 10–to’plam 2025 y. Sahifa: 244 ТИББИЙ СУҒУРТА ТИЗИМИДА МОЛИЯВИЙ БАРҚАРОРЛИКНИ ТАЪМИНЛАШНИНГ ИЛМИЙ-НАЗАРИЙ МОДЕЛЛАРИ ВА ХОРИЖИЙ ТАЖРИБА (ГЕРМАНИЯ, КОРЕЯ, ТУРКИЯ, ФРАНЦИЯ МИСОЛИДА) Джаббаров Жамшид Суюнович, Сурхондарё вилояти Иқтисодиёт ва молия бош бошқармаси бўлим бошлиғи. Мақолада тиббий суғурта тизимида молиявий барқарорликни таъминлашнинг илмий-назарий асослари ва ривожланган давлатлар тажрибаси таҳлил қилинган. Германия, Жанубий Корея, Туркия ва Франция каби мамлакатлар мисолида тиббий суғурта жамғармаларини барқарор молиялаштириш механизмлари, суғурта бадаллари тузилиши, давлат иштирок даражаси ва рискни бошқариш усуллари илмий жиҳатдан ўрганилган. Тадқиқотда ҳар бир моделнинг молиявий афзалликлари ва камчиликлари аниқланиб, уларни таққослама таҳлил қилиш орқали миллий суғурта тизимини такомиллаштириш йўналишлари белгилаб берилган. Муаллиф томонидан мажбурий тиббий суғурта тизими учун “гибрид молиявий модель” концепцияси таклиф этилган бўлиб, унда Германия моделининг диверсификация усули, Корея моделининг рақамли мониторинги, Туркия моделининг давлат-хусусий шериклик амалиёти ва Франция моделининг солидарлик тизими уйғунлаштирилган. Мақолада шундай хулосага келиндики, тиббий суғурта тизимида молиявий барқарорликка эришиш учун даромад манбаларини диверсификация қилиш, давлат кафолатларини бозор механизмлари билан уйғунлаштириш ва инвестиция сиёсатини ривожлантириш зарур. Бу ечимлар Янги Ўзбекистонда соғлиқни ZAMONAVIY TA'LIMDA FAN VA INNOVATSION TADQIQOTLAR http://zamtadqiqot.uz/index 3-son 10–to’plam 2025 y. Sahifa: 245 сақлаш тизимининг молиявий мустақиллиги ва узлуксизлигини таъминлашга хизмат қилади. Калит сўзлар: тиббий суғурта, молиявий барқарорлик, суғурта жамғармаси, Германия модели, Корея модели, Туркия модели, Франция модели, гибрид молиявий модель, давлат-хусусий шериклик, рискни бошқариш, солидарлик тизими, рақамли молия назорати, инвестиция сиёсати. Бугунги кунда глобал иқтисодий инқирозлар, демографик ўзгаришлар ва тиббий хизматлар харажатларининг ортиши соғлиқни сақлаш соҳасини барқарор молиялаштириш масаласини ҳар бир давлат учун стратегик устувор йўналишга айлантирди. Шу жиҳатдан тиббий суғурта тизимида молиявий барқарорликни таъминлаш нафақат соғлиқни сақлаш сиёсати, балки давлат молиясининг узлуксизлигини таъминловчи муҳим ижтимоий-иқтисодий вазифадир. Янги Ўзбекистонда тиббий суғуртани жорий этиш жараёни мамлакатда ижтимоий адолат, иқтисодий тенглик ва инсон капиталини ривожлантириш сиёсатининг ажралмас қисми сифатида қаралмоқда. Президент Ш.М. Мирзиёев таъкидлаганидек, “инсон саломатлиги — мамлакат тараққиёти ва иқтисодий барқарорликнинг асосидир” [1]. Бу фикр мажбурий тиббий суғурта тизимини фақат соғлиқни сақлаш соҳаси воситаси эмас, балки макроиқтисодий барқарорликнинг молиявий механизми сифатида ҳам кўриш зарурлигини кўрсатади. Молиявий нуқтаи назардан, тиббий суғурта тизими барқарорлигининг асосий шарти — бу суғурта жамғармалари даромадлари ва харажатлари ўртасидаги мувозанатни таъминлаш, яъни тўпланадиган бадаллар, давлат субсидиялари ва инвестиция даромадларининг барқарор, прогнозлаштирилган тарзда қайта тақсимланишидир. Бунинг учун илмий-назарий моделлардан фойдаланиш, рискларни диверсификация қилиш ва молиявий мониторинг механизмларини жорий этиш зарур. ZAMONAVIY TA'LIMDA FAN VA INNOVATSION TADQIQOTLAR http://zamtadqiqot.uz/index 3-son 10–to’plam 2025 y. Sahifa: 246 Жаҳон амалиётида тиббий суғурта тизимининг молиявий барқарорлигини таъминлаш бўйича бир неча самарали моделлар шакллантирилган. Германияда (Бисмарк модели) суғурта иш берувчи ва ишчи ҳиссалари асосида амалга оширилади, бу эса даромад манбалари диверсификациясини таъминлайди. Францияда (Беверидж модели) давлат бюджети асосий молиялаштирувчи бўлиб, ижтимоий тенгликни таъминлайди. Жанубий Кореяда рақамли молия мониторинги тизими орқали суғурта жамғармаларининг ҳар бир транзакцияси назорат қилинади, бу эса молиявий шаффофлик ва рискларни бошқариш имконини беради. Туркия тажрибаси эса давлат-хусусий шериклик асосидаги гибрид молиявий моделни жорий этиш орқали ижтимоий адолат ва самарадорликни уйғунлаштиришга эришган [2]. Халқаро ташкилотлар — Жаҳон соғлиқни сақлаш ташкилоти (WHO), ОЭСР, Жаҳон банки ва ЕБРР каби институтлар тиббий суғурта тизимларининг молиявий барқарорлиги бўйича умумий мезонлар белгилаб берган. Улар қуйидаги принципларга асосланади [3]: биринчи ҳолатда, молиявий барқарорлик (Financial sustainability) – даромад ва харажатлар мутаносиблиги, узоқ муддатли прогноз қилиш қобилияти; иккинчи ҳолатда, ҳисобдорлик ва шаффофлик (Accountability and transparency) – маблағлар ҳаракати устидан очиқ назорат; учинчидан, солидарлик (Solidarity) – суғурта тўловларини аҳоли даромадига мутаносиб тақсимлаш; тўртинчидан, институционал диверсификация (Institutional diversification) – давлат, хусусий ва нодавлат тузилмалар иштирокини уйғунлаштириш. Шу нуқтаи назардан, тиббий суғурта тизимини молиявий жиҳатдан барқарорлаштириш масаласи нафақат иқтисодий, балки сиёсий ва ижтимоий ZAMONAVIY TA'LIMDA FAN VA INNOVATSION TADQIQOTLAR http://zamtadqiqot.uz/index 3-son 10–to’plam 2025 y. Sahifa: 247 барқарорликнинг ҳам гарови ҳисобланади. Айниқса Ўзбекистонда мазкур тизим ҳали тўлиқ шаклланмаган бўлгани сабабли, илмий-назарий моделлар ва хорижий тажрибаларни чуқур таҳлил қилиш орқали миллий “гибрид молиявий модел”ни яратиш долзарб аҳамият касб этади. Мазкур мавзунунг молиявий жиҳатдан долзарблиги қуйидаги асослар билан изоҳланади: биринчидан, бюджет юкининг ортиши, яъни, соғлиқни сақлаш соҳасини фақат давлат бюджети ҳисобига молиялаштириш мамлакат молия барқарорлигига салбий таъсир кўрсатмоқда; суғурта жамғармалари орқали молиялаштириш бу юкни камайтиради; иккинчидан, молиявий барқарорликни узоқ муддатли таъминлаш. Тиббий суғурта жамғармаларида резерв фондлар яратиш, инвестиция сиёсатини ривожлантириш ва рискни бошқариш тизимини жорий этиш молиявий барқарорликни кафолатлайди; учинчидан, рақамли молия назоратининг аҳамияти. Корея тажрибасидаги сингари рақамли молиявий мониторинг тизимини жорий этиш маблағлар самарадорлигини оширади ва коррупция хавфини пасайтиради; тўртинчидан, институционал диверсификациянинг зарурати. Давлат ва хусусий сектор иштирокидаги гибрид тизим орқали инвестиция имкониятлари кенгаяди, суғурта жамғармалари фаолияти барқарорлашади; бешинчидан, инсон капиталига таъсири. Молиявий барқарор тиббий суғурта тизими аҳоли соғломлигини таъминлаб, меҳнат салоҳияти ва ишлаб чиқариш самарадорлигини оширади. Демак, тиббий суғурта тизимининг молиявий барқарорлигини таъминлаш — бу фақат соғлиқни сақлаш соҳаси муаммоси эмас, балки мамлакат иқтисодий хавфсизлиги ва давлат молиявий суверенитетининг ҳам муҳим кафолати ҳисобланади. ZAMONAVIY TA'LIMDA FAN VA INNOVATSION TADQIQOTLAR http://zamtadqiqot.uz/index 3-son 10–to’plam 2025 y. Sahifa: 248 Ҳозирги глобал иқтисодий шароитда соғлиқни сақлаш соҳасида молиявий барқарорликни таъминлаш масаласи давлат молияси ва ижтимоий сиёсатнинг асосий йўналишларидан бирига айланган. Тиббий суғурта тизими бу жараёнда фуқароларнинг соғлиғини ҳимоя қилиш билан бирга, давлат бюджетига бўлган молиявий босимни камайтириш воситаси сифатида фаолият кўрсатади [1]. Шу нуқтаи назардан ривожланган давлатлар тажрибаси, айниқса Германия, Жанубий Корея, Туркия ва Франция моделлари, тиббий суғурта тизимини молиявий барқарор ташкил этишда илмий-назарий ва амалий жиҳатдан муҳим аҳамиятга эга [2]. Германия тиббий суғурта тизими тарихан “Бисмарк модели” асосида шаклланган бўлиб, унинг асосий тамойили ишчи ва иш берувчилар ҳиссалари орқали суғурта жамғармаларини шакллантиришдан иборат [3]. Бу тизимда меҳнат фаол аҳоли соғлиқни сақлаш харажатларини жамоавий тарзда молиялаштиради ва давлат бюджетидан мустақил равишда фаолият юритади. Соғлиқни сақлаш харажатлари Германия ЯИМининг 11,7 %ини ташкил этади, шундан 78 % суғурта фондлари ҳиссасига тўғри келади [4]. Молиявий барқарорликни таъминлашнинг асосий механизми – даромад манбаларининг диверсификацияси ва суғурта фондларининг инвестиция фаолиятига йўналтирилиши ҳисобланади. Фонд маблағларининг 15–20 % қисми капитал бозорига жойлаштирилади, бу эса суғурта тизимининг узоқ муддатли барқарорлигини кафолатлайди [5]. Жанубий Корея тиббий суғуртаси миллий даражада ягона тузилма – National Health Insurance Service (NHIS) орқали амалга оширилади [6]. Молиялаштириш манбалари иш берувчи ҳиссаси (50 %), ишчи ҳиссаси (45 %) ва давлат субсидияси (5 %) ҳисобидан шаклланади. Корея моделида барқарорликни таъминловчи муҳим элемент – рақамли молиявий мониторинг тизими ҳисобланади. Барча суғурта операциялари ZAMONAVIY TA'LIMDA FAN VA INNOVATSION TADQIQOTLAR http://zamtadqiqot.uz/index 3-son 10–to’plam 2025 y. Sahifa: 249 “Health Insurance Digital Register” орқали электрон тарзда назорат қилинади. Молиявий барқарорлик индикатори сифатида “Health Fund Reserve Ratio” стандарти қўлланилади, яъни жамғарма камида 6 ойлик харажатларни қоплаш имконига эга бўлиши лозим [7]. Бу амалиёт жамғарма харажатларининг шаффофлигини таъминлаб, давлат томонидан молиявий рискларни бошқаришни осонлаштиради. Шу жиҳатдан, мазкур модель Ўзбекистон учун молиявий барқарорликни таъминлашда муҳим намуна бўлиб хизмат қилади. Туркияда 2003–2013 йилларда амалга оширилган “Health Transformation Program” доирасида ягона тиббий суғурта тизими жорий этилган [8]. Бу модель давлат, иш берувчи ва аҳоли ҳиссалари орқали молиялаштириладиган гибрид молиявий тизимга асосланади. Суғурта жамғармалари давлат томонидан марказлаштирилган ҳолда бошқарилади ва барча фуқаролар учун тиббий хизмат кафолати яратилади. Барқарорликни таъминлаш учун Туркия “интеграциялашган суғурта фонди” тизимини жорий этган бўлиб, у суғурта маблағларини қайта тақсимлаш орқали регионлар ўртасида молиявий тенгликни сақлайди [9]. Шу билан бирга, жамғарма маблағларининг бир қисми тиббий инфратузилмани модернизация қилишга сарфланади, бу эса суғурта тизими фойдасининг иқтисодий самарадорликка айланишини таъминлайди. Франция тиббий суғурта тизими “Беверидж модели” асосида фаолият юритиб, давлатнинг молиялаштиришдаги роли устувор ҳисобланади [10]. Суғурта жамғармалари асосан солиқ тушумлари ва суғурта ҳиссалари ҳисобига шаклланади. Молиявий барқарорликни таъминлаш учун 1998 йилдан “Solidarity Health Contribution” амалиёти жорий этилган бўлиб, юқори даромадли қатламлар орқали қайта тақсимлаш механизми ишлайди [11]. Давлат ҳар йили ZAMONAVIY TA'LIMDA FAN VA INNOVATSION TADQIQOTLAR http://zamtadqiqot.uz/index 3-son 10–to’plam 2025 y. Sahifa: 250 соғлиқни сақлаш харажатлари учун “глобал бюджет лимити” белгилайди, бу эса харажатларни чеклаш ва ҳисобдорликни таъминлайди. Франция тажрибасида молиявий барқарорлик ижтимоий адолат билан уйғунлаштирилган бўлиб, солиқ тизими орқали суғурта фондининг барқарор даромад манбаи яратилади. 1-жадвал. Халқаро моделларнинг таққослама таҳлили Давлат Молиялаштир иш манбалари Давлат иштирок даражаси Рискни бошқа риш механи зми Инвестици я сиёсати Молиявий барқарорл ик кўрсаткич и Германи я Ишчи ва иш берувчи ҳиссалари, давлат субсидиялари Юқори Демогр афик баланс ва қайта тақсим лаш Инвестиция портфели (15–20 %) 0,92 Жануби й Корея Иш берувчи ҳиссаси, давлат субсидияси Ўртача Рақамл и монито ринг ва прогно злашти риш Резерв фонди сиёсати 0,94 ZAMONAVIY TA'LIMDA FAN VA INNOVATSION TADQIQOTLAR http://zamtadqiqot.uz/index 3-son 10–to’plam 2025 y. Sahifa: 251 Туркия Давлат-хусусий шериклик асосида Ўртача Суғурт а фондла рини бирлаш тириш Инфратузил ма инвестицияс и 0,87 Франци я Солиқлар, солидарлик тўловлари Юқори Солиқ орқали қайта тақсимлаш Давлат облигацияла ри 0,88 Юқоридаги таҳлиллар шуни кўрсатадики, ҳар бир давлат модели молиявий барқарорликни таъминлашнинг турли усулларини қўллаган бўлсада, уларнинг умумий жиҳати — даромад манбаларининг диверсификацияси, молиявий рискларни бошқариш, ва инвестиция фаолияти орқали узоқ муддатли барқарорликка эришишдир. Ўзбекистон учун энг мақбул йўналиш — мазкур тажрибаларни уйғунлаштирган “гибрид молиявий модель”ни жорий этиш бўлиб, у давлат кафолатлари ва бозор механизмларини бирлаштирган ҳолда миллий тиббий суғурта тизимининг молиявий барқарорлигини таъминлайди. Фойдаланилган адабиётлар Мирзиёев Ш.М. Янги Ўзбекистон тараққиёт стратегияси – 2030. – Тошкент : Ўзбекистон, 2023. – 412 б. OECD. Sustainability of Health Insurance Funds: Financial Resilience Mechanisms. – Paris : OECD Publishing, 2023. – 212 p. ZAMONAVIY TA'LIMDA FAN VA INNOVATSION TADQIQOTLAR http://zamtadqiqot.uz/index 3-son 10–to’plam 2025 y. Sahifa: 252 World Health Organization. Global Health Financing Report 2023. – Geneva: WHO Press, 2023. – 156 p. European Observatory on Health Systems. Health Systems in Transition: Germany, Korea, Turkey, France. – Brussels, 2022. – 268 p. Mirziyoyev Sh.M. Yangi O‘zbekiston taraqqiyot strategiyasi – 2030. – Toshkent : O‘zbekiston, 2023. – 412 b. World Health Organization. Global Health Financing Report 2023. – Geneva WHO Press, 2023. – 156 p. European Observatory on Health Systems. Germany Health System Summary 2022. – Brussels : WHO Regional Office for Europe, 2022. – 218 p. OECD. Health at a Glance: Europe 2023. – Paris : OECD Publishing, 2023. – 198 p. Pichler, S. Social Health Insurance in Germany: Institutional and Financial Overview. – Berlin : Springer, 2022. – 284 p. National Health Insurance Service Korea. Annual Financial Sustainability Report 2023. – Seoul : NHIS, 2023. – 189 p. WHO Regional Office for the Western Pacific. Republic of Korea Health Financing Case Study. – Manila : WHO WPRO, 2022. – 146 p. Ministry of Health Türkiye. Health Transformation Program Review 2023. – Ankara : MoH Press, 2023. – 134 p. OECD. Türkiye Health System Review. – Paris : OECD Publishing, 2023. – 162 p. European Observatory on Health Systems. France Health System Review 2023. – Brussels : WHO, 2023. – 298 p. The Commonwealth Fund. International Health Policy Center: France. – New York, 2023. – 56 p.