MAKTABGACHA YOSHDAGI BOLALARNI MAKTABGACHA TA'LIM TASHKILOTIGA MOSLASHUV DARAJALARI

ILM FAN YANGILIKLARI KONFERENSIYASI OKTABR ANDIJON,2025 1160 MAKTABGACHA YOSHDAGI BOLALARNI MAKTABGACHA TA’LIM TASHKILOTIGA MOSLASHUV DARAJALARI Oripova Nodima Halilovna Qarshi davlat universiteti Maktabgacha ta'lim kafedrasi mudiri,dots.,p.f.n. Omonova Mohinur Azamat qizi Qarshi davlat universiteti Ta’lim tarbiya nazariyasi va metodikasi (maktabgacha ta’lim)magistranti. Annotatsiya: ushbu tezisda maktabgacha yoshdagi bolalarni maktabgacha ta’lim tashkilotiga moslashuv darajalari, uning asosiy mazmuni, bu jarayonda bolalarda yuzaga keladigan muammolar va ularni bartaraf etish usullari haqida fikr bildirilgan. Kalit so’zlar: moslashuv, temperament, darajalash, ijtimoiy muhit, kirishuvchanlik, do’stlashis, suhbat, vaqt, salomatlik, yosh, harakter xususiyati. Maktabgacha ta’lim tashkiloti sharoitlariga qarab, bolaning moslashishi oson yoki qiyinroq kechadi. Bu esa bolaning asab tizimining o'ziga xos xususiyatlari bilan bog’liq, bola ruhiyati va temperamentidan kelib chiqib moslashish jarayoni uchta dartajaga bo’linadi. Oson moslashuv darajasi kirishuvchan bolani yangi ijtimoiy muhitga qo'shadi. Bola guruhda o’z o’rnini topishi, jamoaning barcha ishtiroklarini bilish uchun bir nechta bolalar bilan do'stona munosabatlarni o'rnatadi. Oson darajasi o'rtacha va og'irlikdan yengilroq. Ushbu yondashuv bilan bolalar kamroq charchagan, tajovuzkor va yopiq ko'rinadi. Ko'pgina hollarda, bola oson miqdordagi moslashuvchanlik natijasida, ba’zan, tengdoshlar bilan bog'liq bo'lmagan bolalar bilan munosabat o’rnatishi kamroq bo’ladi. O'rtacha moslashuv darajasi uzoq davom etadigan moslashuvchanlik bilan izohlanadi. Bola uzoq vaqt uning onasi nima uchun uni maktabgacha ta’lim tashkilotiga olib borganini va nima uchun uzoq vaqt kelmaganini tushunolmaydi. Ikki yoki uch yil mobaynida bola bog’chada qolishning ma'nosini tushunmaydi. U o'z atrofidagi ko'plab tengdoshlarini ko'radi, lekin har bir ota-onalarning kechki payt qaytishini tushunmaydi. Bola bilan suhbat olib borsangiz, onasi uni butunlay,bir umrga qoldirib ketgan deb o’ylaydi. Har doim uch yoshga to'lmagan bola uchun onasidan ajralish eng katta fojiadir. U qanday qilib notanish muhitda o'zini tutishni yangi muhitga moslashishni bilmaydi, o'z his-tuyg'ularini boshqara olmaydi. Og'ir moslashish darajasiga ega bo’lgan bola uzoq vaqt bolalar jamoasiga qo’shilolmaydi. Ertalab onasi bilan xayrlashguncha xarxasha qiladi, qichqirib yig’laydi. Bunday bola ko’pincha, tushkunlikka tushib betob bo'lib qoladi, bolalar bog'chasiga borishni xohlamaydi, bog’cha rejimiga moslashishni istamaydi, turli xil injiqliklar qilib, boshqa bolalarning e'tiborini tortadi. Og'ir moslashuvchanlik darajasini boshdan kechirayotgan bola, uyqusizlik, ishtahani yo'qotish, kimdandir yordam kutish kabi kasalliklarga uchraydi. Bola asabiy, boshqarib bo'lmaydigan va bir vaqtning o'zida beqaror bo'ladi. U o'z xatti-harakati bilan o’zini namoyon qilishga va yaqin atrofdagilarni e'tiborini tortishga harakat qiladi. Afsuski, hamma kattalar ham buni tushunolmaydi va bolani qanday bo’lsa shundayligicha qa’bul qiladilar. ILM FAN YANGILIKLARI KONFERENSIYASI OKTABR ANDIJON,2025 1161 Ko'plab ota-onalarni bir savol qiziqtiradi: bola maktabgacha ta’lim tashkilotiga muvaffaqqiyatli moslashishi uchun qancha vaqt talab etiladi? Shuni bilish joizki bu turli xil omillarga bogliq bo’lgan murakkkab jarayon. Bu jarayonda siz hech ham shoshilmang chunki bola moslashish jarayoniga har jihatdan to'g'ri kelishi kerak, uni belgilangan tartibga moslashishi uchun ko’niktirishingiz kerak. Bolalar bog'chasiga moslashish jarayoni har bir bolada turlicha kechadi. Moslashish vaqti bolalarni yosh va individual xususiyatiga qarab davom etadi. Bola salomatligida bolani moslashuv jarayoni quyidagicha:bolalar soni qancha ko'p bo'lsa, bola shuncha to'g'ri rivojlanadi va shakllanadi, u bolalar bog'chasida doimiy ravishda o'zgaruvchan sharoitlarga moslashtiriladi. Bolaning salomatligi muhim ahamiyatga ega. Aks holda, bola moslashish jarayonida tushkin kayfiyat va uyquning buzilishi hamda stress holatiga tushishi mumkin. Bu uning ichki holatiga salbiy ta'sir qiladi: u asabiy va tajavvuzkor bo’lib qolishi mumkin. Moslashuv jarayonida yoshning ahamiyati.Bu jarayonda juda munozarali vaqt bor. Bolaning yoshi bolalar bog'chasiga moslashish jarayoniga ta'sir qiladi. Ammo bu borada mutaxassislar fikrlari turlicha. Ba'zilari bola qancha yosh bo’lsa, onadan va oiladan ajralishi oson kechishini ta’kidlashadi. Boshqalar katta yoshli bolalar, bolalar bog'chasiga nutqi va tafakkuri shakllanganligi tufayli yaxshiroq moslashganligini aytadilar. Bir yarim yoki ikki yoshdan boshlab bolalar bog'chasini sayr qilishga odatlanmagan bola, uch yildan to'rt yilgacha moslashishga qiynaladi. Adaptatasiya jarayonida bolaning harakter xususiyati muhim ahamiyatga ega. Bolalar bog'chasiga moslashish jarayoni bolaning yosh va individual xususiyatlariga bog'liq. Kamtar va sokin, munozarali bolani moslashishi injiq va o’jar bolalarga nisbatan osonroq kechadi. Bu toifa bolalar tarbiyachi uchun qulaydir: u hech narsaga teginmaydi, hech qanday muammo chiqarmaydi. Biroq, ikkinchi toifa bolalarni ham bolalar bog'chasida histuyg'ularini,intilishlarini chetda qoldirib bo’lmaydi. Shu sababli bolalar bog’chasida tarbiyachi va psixolog bolalarni yosh va invidual hamda harakter xususiyatidan kelib chiqib moslashishiga yordam beradilar. Agar siz bolalar bog'chasiga farzandingizni berishga qaror qilsangiz, unda psixologning maslahatiga amal qiling. Shu orqali, siz farzandingizni bolalar bog'chasiga moslashish jarayonini, eng samarali usulda o'tkazishga yordam berasiz. Ko'plab ota-onalar ilk kunlardan boshlab bunga e’tibor qaratmaganligi tufayli, farzandida moslashish jarayoni qiyin kechadi va bunday holatni qanday bartaraf etishhni bilmaydilar. Psixolog maslahatlari ushbu qiyin holatni bartaraf etishga yordam beradi. Maktabgacha ta’lim tashkiloti afzalliklari haqida bolangizga tushuntiring. Ular bola nima uchun maktabgacha ta’lim tashkilotida qolishi kerakligini tushunishidan kelib chiqadigan ichki mojaroga qisman yordam beradi, va mehr-muhabbat esa uni tark etadi. Bolani uyga qaytarib olib borishingizni tushuntirishga ishonch hosil qiling. Ota-onalar o'z farzandlarini maktabgacha ta’lim tashkilotiga olib boradigan bo'lsalar, ular uchun bu joy qanday maqsadga muvofiq joy ekanligi haqida gapirishlari kerak. Bolalar bog'chasida dastlabki besh kun Birinchi kun yaxshi ketdi; Ikkinchi kuni turar joy to'liq kunning chorak qismigacha uzaytirilishi mumkin. Bola bolalar bilan xotirjam o'ynasin, va siz yaqinda, ko'z oldida. Shunday qilib, ILM FAN YANGILIKLARI KONFERENSIYASI OKTABR ANDIJON,2025 1162 chaqaloq mustaqil ravishda o'qishni boshlaydi, lekin ayni paytda unga yolg'iz emasligiga ishonch paydo bo'ladi. Endi siz u bilan bir soatga ketishingizga va tez orada qaytib kelishingizga rozi bo'lishingiz mumkin. Qaytib kelganingizda, bolangizni uyingizga olib borishingiz mumkin. Bolani ogohlantirmasdan bolalar bog'chasini tark etmasligingiz kerak, shuning uchun uning sizga bo'lgan ishonchini susaytirasiz; Uchinchi kuni taxminan ikki soat davomida bolangiz bilan turing. Keyin, unga ishga borishingiz kerakligini tushuntiring, ammo kun oxirida u uchun qaytib kelishingizga ishonch hosil qiling; To'rtinchi kuni siz ham ikki soat turishingiz mumkin, va bolaning o'ziga ishongan va xotirjamligini tushunganingizda, unga ketish sababini tushuntirib, kun oxirigacha qaytib kelishga va'da berishingiz kerak; Beshinchi kuni siz bolani guruhga olib kelishingiz mumkin va u tengdoshlari bilan qulay ekanligiga ishonch hosil qilganingizdan so'ng, quchoqlang va kun oxirida uni olib ketishingizga va'da bering. Bu butun kun davomida bolani guruhda ushlab turadi. Shunday qilib, bolani maktabgacha ta’lim tashkilotiga moslashtirish murakkab va ko'p bosqichli jarayondir. Ayni paytda ota-onalarning oldida turgan vazifasi bolada paydo bo'lgan qo'rquvni yengishga yordam berishdir. Foydalanilgan adabiyotlar ro'yxati: 1.Belkina L.V. Yosh bolalarni maktabgacha ta'lim muassasalari sharoitlariga moslashish. - Voronej: O'qituvchi, 2006 yil, - 236 b. 2.Rodger N. M. Bolalar bog'chasida bolalarni moslashtirish // psixologiya va pedagogika: amaliy qo'llanilish usullari va muammolari. 2014. № 41. 64-68. 3.Kolbasa A. S. Bolani bolalar bog'chasiga moslashtirish [Elektron resurs]: http://festival.1sepnbem.ru/tiscles/503455/ (Apellyatsiya sanasi 07/10/2016). 4.Prokopenko N. N. Bolalar bog'chasidagi moslashuvining sabablari // Zamonaviy ta'limni rivojlantirish: nazariya, metodologiya va amaliyot: materiallar VIII International. Ilmiy - Balki (Cheboksar, 31-iyul 2016 yil) / RGGARTE. : O. N. Shirokov [va boshqalar]. - Cheboksary: \u200b\u200bCNS "Interfaol Plus", 2016 yil. №2 (8). 47-49. 5..Do’stmuhammedova SH.A, Nishanova Z.T., Jalilova S.X., Karimova SH.T., Alimbaeva SH.T. Yosh davrlari va pedagogik psixologiya.- T.; Рал vatexnologiya markazining bosmoxonasi. 2013.-217 b.