KANDIDOZ KASALLIGINING ZAMONAVI LABARATOR DIAGNOSTIKASI

SCIENCE AND PEDAGOGY IN THE MODERN WORLD: PROBLEMS AND SOLUTIONS Vol. 3. Issue 9. 20 KANDIDOZ KASALLIGINING ZAMONAVI LABARATOR DIAGNOSTIKASI. Ilmiy raxbar: Xolmurodov Inoyatullo Ibodullayevich [email protected] Ibragimova Sabrina Sobirjon qizi [email protected] Termiz iqtisodiyot va servis universiteti Tibbiyot fakulteti Tibbiy klinik fanlar kafedrasi Anatomiyasi: Ushbu maqolada hozirgi kunda global muammolardan biri hisoblanayotgan Kandidoz kasalligining zamonaviy laborator diagnostikasi haqida o’rganamiz. Maqolamizda og’iz boshlig’i Kandidoz va uni beldilari haqida malumotkar beriladi .Maqoladan tibbiyot yo’nalishida o’qiydigan talabalar va tibbiyot sohasiga qiziqadigan barcha insonlar foydalanishlari mumkin. Kalit so’zlar; Og‘iz bo‘shlig‘i kandidоzi. Candida albicans. Mikoz. Qo‘ziqorin infektsiyasi. Klinik belgilari. Diagnostika usullari . Mikroskopik tekshiruv. Antifungal terapiya. Profilaktika. Zamonaviy davolash usullari . Immunitet holati . Laringofaringeal kandidоz Og‘iz bo‘shlig‘i kandidоzi (so‘lakli kandidоz) Ta’rifi Og‘iz bo‘shlig‘i kandidоzi — bu og‘iz shilliq qavatida Candida turiga mansub zamburug‘lar, asosan Candida albicans, ko‘payib ketishi natijasida yuzaga keladigan zamburug‘li yallig‘lanish kasalligidir. U og‘iz bo‘shlig‘ining normal mikroflorasi buzilganda rivojlanadi. Kasallik sabablari (etiologiyasi) Antibiotiklarni uzoq muddat qabul qilish Immun tizimi sustlashishi (masalan, OITS, qandli diabet) Kortikosteroid dorilarni ko‘p ishlatish SCIENCE AND PEDAGOGY IN THE MODERN WORLD: PROBLEMS AND SOLUTIONS Vol. 3. Issue 9. 21 Og‘iz gigiyenasiga rioya qilmaslik Qandli diabet, kamqonlik So‘takli yoki noto‘g‘ri protezlar ta’siri Bolalarda — ona suti orqali yoki tug‘ruq paytida yuqishi mumkin Patogenez (rivojlanish mexanizmi) Normal holatda Candida og‘izda oz miqdorda mavjud bo‘ladi, lekin immun tizim pasayganda yoki foydali bakteriyalar kamayganda, u tez ko‘payadi. Natijada og‘iz shilliq qavati yallig‘lanadi, oq parda paydo bo‘ladi va achishish seziladi. v Klinik belgilari (simptomlari) Og‘iz ichida oqish yoki sutga o‘xshash parda paydo bo‘ladi Parda ostidagi shilliq qavat qizargan va achishadi Og‘iz qurishi yoki yoqimsiz ta’m sezilishi Yutish vaqtida og‘riq SCIENCE AND PEDAGOGY IN THE MODERN WORLD: PROBLEMS AND SOLUTIONS Vol. 3. Issue 9. 22 Bolalarda emishdan bosh tortish yoki bezovtalik kuzatiladi Og‘ir holatda — shilliq qavatda eroziya va yallig‘lanish o‘choqlari Turlari 1. O‘tkir so‘lakli kandidоz (aftoz shakl) — eng ko‘p bolalarda uchraydi, og‘iz ichida oq parda. 2. Surunkali kandidоz — uzoq davom etadi, shilliq qavat qalinlashadi, qizil dog‘lar paydo bo‘ladi. 3. Protez bilan bog‘liq kandidоz — tish protezlari ostida zamburug‘ o‘sadi. Laborator diagnostika Og‘iz bo‘shlig‘idan surtma olinadi va: Mikroskopik tekshiruv — Candida mitseliy ipchalarini aniqlaydi. Ekish (kultura usuli � Og‘iz bo‘shlig‘i kandidоzining zamonaviy diagnostikasi (qisqacha) 1. Mikroskopik tekshiruv – og‘izdan olingan surtma maxsus bo‘yoq bilan bo‘yaladi, mikroskopda Candida mitseliy va sporalar aniqlanadi. vvv 2. Madaniy (ekish) usul – Saburo yoki Chromagar Candida muhitida o‘stirib, koloniyalar turi aniqlanadi. > Bu “oltin standart” hisoblanadi. SCIENCE AND PEDAGOGY IN THE MODERN WORLD: PROBLEMS AND SOLUTIONS Vol. 3. Issue 9. 23 3. Biokimyoviy testlar (API Candida) – zamburug‘ning uglevodlarni parchalay olish xususiyatiga qarab turi belgilanadi. 4. Serologik test (ELISA) – qonda Candida ga qarshi antitelolarni aniqlaydi. 5. PCR (polimeraz zanjir reaksiyasi) – eng zamonaviy va aniq usul, Candida DNKsini topadi, natija 1–2 soatda chiqadi. 6. MALDI-TOF mass-spektrometriya – zamburug‘ oqsil tuzilmasini o‘rganib, turini tez aniqlaydi. 7. Antifungal sezuvchanlik testi – qo‘zg‘atuvchining dori vositalariga sezuvchanligini aniqlaydi. � Candida zamburug‘larining morfologiyasi: 1. Turi: Candida — bu xamirturushsimon (yeast-like) qo‘ziqorinlar turiga kiradi2. Shakli: Odatda yumaloq yoki oval (tuxumsimon) shaklda bo‘ladi. 3. O‘lchami: Hujayralar diametri 3–8 mikrometr atrofida. 4. Ko‘payishi: Asosan pufakchalar (blastospora) hosil qilib, tomurjilanib (pupillanish yo‘li bilan) ko‘payadi. 5. Psevdogifa (soxta mitseliy): Candida hujayralari ayrim hollarda cho‘zilib, psevdogifa deb ataluvchi ipchalar hosil qiladi. Bu ularning to‘qimalarga chuqur kirib borishiga yordam beradi. 6. Sporalar: Candida ko‘pincha blastospora hosil qiladi, lekin haqiqiy spora hosil qilmaydi (ba’zi turlarda kamdan-kam holatda bo‘ladi). SCIENCE AND PEDAGOGY IN THE MODERN WORLD: PROBLEMS AND SOLUTIONS Vol. 3. Issue 9. 24 � Anatomik tuzilishi (hujayra darajasida): 1. Hujayra devori: Xitin, glukan va mannan polisaxaridlardan tashkil topgan. Ular Candida’ning shaklini saqlaydi va tashqi muhitdan himoya qiladi. 2. Sitoplazmatik membrana: Ergosterol moddasini o‘z ichiga oladi (bu moddaga qarshi ko‘plab antifungal dorilar ta’sir qiladi, masalan, flukonazol, ketokonazol). 3. Yadro: Candida eukariot organizm bo‘lgani uchun aniq yadroga ega, DNK xromosomalarda joylashgan. 4. Organellalar: Mitoxondriya, endoplazmatik to‘r, ribosomalar, vakuolalar mavjud. SCIENCE AND PEDAGOGY IN THE MODERN WORLD: PROBLEMS AND SOLUTIONS Vol. 3. Issue 9. 25 5. Qoplovchi qavat (kapsula): Ayrim turlarda bo‘ladi, bu esa ularni fagotsitozdan himoya qiladi. � Candida zamburug‘larining morfologiyasi: 1. Turi: Candida — bu xamirturushsimon (yeast-like) qo‘ziqorinlar turiga kiradi. 2. Shakli: Odatda yumaloq yoki oval (tuxumsimon) shaklda bo‘ladi. 3. O‘lchami: Hujayralar diametri 3–8 mikrometr atrofida. 4. Ko‘payishi: Asosan pufakchalar (blastospora) hosil qilib, tomurjilanib (pupillanish yo‘li bilan) ko‘payadi. 5. Psevdogifa (soxta mitseliy): Candida hujayralari ayrim hollarda cho‘zilib, psevdogifa deb ataluvchi ipchalar hosil qiladi. Bu ularning to‘qimalarga chuqur kirib borishiga yordam beradi. 6. Sporalar: Candida ko‘pincha blastospora hosil qiladi, lekin haqiqiy spora hosil qilmaydi (ba’zi turlarda kamdan-kam holatda bo‘ladi). � Anatomik tuzilishi (hujayra darajasida): 1. Hujayra devori: Xitin, glukan va mannan polisaxaridlardan tashkil topgan. SCIENCE AND PEDAGOGY IN THE MODERN WORLD: PROBLEMS AND SOLUTIONS Vol. 3. Issue 9. 26 v Ular Candida’ning shaklini saqlaydi va tashqi muhitdan himoya qiladi. 2. Sitoplazmatik membrana: Ergosterol moddasini o‘z ichiga oladi (bu moddaga qarshi ko‘plab antifungal dorilar ta’sir qiladi, masalan, flukonazol, ketokonazol). 3. Yadro: Candida eukariot organizm bo‘lgani uchun aniq yadroga ega, DNK xromosomalarda joylashgan. 4. Organellalar: Mitoxondriya, endoplazmatik to‘r, ribosomalar, vakuolalar mavjud. 5. Qoplovchi qavat (kapsula): Ayrim turlarda bo‘ladi, bu esa ularni fagotsitozdan himoya qiladi.v kandidoz kasalligining zamonavi labarator diagnostikasi. � 1. Namuna olish Kandidоз joylashgan soha bo‘yicha biologik material olinadi: Og‘iz kandidозida: shilliq qavatdan surtma (mazok); Qin kandidозida: ajralmadan (sekret); Teri yoki tirnoq kandidозida: qirqim (skrej); Sistemali kandidозda: qon, siydik yoki to‘qima namunasi olinadi. � 2. Mikroskopik tekshiruv SCIENCE AND PEDAGOGY IN THE MODERN WORLD: PROBLEMS AND SOLUTIONS Vol. 3. Issue 9. 27 Material Gram yoki metilen ko‘k bilan bo‘yaladi. Mikroskopda oval yoki tuxumsimon blastospora hamda psevdogifa (soxta mitseliy) aniqlanadi. Bu usul Candida mavjudligini tez aniqlaydi, lekin aniq turini ko‘rsatmaydi. � 3. Madaniy (kultura) usul Eng ishonchli laborator usul hisoblanadi. Material Saburo agari, CHROMagar Candida yoki qandli peptonli muhitga ekiladi. Koloniyalar 24–48 soatda o‘sadi: Candida albicans – yashil rangda, C. tropicalis – ko‘k rangda, C. krusei – pushti rangda o‘sadi. Bu usul turini aniqlash va dori sezuvchanligini tekshirishga yordam beradi. SCIENCE AND PEDAGOGY IN THE MODERN WORLD: PROBLEMS AND SOLUTIONS Vol. 3. Issue 9. 28 4. Biokimyoviy testlar Candida turini aniqlashda quyidagi testlardan foydalaniladi: Fermentatsiya testi – qandni parchalash qobiliyatini aniqlaydi Assimilyatsiya testi – turli uglevodlardan foydalanish xususiyatini ko‘rsatadi; Germ tube testi (zardob testi) – C. albicansni aniqlash uchun eng tezkor usul. � 5. Serologik usullar Organizmda Candida infeksiyasiga qarshi antitelalar yoki antigenlar aniqlanadi. Asosiy usullar: ELiSA (immunoferment tahlil) Lateks-aglyutinatsiya Immunoflyuorestsent tahlil Bu usullar asosan tizimli (qonga kirgan) kandidозda qo‘llanadi. � 6. Molekulyar usullar Zamonaviy diagnostikaning eng sezgir turi — PCR (polimeraza zanjir reaksiyasi). U Candida DNKsini aniqlaydi va erta bosqichda infeksiyani tasdiqlaydi. Bu usul yuqori aniqlik (95–98%) bilan farqlanadi va turlarni aniq ajratadi. � 7. Antifungal sezuvchanlik testi Davolashdan oldin Candida turlarining antimikotik dorilarga (masalan, flukonazol, ketokonazol, amfoterisin B) nisbatan sezuvchanligi tekshiriladi. Bu test davolash samaradorligini oshirish uchun zarur. � Umumiy jahon statistikasi Jahonda yiliga taxminan ~750 000 ta invaziv kandidoz holati yuzaga keladi. Centers for Disease Control and Prevention (AQSh) ma’lumotiga ko‘ra, AQShda yurak qon tomir liniyalari bilan kasalxonada yotgan bemorlarda qonga tushgan kandidoz (kandidemiya) taxminan 25 000 ta holatni tashkil etadi. “Qayta-qayta qin kandidoz” (recurrent vulvovaginal candidiasis, RVVC) bo‘yicha: jahonda taxminan 137 627 000 ayolga yaqin taalluqli bo‘lishi mumkin.