O'SMIR FUTBOLCHILAR FAOLIYATI SAMARADORLIGIGA TA'SIR ETUVCHI IJTIMOIY-PSIXOLOGIK OMILLAR

ZAMONAVIY TA'LIMDA FAN VA INNOVATSION TADQIQOTLAR ZTFIT — http://zamtadqiqot.uz/index 3-son 9–to’plam 2025 y. Sahifa: 116 O‘SMIR FUTBOLCHILAR FAOLIYATI SAMARADORLIGIGA TA’SIR ETUVCHI IJTIMOIY-PSIXOLOGIK OMILLAR Nabijonov Nodirbek Ravshanbek o‘g‘li Andijon davlat chet tillari instituti Ijtimoiy-gumanitar fanlar, pedagogika va psixologiya kafedrasi o‘qituvchisi. Annotatsiya:Mazkur tezisda o‘smir futbolchilarda jamoaviy sport faoliyati samaradorligiga ta’sir etuvchi ijtimoiy-psixologik omillar keng yoritilgan. Tadqiqot jarayonida sportchilarning havotirlanish darajasi, obro‘ motivatsiyasi, raqobatbardoshlik, ijtimoiy-psixologik moslashuv, emotsional barqarorlik va psixologik iqlimning jamoaviy faoliyat natijalariga ta’siri o‘rganildi. Shuningdek, xorijiy va mahalliy olimlarning qarashlari tahlil qilinib, sportchilarni ruhiy tayyorlash hamda jamoalarda sog‘lom ijtimoiy muhitni shakllantirish bo‘yicha ilmiy-amaliy tavsiyalar ishlab chiqildi. Kalit so‘zlar: jamoaviy sport, psixologik iqlim, motivatsiya, raqobatbardoshlik, havotirlanish, ijtimoiy moslashuv, shaxslararo munosabat. Abstract: This thesis provides a comprehensive overview of the sociopsychological factors that affect the effectiveness of team sports activities in adolescent football players. In the course of the research, the level of athletes' anxiety, reputation motivation, competitiveness, socio-psychological adaptation, emotional stability and the influence of psychological climate on the results of team activities were studied. In addition, the views of foreign and domestic scientists were analyzed, and scientific and practical recommendations were developed on the mental preparation of athletes and the formation of a healthy social environment in teams. ZAMONAVIY TA'LIMDA FAN VA INNOVATSION TADQIQOTLAR ZTFIT — http://zamtadqiqot.uz/index 3-son 9–to’plam 2025 y. Sahifa: 117 Keywords: team sports, psychological climate, motivation, competitiveness, anxiety, social adaptation, interpersonal relationships. Sport faoliyati inson hayotining ajralmas qismi bo‘lib, u nafaqat jismoniy salomatlikni mustahkamlaydi, balki shaxsning ma’naviy-ruhiy rivojlanishida, ijtimoiylashuvida va jamiyatda o‘z o‘rnini topishida ham muhim ahamiyatga ega. Ayniqsa, jamoaviy sport turlari yoshlarning ijtimoiy ko‘nikmalarini shakllantirishda, ularni hamkorlik va birdamlikka o‘rgatishda beqiyos vosita sifatida namoyon bo‘ladi. Bugungi kunda O‘zbekiston Respublikasida yoshlarni har tomonlama barkamol etib tarbiyalash, sog‘lom turmush tarzini shakllantirish va sportni rivojlantirish davlat siyosatining ustuvor yo‘nalishlaridan biridir. Prezident farmon va qarorlarida sport jamoalarida ijtimoiy-psixologik muhitni mustahkamlash, sportchilarni irodaviy va ma’naviy jihatdan tayyorlash masalalari alohida ta’kidlanadi. Shunday ekan, jamoaviy sport faoliyati samaradorligiga ta’sir etuvchi ijtimoiy-psixologik omillarni chuqur tadqiq etish bugungi kunning dolzarb ilmiy vazifasidir. Sport psixologiyasida turli nazariy yondashuvlar mavjud bo‘lib, ular sportchilar shaxsiyati va jamoaviy faoliyatini o‘rganishda muhim poydevor vazifasini bajaradi. L.S. Vigotskiy, A.N. Leontev va S.L. Rubinshteyn shaxs rivojlanishini faoliyat bilan bog‘liq holda tahlil qilib, inson o‘z faoliyati orqali shakllanishini asoslab bergan. Bu qarash sportchilarning mashg‘ulot va musobaqalardagi faolligi ularning psixologik kamolotiga qanday ta’sir qilishini anglashda yordam beradi. A.V. Petrovskiy va Yu.P. Platonov jamoaviy faoliyat psixologiyasini chuqur o‘rgangan holda, jamoa birdamligi, liderlik, shaxslararo munosabatlar va psixologik iqlimning samaradorlikka ta’sirini ko‘rsatgan. G‘arb olimlaridan Ch. Spielberger va Yu.L. Xanin havotirlanish va stressning sportchilarning natijalariga ta’sirini chuqur tadqiq qilib, yuqori havotirlanish darajasi sport samaradorligini pasaytirishini ilmiy asosda isbotlagan. G. Selye va R. Lazarusning stress nazariyalari sportchilarda psixologik barqarorlik va stressga ZAMONAVIY TA'LIMDA FAN VA INNOVATSION TADQIQOTLAR ZTFIT — http://zamtadqiqot.uz/index 3-son 9–to’plam 2025 y. Sahifa: 118 bardoshlilikni oshirishning ahamiyatini ochib bergan. Mahalliy olimlardan M.G. Davletshin, E.G‘. G‘oziyev, G.T. To‘laganova va Z.T. Nishonova sportchi shaxsiyatining ijtimoiy-psixologik xususiyatlarini o‘rganib, motivatsiya, emotsional barqarorlik, psixologik iqlim va jamoada sog‘lom munosabatlarni shakllantirish zarurligini alohida ta’kidlaganlar. Amaliy kuzatuvlar shuni ko‘rsatadiki, o‘smir futbolchilarda havotirlanish darajasi ularning jamoaviy faoliyat samaradorligiga sezilarli ta’sir ko‘rsatadi. 13– 14 yoshli futbolchilarda havotirlanish yuqori bo‘lib, bu ularda o‘ziga ishonchsizlik, o‘zini past baholash va faoliyatda passivlikka olib keladi. 15 yoshga yaqinlashgan futbolchilarda esa havotirlanish kamayib, obro‘-e’tibor motivatsiyasi va raqobatbardoshlik kuchayadi, ular jamoada faolroq bo‘lishga, o‘z yetakchilik qobiliyatini namoyon etishga moyillik ko‘rsatadi. Bu yoshga qarab psixologik omillarning o‘zgaruvchanligini ko‘rsatadi va sportchilar bilan ishlashda individual yondashuv zarurligini anglatadi. Motivatsiya sport faoliyatida muvaffaqiyatni belgilovchi eng muhim omillardan biridir. O‘smir futbolchilar ko‘pincha obro‘ qozonishga, jamoada yetakchilikka, murabbiy va do‘stlari e’tiborini qozonishga intiladi. Bu intilish ijobiy yo‘naltirilsa, sportchilarni faol va samarali qiladi, ularning jamoaviy birdamligini mustahkamlaydi. Lekin noto‘g‘ri yo‘naltirilgan motivatsiya ortiqcha raqobat, agressiya va nizolarga sabab bo‘lishi mumkin. Shuning uchun murabbiylarning vazifasi motivatsion omillarni to‘g‘ri boshqarish, rag‘batlantirish tizimini samarali tashkil etish va sportchilarda sog‘lom raqobat muhitini yaratishdir. Jamoaviy sport faoliyatida ijtimoiy-psixologik moslashuv ham hal qiluvchi ahamiyatga ega. Moslashuv darajasi yuqori bo‘lgan sportchilar jamoada tezroq o‘z o‘rnini topadi, shaxslararo munosabatlarda faollik ko‘rsatadi va murabbiy bilan sog‘lom aloqada bo‘ladi. O‘zaro ishonch va qo‘llab-quvvatlash kuchli bo‘lgan jamoalarda futbolchilar o‘z qobiliyatlarini erkin namoyon qiladi, stressni yengilroq ZAMONAVIY TA'LIMDA FAN VA INNOVATSION TADQIQOTLAR ZTFIT — http://zamtadqiqot.uz/index 3-son 9–to’plam 2025 y. Sahifa: 119 yengadi va yuqori natijalarga erishadi. Aksincha, jamoada ziddiyatli vaziyatlar, salbiy munosabat va ishonchsizlik mavjud bo‘lsa, samaradorlik pasayadi, sportchilar o‘z imkoniyatlarini to‘liq namoyon eta olmaydi. Shu bois murabbiy va psixologlarning vazifasi jamoada ijobiy psixologik muhit yaratish, nizolarni bartaraf etish va birdamlikni mustahkamlashdan iboratdir. Psixologik iqlim jamoaning umumiy samaradorligini belgilovchi eng muhim ko‘rsatkichlardan biridir. Sog‘lom psixologik iqlim mavjud bo‘lsa, sportchilar o‘zaro hurmat va do‘stona munosabat ruhida faoliyat yuritadi, bu esa jamoaning birdamligi va barqarorligini mustahkamlaydi. Murabbiy va futbolchilar o‘rtasidagi ijobiy muloqot sportchilarda o‘ziga ishonchni oshiradi, musobaqalarda barqaror natijalarga erishishga yordam beradi. Agar psixologik iqlim salbiy bo‘lsa, ishonchsizlik, nizolar va raqobatning buzilishi yuzaga keladi, bu esa jamoaviy natijalarga salbiy ta’sir qiladi. Olingan natijalar asosida shuni ta’kidlash mumkin: jamoaviy sport samaradorligini oshirish uchun bir necha shartlarni bajarish zarur. Avvalo, sportchilarda havotirlanishni kamaytirish, emotsional barqarorlikni mustahkamlash uchun psixologik treninglar, relaksatsiya mashqlari va musobaqaoldi tayyorgarlik usullaridan foydalanish lozim. Ikkinchidan, motivatsiyani to‘g‘ri boshqarish, sportchilarni rag‘batlantirish, ijtimoiy obro‘ga intilishni ijobiy yo‘naltirish zarur. Uchinchidan, jamoada sog‘lom psixologik iqlim yaratish, murabbiylarning kommunikativ ko‘nikmalarini rivojlantirish, shaxslararo munosabatlarni yaxshilash talab qilinadi. To‘rtinchidan, sport jamoalarida psixologlarning faoliyatini kuchaytirish, murabbiy va psixolog hamkorligini yo‘lga qo‘yish katta ahamiyat kasb etadi. О‘smir futbоlchilаr jаmоаsi hаr dоim spоrt guruhidir. Spоrt guruhi kichik guruhlаrgа xоs bо‘lgаn bаrchа ijtimоiy-psixоlоgik nаqshlаr bilаn tаvsiflаnаdi. Rаqib jаmоа о‘yinchilаrining qаrshiligini yengish оrqаli hаm intellektuаl, hаm sоf jismоniy sоhаdаgi spоrt muаmmоlаrini munоsаbаtlаr ishtirоkisiz, kuchli ZAMONAVIY TA'LIMDA FAN VA INNOVATSION TADQIQOTLAR ZTFIT — http://zamtadqiqot.uz/index 3-son 9–to’plam 2025 y. Sahifa: 120 shаxslаrаrо tа’sirlаrsiz vа spоrtchilаrning bir-biri bilаn о‘zаrо tа’sirisiz tаsаvvur qilib bо‘lmаydi. Mоhiyаtаn, bаrchа spоrt tаdbirlаri dоimiy guruhlаr ichidаgi vа guruhlаrаrо о‘zаrо tа’sirlаrdа sоdir bо‘lаdi, ulаr yetаkchilik vа nizоlаr kаbi hоdisаlаr bilаn tаvsiflаnаdi vа bu spоrt mаshg‘ulоtlаri jаrаyоnidа о‘yinchilаrning hоlаtining tuzilishi vа dinаmikаsini belgilаydi. Shundаy qilib, spоrt jаmоаsi а’zоlаri о‘rtаsidаgi munоsаbаtlаr dinаmikаsini bоshqаrish оrqаli murаbbiy turli xil munоsаbаtlаrning rivоjlаnish jаrаyоnini vа bilvоsitа, spоrtchilаrning jismоniy vа psixоfiziоlоgik kо‘rsаtkichlаrini оshirish jаrаyоnini bоshqаrishi mumkin. О‘smir futbоlchilаr jаmоаsining psixоlоgik iqlimi - bu spоrtchilаrning kаyfiyаti, ulаrning hissiy kechinmаlаri vа tаshvishlаri, shuningdek, ulаrning birbirigа vа mаqsаdgа bо‘lgаn munоsаbаtlаrini о‘zidа mujаssаm etgаn umumiy hissiy kаyfiyаtdir. Jаmоаdаgi ijtimоiy-psixоlоgik iqlimning аsоsiy tаrkibiy qismlаri quyidаgilаrdir: - umumiy kаyfiyаt - jаmоа а’zоlаrining birgаlikdаgi his-tuyg‘ulаridа nаmоyоn bо‘lаdigаn jаmоаdаgi bаrchа hоdisаlаrning nаtijаsi; - umumiy fikr - kо‘pchilik spоrtchilаrning jаmоаdаgi vа undаn tаshqаridаgi vоqeаlаr hаqidаgi eng tipik mulоhаzаlаri; - аn’аnаlаr - jаmоаdа о‘rnаtilgаn qаt’iy belgilаngаn hаrаkаtlаr vа munоsаbаtlаr, ulаrgа riоyа qilish zаrurаtgа аylаngаn, munоsаbаtlаr - guruhlаrdаgi spоrtchilаr о‘rtаsidа mаvjud bо‘lgаn sub’ektiv аlоqаlаr vа munоsаbаtlаr; - о‘zаrо tа’sir - mаshg‘ulоtlаr vа musоbаqа fаоliyаti jаrаyоnidа spоrtchilаrning shаxslаrаrо аlоqаlаri, ulаr оrqаli xаtti-hаrаkаtlаr, munоsаbаtlаr, ruhiy hоlаtlаr vа munоsаbаtlаrdа о‘zаrо о‘zgаrishlаrgа erishilаdi. Xulosa qilib aytganda, jamoaviy sport faoliyati samaradorligiga havotirlanish, motivatsiya, raqobatbardoshlik, ijtimoiy-psixologik moslashuv va psixologik iqlim kabi omillar hal qiluvchi ta’sir ko‘rsatadi. Ularni chuqur o‘rganish va hisobga olish sportchilarni ruhiy tayyorlash, jamoada sog‘lom muhit yaratish hamda musobaqalarda yuqori natijalarga erishishda muhim ahamiyat kasb etadi. Bunday ZAMONAVIY TA'LIMDA FAN VA INNOVATSION TADQIQOTLAR ZTFIT — http://zamtadqiqot.uz/index 3-son 9–to’plam 2025 y. Sahifa: 121 yondashuv nafaqat sportchilar muvaffaqiyatini ta’minlaydi, balki ularning shaxsiy rivojlanishi, irodaviy sifatlari va jamiyatda faol pozitsiyasini shakllantirishga xizmat qiladi. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2021-yil 3-fevraldagi 6155sonli Farmoni. 2. Davletshin M.G., G‘oziyev E.G‘., Nishonova Z.T., To‘laganova G.T. – Sport psixologiyasi bo‘yicha ilmiy izlanishlar. 3. Spielberger C., Khanin Yu.L. – Anxiety, stress and performance in sports. 4. Lazarus R., Selye H. – Stress nazariyalari va sport faoliyatida qo‘llanishi. 5. Petrovskiy A.V., Platonov Yu.P. – Jamoaviy faoliyat psixologiyasi. 6. Vigotskiy L.S., Rubinshteyn S.L. – Faoliyat va shaxs psixologiyasi. 7. Gould D., Udry E. – Psychological skills training for athletes. 8. Martens R. – Successful coaching: Psychology in team sports. 9. Weinberg R.S., Gould D. – Foundations of Sport and Exercise Psychology. 10. Bandura A. – Social Learning Theory.