QISHLOQ JOYLARIDA AHOLINI ISH BILAN BANDLIGINI OSHIRISH

ZAMONAVIY TA'LIMDA FAN VA INNOVATSION TADQIQOTLAR JURNALI http://zamtadqiqot.uz/index.php/ZTFITJ/index 3-son 5–to’plam 2025 y. 35 QISHLOQ JOYLARIDA AHOLINI ISH BILAN BANDLIGINI OSHIRISH Zarifov Bobur Anzor o'g'li Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti Annotatsiya: So‘nggi yillarda kichik biznes subyektlarining mamlakatimizda yangi ish o‘rinlarini tashkil qilish, aholi daromadlari va farovonligini oshirishning muhim omili sifatidagi natijalari salmoqli bo‘lib bormoqda. Ushbu maqolada qishloq joylarida ish bilan bandlikni oshirishning asosiy yo‘nalishlari va samarali chora-tadbirlar haqida to‘xtalib o‘tamiz. Kalit so`zlar: moliyaviy-iqtisodiy inqiroz, ijtimoiy-iqtisodiy samaradorlik, kasbiy faoliyat, yoshlar ishsizlik darajasi, korxonalar. Kirish Qishloq joylarida aholini ish bilan bandligini oshirish har qanday davlat uchun muhim ijtimoiy-iqtisodiy masaladir. Qishloq aholisining ishsizligi nafaqat uy xo‘jaliklarining daromadini pasaytiradi, balki migratsiya, qashshoqlik va ijtimoiy muammolarni keltirib chiqaradi. Shu sababli, qishloq joylarida ish o‘rinlarini yaratish, qishloq xo‘jaligini rivojlantirish, tadbirkorlikni qo‘llabquvvatlash va mahalliy resurslardan samarali foydalanish orqali aholini ish bilan ta’minlash zarur. Qishloq aholisi – mamlakat jami aholisining viloyat va tumanlardagi qishloqovullarida yashaydigan qismi. Qishloq aholisining aksari qismi, asosan, dehqonchilik, chorvachilik yoki qishloq xo’jaligining boshqa turlari bilan mashg’ul bo’ladi. Mamlakat rivojlangani sayin ishlovchilar salmog’i oshib, butun aholi tarkibida qishloq aholisisalmog’i kamayib bormoqda. Ma’lumot uchun: “Yevropa Ittifoqidagi qishloq ayollarining kasbiy maqomi” tadqiqotiga ko‘ra (2019 yil may), Yevropa Ittifoqining qishloq joylaridagi ayollar qishloq aholisining yarmidan kamini tashkil qiladi. ZAMONAVIY TA'LIMDA FAN VA INNOVATSION TADQIQOTLAR JURNALI http://zamtadqiqot.uz/index.php/ZTFITJ/index 3-son 5–to’plam 2025 y. 36 Qishloq joylarida ish bilan bandlikni oshirishning asosiy manbai qishloq xo‘jaligidir. Qishloq xo‘jaligini modernizatsiya qilish, yangi texnologiyalarni joriy etish va qishloq xo‘jaligi mahsulotlarini qayta ishlash korxonalarini yaratish orqali ko‘plab ish o‘rinlari yaratish mumkin.  Agroturizmni rivojlantirish: Qishloq joylarining tabiiy go‘zalligi va an’anaviy madaniyatidan foydalanib, agroturizmni rivojlantirish orqali yangi ish o‘rinlari yaratish mumkin. Bu nafaqat mahalliy aholi uchun daromad manbai, balki qishloq xo‘jaligi mahsulotlarini sotishning yangi imkoniyatlarini ham yaratadi.  Qishloq xo‘jaligi kooperativlari: Kichik fermer xo‘jaliklarini birlashtirib, kooperativlar tashkil etish orqali mahsulotlarni samarali sotish va qayta ishlash imkoniyati yaratiladi. Bu esa qishloq aholisining daromadini oshirishga yordam beradi. Qishloq joylarida tadbirkorlikni rivojlantirish orqali yangi ish o‘rinlari yaratish mumkin. Davlat tomonidan qishloq tadbirkorlariga moliyaviy yordam, subsidiyalar va kreditlar berish, shuningdek, ularga biznesni rivojlantirish bo‘yicha maslahatlar va treninglar tashkil etish muhimdir.  Kichik va o‘rta biznesni qo‘llab-quvvatlash: Qishloq joylarida kichik va o‘rta biznesni rivojlantirish orqali mahalliy resurslardan foydalanish imkoniyati yaratiladi. Masalan, qishloq xo‘jaligi mahsulotlarini qayta ishlash, hunarmandchilik, turizm va xizmat ko‘rsatish sohalarida yangi korxonalar yaratish mumkin.  Start-up loyihalar: Yoshlar va ayollar uchun start-up loyihalarini qo‘llabquvvatlash orqali yangi biznes imkoniyatlarini yaratish mumkin. Bu nafaqat ish bilan bandlikni oshiradi, balki innovatsiyalarni rag‘batlantiradi. Qishloq joylarida infratuzilmani rivojlantirish ish bilan bandlikni oshirishning muhim omilidir. Yo‘llar, elektr, suv ta’minoti, internet kabi infratuzilma ob’ektlarini yaxshilash orqali qishloq joylarida yangi korxonalar va bizneslar yaratish imkoniyati paydo bo‘ladi. ZAMONAVIY TA'LIMDA FAN VA INNOVATSION TADQIQOTLAR JURNALI http://zamtadqiqot.uz/index.php/ZTFITJ/index 3-son 5–to’plam 2025 y. 37  Transport va aloqa infratuzilmasini yaxshilash: Qishloq joylariga transport va aloqa imkoniyatlarini yaxshilash orqali mahsulotlarni bozorga chiqarish va sotishni osonlashtirish mumkin. Bu esa qishloq xo‘jaligi va boshqa sohalarda ish bilan bandlikni oshiradi.  Internet va raqamli texnologiyalar: Qishloq joylarida internet va raqamli texnologiyalarni rivojlantirish orqali masofadan turib ishlash (remote work) imkoniyatlari yaratiladi. Bu yoshlar va malakali mutaxassislar uchun yangi ish imkoniyatlarini keltirib chiqaradi. Qishloq joylarida aholini ish bilan ta’minlashning yana bir muhim yo‘nalishi kasbiy ta’lim va malaka oshirish dasturlarini tashkil etishdir. Qishloq aholisini zamonaviy kasblar bo‘yicha o‘qitish va ularga yangi ko‘nikmalar o‘rgatish orqali ularni ish bozoriga tayyorlash mumkin.  Qishloq xo‘jaligi va boshqa sohalarda treninglar: Qishloq joylarida qishloq xo‘jaligi, hunarmandchilik, turizm va boshqa sohalarda treninglar va kurslar tashkil etish orqali aholini yangi kasblar bilan ta’minlash mumkin.  Yoshlar uchun kasbiy ta’lim: Yoshlarni zamonaviy kasblar bo‘yicha o‘qitish va ularga ish topishda yordam berish orqali ularning qishloq joylarida qolishiga va mahalliy iqtisodiyotni rivojlantirishga hissa qo‘shishiga yordam beriladi. Qishloq joylarida ish bilan bandlikni oshirishda davlat va nodavlat tashkilotlarining roli juda muhim. Davlat tomonidan qishloq joylariga investitsiyalarni jalb qilish, moliyaviy yordam ko‘rsatish va qonuniy bazani yaxshilash orqali yangi ish o‘rinlari yaratish mumkin. Nodavlat tashkilotlar esa mahalliy aholini o‘qitish, ularga maslahatlar berish va loyihalarni amalga oshirish orqali ish bilan bandlikni oshirishga yordam beradi. Xulosa Mamlakatimizda yuz berayotgan bozor o’zgarishlari qishloq aholisining ish yoki o’qish uchun shaharga migratsiya imkoniyatlarini ancha qisqartirganligini qayd etish zarur. Bunday sharoitlarda qishloq aholisi yanada harakatsiz, ZAMONAVIY TA'LIMDA FAN VA INNOVATSION TADQIQOTLAR JURNALI http://zamtadqiqot.uz/index.php/ZTFITJ/index 3-son 5–to’plam 2025 y. 38 O’zbekistonning qishloq joylaridagi demografik vaziyat esa tobora keskin bo’lib qolmoqda. Tug’ilishning yuqori ekanligi mehnatga layoqatli qishloq aholisi soni yuqori bo’lishini belgilab beradi. Ular joylarda ish bilan to’liq ta’minlanishi mumkin emas. Shu sababli, ishsizlik muammosi keskinlashishi yuz berdi. Mutaxasislarning tadqiqotlari bo’yicha O’zbekistonning qishloq aholisi uchun kundalik va vaqtinchalik migratsiya shaharlarda ishga joylashishning maqbul shakillari hisoblanadi. Qishloq joylarida aholini ish bilan bandligini oshirish nafaqat iqtisodiy rivojlanish, balki ijtimoiy barqarorlik va qishloq aholisining turmush darajasini yaxshilash uchun ham muhimdir. Qishloq xo‘jaligini rivojlantirish, tadbirkorlikni qo‘llab-quvvatlash, infratuzilmani yaxshilash, kasbiy ta’lim va malaka oshirish dasturlarini tashkil etish orqali qishloq joylarida yangi ish o‘rinlari yaratish mumkin. Bundan tashqari, davlat va nodavlat tashkilotlarining hamkorligi qishloq joylarida ish bilan bandlikni oshirishda muhim rol o‘ynaydi. Ushbu choratadbirlarni amalga oshirish orqali qishloq aholisining turmush sharoitini yaxshilash va mamlakatning umumiy iqtisodiy rivojlanishiga hissa qo‘shish mumkin. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 1. Q. Abdurahmonov, N. Zokirova. “Mehnat Iqtisodiyoti va sotsiologiyasi”.Toshkent – 2013. 2. Р. Убадуллаева, О.Мирзаев, Н. Умарова. «Узбекистон Демографик жарайонлари ва ахоли бандлиги». – Т.: «Униерситет», 2006. – 62 б. 3. Kamaev V.D. Ekonomicheskaya teoriya: Kratkiy kurs: uchebnik / V.D.Kamaev, M.Z.Ilchikov, T.A.Borisovskaya. – 2-e izd., ster. – M.: KNORUS, 2007. 4. Borisov YE.F. Ekonomicheskaya teoriya: ucheb. – 2-e izd., pererab.i dop. – M.: TK Velbi, Izd-vo Prospekt, 2005. 5. Shodmonov Sh., Alimov R., Jo‘raev T. Iqtisodiyot nazariyasi. – T.: “Moliya”, 2002.