ISLOMIY BANKLAR VA AN'ANAVIY BANKLAR O'RTASIDAGI FARQ TAHLILI

42 Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS) ISSN: 2181-2861 ISLOMIY BANKLAR VA AN'ANAVIY BANKLAR O’RTASIDAGI FARQ TAHLILI Sobirjonova Manija Denov tadbirkorlik va pedagogika instituti “Tadbirkorlik va boshqaruv” fakulteti 4MM-24 guruh talabasi Gmail: manijasobirjono[email protected] https://doi.org/10.5281/zenodo.17510208 Annotatsiya: Ushbu maqolada islomiy banklar va an’anaviy banklar orqali uy sotib olishning muhim jihatlari o‘rganiladi. Islomiy banklar shariat tamoyillariga asoslanib faoliyat yuritadi, foiz (riba)ni taqiqlaydi va axloqiy moliyaviy operatsiyalarni targ‘ib qiladi. An’anaviy banklar esa foizga asoslangan moliyalashtirishni taklif qiladi. Maqolada moliyalashtirish usullari, shartnoma tuzilmalari, shaffoflik, axloqiy yondashuv, kredit baholash, dastlabki to‘lov, me’yoriy talablar va xatarni bo‘lishish kabi asosiy jihatlar tahlil qilinadi. Ushbu jihatlarni tushunish, uy xarid qilishni rejalashtirayotgan shaxslar uchun mavjud moliyaviy variantlarni to‘g‘ri tanlashda muhim ahamiyatga ega. Kalit so‘zlar: Islom banklari, an'anaviy banklar, uy sotib olish, moliyalashtirish usullari, shariatga muvofiqlik, foizga asoslangan moliyalashtirish, Murabaha, Ijara, Musharaka, kreditni baholash, oldindan to‘lov, xavfni bo‘lishish, shaffoflik, axloqiy jihatlar, tartibga solish talablariga rioya qilish. Kirish Uy-joyga bo‘lgan talab insoniyat uchun asosiy ehtiyoj sifatida doimiy ahamiyatga ega. Aholi sonining o‘sishi bilan bu talab tobora ortib bormoqda. Natijada, aholi daromad darajalari bilan uy-joy narxlari o‘rtasida katta tafovut yuzaga keladi. Bu esa xarid qilish qobiliyatini pasaytirib, uzoq muddatli to‘lov rejalarini zarur qiladi. Shu sababli, O‘zbekistondagi banklar kabi dunyoning boshqa mamlakatlaridagi banklar ham uy-joy sotib olishni osonlashtirish uchun ipoteka kreditlarini taklif etadilar. Biroq, boshqa sohalarda bo‘lgani kabi, bu sohada ham muammolar va kamchiliklar mavjud. Uy-joy narxlarining oshishi, yuqori foiz stavkalari va jarimalar, diniy e’tiqodlarga mos kelmasligi, murakkab to‘lov tuzilmalari kabi masalalar keng tarqalgan. Ayniqsa, aholining diniy ongining oshishi an’anaviy ipoteka kreditlariga bo‘lgan talabni kamaytirib, Islomiy bank xizmatlariga qiziqishni oshirmoqda. Shuning uchun, Islomiy banklar va an’anaviy banklarning afzalliklari va kamchiliklarini tahlil qilish muhim ahamiyat kasb etadi. Ushbu tadqiqotning maqsadi uy-joy moliyalashtirish kontekstida Islomiy banklar va an’anaviy banklarning afzalliklari va kamchiliklarini o‘rganish va taqqoslashdir. Ushbu jihatlarni chuqur tahlil qilish orqali, aholining uy-joy ehtiyojlarini qondirishda har ikkala bank tizimining mosligi va samaradorligi haqida tushuncha hosil qilish mumkin. Bundan tashqari, ushbu tahlil siyosat ishlab chiquvchilar va moliyaviy muassasalarga uy-joy moliyalashtirish sohasida iste’molchilarning o‘zgarib borayotgan talab va afzalliklariga mos strategiyalar ishlab chiqishda yordam beradi. Adabiyotlarni tahlil qilish: Bir nechta ilmiy ishlar Islomiy banklar orqali uy-joy moliyalashtirishni tushunishga sezilarli hissa qo‘shgan. Michael JT McMillenning "Islamic Housing Finance: A Conceptual Overview" maqolasi shariatga mos uy-joy moliyalashtirish prinsiplari va tranzaksiya tuzilmalari haqida asosiy tushuncha beradi. Maqolada eng ko‘p qo‘llaniladigan oltita moliyalashtirish shakli, jumladan ijara (ijara), kamayuvchi sheriklik (musharaka mutanaqisa), xarajat va sotish (murabaha va tawarruk), keyinchalik to‘lovli sotish (bay' bithaman ajil) va ikki darajali qurilish shartnomasi moliyalashtirish (istisna'a - parallel istisna'a) qisqacha bayon etilgan. Ushbu kontseptual ko‘rinish Islomiy uy-joy moliyalashtirish asoslarini o‘rganayotganlar uchun qimmatli manbadir. Mufti Muhammad Taqi Usmoniyning "Introduction to Islamic Finance" kitobi Islomiy moliya, jumladan uy-joy moliyalashtirishning turli jihatlari bo‘yicha keng qamrovli ma’lumotlarni taqdim etadi. Usmoniy islomiy huquqshunoslik va moliyaviy sohadagi tajribasi bilan ushbu sohadagi tadqiqotchilar va amaliyotchilar uchun muhim manba hisoblanadi. Norazlina Abd Vahabning "Islamic Social Finance Initiatives: An Insight into Bank Islam Malaysia Berhad's Innovative BangKIT Microfinance Product" maqolasi esa Islomiy ijtimoiy moliya tashabbuslariga, 43 Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS) ISSN: 2181-2861 xususan Bank Islam Malaysia Berhadning BangKIT mikro moliyalashtirish mahsulotiga e'tibor qaratadi. Ushbu maqola ijtimoiy moliyalashtirishning, shu jumladan mikro moliyalashtirishning, Islomiy moliya doirasida uy-joy ehtiyojlarini qondirishdagi ahamiyatini ta’kidlaydi. Shuningdek, Oybek Ahmadjonovning "Islamic Finance and Banking" asari Islomiy moliya tamoyillari va amaliyotlari, jumladan uy-joy moliyalashtirishga oid keng qamrovli sharhni taqdim etadi. Ahmadjonovning Islomiy bank faoliyatlari va moliyaviy vositalarni tahlili shariat prinsiplari asosida uy-joy sotib olish jarayonlarini tushunishni yanada boyitadi. Umuman olganda, ushbu asarlar Islomiy uy-joy moliyalashtirish haqida tushunchani chuqurlashtirib, tranzaksiya tuzilmalari, prinsiplari va innovatsion tashabbuslar haqida qimmatli ma’lumotlar beradi. Ular tadqiqotchilar, siyosatchilar va amaliyotchilar uchun Islomiy moliya doirasida uy-joy moliyalashtirish murakkabliklarini yengib o‘tishda yo‘riqchi bo‘ladi. Tadqiqot metodologiyasi. Ushbu tadqiqotda uy-joy moliyalashtirish kontekstida Islomiy banklar va an’anaviy banklarning afzalliklari va kamchiliklarini tahlil qilish hamda taqqoslash uchun turli tadqiqot usullari qo‘llanildi. Tadqiqotda quyidagi metodologiyalar ishlatildi: mantiqiy tahlil, sabab-oqibat aloqalari tahlili hamda rasmiy statistik ma’lumotlarni umumlashtirish usullari. Tahlil va natijalar. Islomiy bankchilik – bu Islom qonunlari yoki shariatga asoslangan moliyaviy tizim bo‘lib, u islom olimlarining nazorati ostida faoliyat yuritadi va axloqiy hamda ijtimoiy javobgar investitsiyalarni rag‘batlantirishni maqsad qilgan. Islomiy moliya kreditlarga foiz qo‘shishni va jamg‘arma hisoblaridan foiz to‘lashni taqiqlaydi, buning o‘rniga moliyaviy operatsiyalarda foyda va zarar ulushini bo‘lish kabi boshqa mexanizmlardan foydalanadi. Islomiy bankchilik payg‘ambar Muhammad (s.a.v.) ta’limotlariga asoslanib, barcha moliyaviy operatsiyalarda halollik, adolat va axloqiy xulq-atvorning muhimligini ta’kidlaydi. Islomiy moliya "murabaha" (foyda ulushi) va "vakala" (vakillik) prinsiplari asosida ishlaydi, bu esa foiz hisoblamasdan moliyalashtirish operatsiyalarini amalga oshirish imkonini beradi. Kreditlarga foiz qo‘ymasdan, Islomiy moliya foyda ulushi tizimidan foydalanadi, bunda qarz beruvchi qarz oluvchining biznesidan olingan foydaning bir qismini oladi. Bundan tashqari, Islomiy moliyada "mudarabah" (qo‘shma korxona) tushunchasi mavjud bo‘lib, bunda bir sherik boshqasining biznesiga sarmoya kiritadi. Tomonlar oldindan kelishilgan tarzda foydani taqsimlaydilar, agar zarar bo‘lsa, sarmoya kiritgan tomon barcha zararlarni o‘z zimmasiga oladi, ishni bajaruvchi esa o‘z mehnati va vaqtini yo‘qotadi. Umuman olganda, Islomiy bankchilik shariat prinsiplari asosida faoliyat yurituvchi moliyaviy tizim bo‘lib, axloqiy va ijtimoiy javobgar investitsiyalarni rivojlantirishga yo‘naltirilgan. U foyda va zarar ulushini bo‘lish mexanizmlariga katta e'tibor qaratadi va so‘nggi yillarda axloqiy va ijtimoiy javobgar investitsiyalarga qaratilgan yondashuvlari sababli mashhurlik kasb etmoqda. Hozirgi kunda an’anaviy bank tizimida ipoteka krediti berish tartibi bir necha bosqichni o‘z ichiga oladi: 1. Ariza berish: Qarzdor bankka shaxsiy va moliyaviy ma’lumotlar (daromad, mulk, qarzlar, ish joyi va mulk tafsilotlari) bilan birga ipoteka krediti uchun ariza topshiradi. 2. Oldindan tasdiqlash: Bank qarzdorning moliyaviy holati, kredit qobiliyati va mulk qiymatini baholab, kredit olish imkoniyatini aniqlaydi. Ushbu bosqichda qarzdorga maksimal kredit miqdorini ko‘rsatadigan oldindan tasdiqlash berilishi mumkin. 3. Mulkni baholash: Mustaqil baholovchi mulkni baholab, uning bankning talablariga va kredit summasining mulk qiymatiga (LTV) mos kelishini tekshiradi. 4. Kreditni ko‘rib chiqish (Underwriting): Bankning kredit bo‘limi qarzdorning arizasi, kredit tarixi, mulk bahosi va boshqa hujjatlarni ko‘rib chiqib, risklarni baholaydi va qarzni berish bo‘yicha yakuniy qaror qabul qiladi. 5. Tasdiqlash va yopilish: Kredit tasdiqlangach, bank kredit shartlarini ko‘rsatadigan majburiyat xatini beradi. Keyin qarzdor va kredit beruvchi huquqiy hujjatlarni imzolash uchun yopilish jarayoniga o‘tadi va kredit mablag‘i taqdim etiladi. To‘lov tartibi quyidagicha bo‘ladi: 44 Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS) ISSN: 2181-2861 1. Oylik to‘lovlar: Qarzdor odatda asosiy summa va foizni o‘z ichiga olgan muntazam oylik to‘lovlarni amalga oshiradi, ba’zida mulk solig‘i va sug‘urta ham qo‘shilishi mumkin. 2. Amortizatsiya jadvali: Bank har bir to‘lov qanday foiz va asosiy qarzga taqsimlanishini ko‘rsatadigan jadval taqdim etadi. Kreditning dastlabki to‘lovlari ko‘proq foizni qoplaydi, keyingi to‘lovlar esa asta-sekin asosiy qarzni kamaytiradi. 3. Kechikkan to‘lovlar uchun kechirim muddati va jarimalar: Kechikkan to‘lovlar uchun kechirim muddati bo‘lishi mumkin, undan keyin jarimalar yoki kechikish to‘lovlari qo‘llaniladi. Bank kechikkan to‘lovlarni kredit byurolariga xabar qilishi va bu qarzdorning kredit reytingiga salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin. 4. Oldindan to‘lov imkoniyatlari: Ba’zi ipotekalar qarzdorlarga qo‘shimcha to‘lovlar qilish yoki qarzni muddatidan oldin to‘lash imkonini beradi, ba’zilarida esa bunday oldindan to‘lov uchun jarimalar belgilangan bo‘lishi mumkin. 5. Qaytarish muddati: Kredit kelishilgan muddat davomida (masalan, 15, 20 yoki 30 yil) qaytariladi, ushbu muddat oxirida kredit to‘liq yopiladi va qarzdor mulk ustidan to‘liq egalik huquqiga ega bo‘ladi. Islomiy bankchilikda kredit berish qoidalari shariat prinsiplari asosida tashkil etilgan bo‘lib, kreditlarga foiz qo‘shish qat’iyan taqiqlanadi. Foiz o‘rniga, Islomiy moliya foyda ulushini bo‘lish tizimidan foydalanadi, bunda qarz beruvchi qarz oluvchining biznesidan olingan foydaning bir qismini oladi. Islomiy bankchilikda kredit berish qoidalari “mudarabah” tushunchasiga asoslanadi — bu yerda qarz beruvchi va qarz oluvchi birgalikda loyiha moliyalashtirish maqsadida sheriklik qiladi. Sheriklik qoidalari quyidagicha: 1. Sheriklik yozma shartnoma asosida tuzilishi kerak va u shariat prinsiplari bilan mos bo‘lishi zarur. 2. Qarz beruvchi sheriklik uchun kapital ajratadi, qarz oluvchi esa boshqaruv va operatsion ko‘nikmalar hamda tajribani taqdim etadi. 3. Qarz oluvchi batafsil biznes-rejani taqdim etishi kerak, u qarz beruvchi va shariat olimi tomonidan tasdiqlanishi shart. 4. Qarz beruvchi va qarz oluvchi sheriklik shartlari, jumladan, foyda ulushining nisbati, sheriklik muddati va foyda hamda zararlarni hisoblash usuli bo‘yicha kelishib olishi zarur. 5. Moliyalashtirilgan mablag‘lar faqat sheriklik maqsadlarida ishlatilishi lozimligi bo‘yicha kelishilgan bo‘lishi kerak. 6. Foyda va zararlarni taqsimlash kelishilgan foyda ulushi nisbatida amalga oshirilishi zarur. 7. Sheriklik muntazam ravishda shariat olimi tomonidan ko‘zdan kechirilib, shariatga muvofiqligi tekshiriladi. Umuman olganda, Islomiy bankchilikdagi kredit berish qoidalari “mudarabah” — qarz beruvchi va qarz oluvchining qo‘shma korxonasi tushunchasiga asoslanadi. Mudarabah qoidalari sheriklik halol, adolatli va axloqiy bo‘lishini hamda qarz oluvchining biznesi shariat prinsiplari bilan mos kelishini ta’minlashga qaratilgan. Islomiy bankchilik asosida uy sotib olish tartibi quyidagicha amalga oshiriladi. Islomiy bankchilikda ipoteka kreditlari shariat qonunlariga muvofiq tuziladi, bunda foiz olish yoki to‘lash (riba) qat’iyan taqiqlanadi. Buning o‘rniga, Islomiy moliya shariat prinsiplari bilan mos keladigan boshqa moliyaviy mexanizmlardan foydalanadi. Uy moliyalashtirishda Islomiy banklar tomonidan keng qo‘llaniladigan usullardan biri — murabaha. Murabaha operatsiyasida bank mulkni sotib olib, uni xaridoriga yuqori narxda sotadi va xaridor to‘lovlarni bo‘lib-bo‘lib amalga oshiradi. Yuqori narx bankning foyda marjasini o‘z ichiga oladi va xaridor oldindan to‘lovlarning umumiy miqdorini biladi, chunki bu operatsiyada “gharar” (noaniqlik) yo‘q. Yana bir usul — mulkni ijaraga berish. Bank mulkni sotib olib, xaridorga kelishilgan muddatga ijara shartnomasiga asosan beradi. Xaridor ijara haqi to‘laydi, uning bir qismi mulkni sotib olish uchun ishlatilishi mumkin. Ijara muddati tugagach, mulk egalik huquqi xaridorga o‘tadi. Pasayuvchi sheriklik modeli ham mavjud bo‘lib, unda bank va xaridor mulkni birgalikda sotib oladi. Xaridor bank ulushidan foydalanish uchun ijara haqi to‘laydi va asta-sekin bank ulushini sotib oladi. Natijada, mulk butunlay xaridor nomiga o‘tadi. 45 Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS) ISSN: 2181-2861 Ushbu Islomiy ipoteka tizimlari moliyalashtirishning shariatga mos, foizsiz va mulkga asoslangan shakllarini ta’minlaydi. Qarzdorlarning ipoteka shartlarini, to‘lov jadvalini, foizsiz tizimni, to‘lovlar va jarimalar bo‘yicha barcha shartlarni to‘liq tushunishi, to‘lovlarni o‘z vaqtida amalga oshirishi va muddatda qarzlarini yopishi juda muhimdir. Bu jarayonlarda kechikish va noto‘g‘ri tushunishdan kelib chiqadigan salbiy oqibatlarning oldini olish uchun zarur. Xulosa va tavsiyalar: Bizning tadqiqotimiz an’anaviy ipoteka kreditlariga nisbatan inkluziv va shariatga mos alternativalarni taqdim etish muhimligini ko‘rsatadi. Islomiy bankchilik prinsiplari asosida uy sotib olish xizmatlarini taklif qilish orqali, diniy e’tiqodlari sababli an’anaviy bank xizmatlaridan foydalanmaydigan aholi qatlamining ehtiyojlarini qondirish mumkin. Bu nafaqat moliyaviy inklyuzivlikni ta’minlaydi, balki tomonlarga iqtisodiy foyda ham olib keladi. Shuningdek, shaxslarning o‘z diniy e’tiqodlariga mos moliyaviy xizmatlarga ega bo‘lish huquqini tan olish muhimdir. An’anaviy banklar ayrim diniy jamoalarning ehtiyojlarini qondira olmasligi mumkin, lekin Islomiy bankchilik diniy qadriyatlarni hurmat qilgan holda moliyaviy talablarni qondiradigan samarali yechimni taklif etadi. Islomiy bankchilik prinsiplarini qabul qilish orqali, uy-joy moliyalashtirishga kirishni kengaytirish va moliyaviy inklyuzivlikni yanada rivojlantirish mumkin. Maqolamizda muhokama qilingan uy sotib olish tartiblari turli mamlakatlarda keng qo‘llaniladi, ammo ushbu prinsiplarning amaliyotda bajarilishida, ayniqsa shariatga muvofiqlik jihatidan nozik farqlar mavjudligini tan olish muhimdir. Har bir yurisdiktsiya yoki sektaga xos shariat prinsiplari asosida barcha moliyaviy tuzilmalar ruxsat etilmasligi mumkin. Shuning uchun, bunday tuzilmalarni qo‘llashni rejalashtirayotgan shaxslar va tashkilotlar malakali shariat olimlari bilan maslahatlashib, tegishli prinsiplarga va qoidalarga to‘liq rioya qilinishini ta’minlashlari zarur. Xulosa qilib aytganda, biz uy-joy moliyalashtirishning, xususan, Islomiy bankchilik prinsiplari asosidagi alternativalarni yanada chuqurroq o‘rganish va joriy etishni rag‘batlantiramiz. Shariatga mos yechimlardan foydalanish orqali, jamiyatlarning turli ehtiyojlarini qondirish va moliyaviy inklyuzivlikni oshirish mumkin. Bu esa hamma uchun adolatli va qulay uy-joy moliyalashtirish tizimini shakllantirishga yordam beradi. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Mufti Muhammad Taqi Usmani. An Introduction to Islamic Finance. Toshkent: "Azon kitoblari", 2023. – 288 bet. 2. R.I. Bekin. Islamic Economic Model and Times. Toshkent: "O’zbekiston", 2019. – 360 bet. 3. Mortgage Loans for Home Purchase: Detailed Answers to Important Questions. URL: https://cbu.uz/oz/press_center/articles-and-interviews/uy-zhoy-olish-uchun-ipoteka-kreditlarimuhimsavollarga-batafsil-zhavoblar/ 4. Carr Wei. A Beginner's Guide to Islamic Home Financing in Malaysia. URL: https://www.iproperty.com.my/guides/a-beginners-guide-to-islamic-home-financing-inmalaysia-36430 5. Muzaffar Xusniddinov. Buying a House Based on Islamic Finance. Video: https://youtu.be/5LSP85B_lJw?si=4-Ep3kITU-sHrqzj 6. Michael J.T. McMillen. Islamic Home Purchase Financing: A Conceptual Overview. URL: https://www.researchgate.net/publication/254941386_Islamic_Home_Purchase_Financing_A_Conceptual_O verview