TIJORAT BANKLARIDA AHOLI OMONATLARINING JOZIBADORLIGINI OSHIRISH

50 Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS) ISSN: 2181-2861 TIJORAT BANKLARIDA AHOLI OMONATLARINING JOZIBADORLIGINI OSHIRISH Qosimova Mohigul Abduhamidovna Denov tadbirkorlik va pedagogika instituti https://doi.org/10.5281/zenodo.17510277 Annotatsiya. Maqolada tijorat banklarining depozit bazasini mustahkamlash borasidagi ilmiy qarashlar, mamlakatimizdagi tijorat banklari depozit bazasining bugungi holati hamda omonatlarning kengayishiga ichki va tashqi omillarning ta’siri tahlil qilinadi, shuningdek, ularni mustahkamlash va mustahkamlash yo‘llari ko‘rib chiqiladi. Kalit so‘zlar: tijorat banklari, depozit, depozit bazasi, depozit operatsiyalariga ta’sir qiluvchi omillar, omonat turlari. Mamlakat iqtisodiyotining asosiy va samarali tayanchlaridan biri moliyaviy jihatdan mustahkam va barqaror bank tizimidir. Har bir davlatning ijtimoiy-iqtisodiy taraqqiyot darajasi va kelajakdagi rivojlanishi, eng avvalo, barpo etilgan bank tizimining faoliyatiga bog‘liq. Mamlakatimizda eksportga yo‘naltirilgan tovar va xizmatlar hajmini oshirish, banklarning likvidligini ta’minlash va milliy valyuta barqarorligini oshirish, aholining milliy valyuta barqarorligini oshirishda tijorat banklari resurslarini samarali boshqarish muhim o‘rin tutadi. Mustaqillik yillarida mukammal bank tizimi rivojlanib, bank xizmatlari ko‘rsatish turlarida katta o‘zgarishlar ro‘y berdi, shuningdek, xorijiy banklar bilan hamkorlik aloqalari yo‘lga qo‘yildi va takomillashtirildi. Biroq, banklarning resurslardan samarali foydalanishi bilan bog‘liq ayrim masalalar va ularning depozit bazasini kengaytirish dolzarbligicha qolmoqda. Shu bilan birga, O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2015-yil 6-maydagi PQ 2344-sonli “Banklarning depozit bazasini kengaytirish to‘g‘risida”gi qarori [1] alohida ahamiyatga ega bo‘ldi. Tijorat banklarining kreditlash operatsiyalari samaradorligini ularning jalb etilgan mablag‘larining barqarorligi orqali ta’minlash mumkin. Tijorat banklarining uzoq muddatli kreditlash jarayoniga jalb etilishini kuchaytirish ularning uzoq muddatli resurs bazasini talab qiladi. O‘z navbatida, banklar resurs bazasining mustahkamligi yuridik shaxslarning omonatlari va aholi omonatlarining o‘sishiga, ularning miqdori va o‘z vaqtida bo‘lishini ta‘minlashga bog‘liq. Chunki, tijorat banklari resurslari tarkibida jalb qilingan mablag‘larning ulushi juda yuqori va ularning ulushi 70-80% ni tashkil etadi. Mamlakatimiz bank-moliya tizimida amalga oshirilayotgan tub islohotlarning pirovard maqsadi respublika tijorat banklarining resurs bazasini mustahkamlash, tadbirkorlik subyektlari va aholining bank tizimiga bo‘lgan ishonchini oshirishdan iborat. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017-yil 7-fevraldagi 4947-sonli qarori [2] bilan tasdiqlangan bank tizimini isloh qilishni chuqurlashtirish, depozit bazasini ko‘paytirish, moliyaviy barqarorligini mustahkamlash vazifalarini belgilab berdi. Omonat – to‘lovchining xohishiga binoan yoki to‘lovchi bilan kelishilgan holda, foizlar to‘langan holda yoki bunday to‘lovsiz milliy yoki xorijiy valyutadagi pul summasi. Fan va texnikaning jadal rivojlanishi bilan tijorat banklarining depozit operatsiyalariga e’tibor kuchaymoqda. Tijorat banklarining depozit operatsiyalari ko‘plab xorijiy va mahalliy iqtisodchilar tomonidan o‘rganilgan. Xususan, xorijiy iqtisodchi E.F.Jukova va N.D.Eirevillislarning [3] taʼkidlashicha, aksariyat banklarda jalb qilingan mablagʻlarning asosiy qismini depozitlar tashkil etadi. Bank amaliyotida “depozit” atamasi birinchi navbatda jismoniy va yuridik shaxslar tomonidan shartlarga muvofiq jismoniy shaxslarga ishonib topshiriladi. Shuningdek, yana bir iqtisodchi olim N.M.Rozanov shunday deydi: “Omonatlar yoki jamg‘armalar bank majburiyatlarining katta qismini tashkil qiladi. Depozitlar deganda aholi va firmalardan ma’lum sharoitlarda va belgilangan vaqtda bank hisob raqamiga o‘tkaziladigan pul mablag‘lari tushuniladi” [4]. O‘zbekistonlik olim U. Azizov tijorat banklari tomonidan jalb qilingan mablag‘lar valyutasidan qat’iy nazar, milliy valyutada majburiy zaxiralarni yaratish tartibi yuridik va jismoniy shaxslar uchun stavkalar 51 Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS) ISSN: 2181-2861 birlashtirilganligi, yuridik shaxslarning ustav kapitaliga bo‘lgan talablari kamaytirilishini ta’kidladi [5]. Milliy valyutada, xorijiy valyutadagi depozitlarning yuqori stavkalari, ya’ni milliy valyutadagi depozitlarning jozibadorligini oshirish, iqtisodiyotning dollarlashuv darajasini va bank tizimining likvidligini pasaytirish bozor mexanizmlari samaradorligidan kelib chiqadi. Depozit va jamg‘armalar pul-kredit siyosatini samarali amalga oshirishga xizmat qiladi, degan xulosaga kelish mumkin. Bu, o‘z navbatida, makroiqtisodiy siyosatning muhim bo‘g‘ini bo‘lib, mamlakat iqtisodiyotining o‘sishiga ta’sir qiladi. Sh.Z. Abdullayevaning ta’kidlashicha, jahon amaliyotida “depozit” atamasi bojxona to‘lovlari, soliqlarni to‘lash, nafaqat bank depozitlari, balki saqlash va saqlash uchun moliya krediti yoki bank muassasasiga berilgan pul yoki qimmatli qog‘ozlar uchun ham qo‘llaniladi [6]. Tijorat banklarining depozit bazasining kengayishi bank depozitlari operatsiyalarini rivojlantirishni taqozo etadi. Avvalo, tijorat banklarining depozit operatsiyalarini rivojlantirishga ta’sir etuvchi omillarni ko‘rib chiqish zarur. Tijorat banklarining depozit operatsiyalari rivojlanishiga ta’sir etuvchi omillar: Ichki omillar: − bankning yangi axborot texnologiyalaridan foydalanish darajasi; − bankning tashkiliy tuzilmasi; − bank boshqaruv tizimi; − bank rahbarlari va xodimlarining malakasi; − bank xodimlarining tashabbusi; − bank shakli; − bankning moliyaviy holati. Tashqi omillar: − siyosiy jarayonlar; − xalqning bankka ishonchi; − markaziy bank talablari; − siyosiy va iqtisodiy vaziyatlar; − odamlarning daromadlari; − mintaqaviy rivojlanish; − inflyatsiya va foiz stavkasi. Bankning yangi IT-texnologiyalardan qay darajada foydalanayotgani bank depozitlari operatsiyalarini rivojlantirishga o‘z ta’sirini ko‘rsatmoqda – bu mamlakatning barcha sohalarida yangi texnika va texnologiyalar qo‘llanilishi va rivojlanishining yaqqol ko‘rsatkichidir. Bank boshqaruv tizimi va bankning tashkiliy tuzilmasining to‘g‘ri yo‘lga qo‘yilganligi, bank rahbarlari va xodimlarining yuqori kasbiy mahorati hamda bank xodimlarining o‘z ishiga yaxshi munosabatda bo‘lishi bank ahvoli va bank obro‘sining yaxshilanishiga olib keladi. Natijada mijozlarning tijorat banklariga ishonchi ortib, bo‘sh pul mablag‘larini banklarda saqlashga harakat qiladi. Bu bevosita tijorat banklarining depozit bazasini kengaytirishni taqozo etadi. Mamlakatimiz tijorat banklari depozit mablag‘larining ko‘payishini aholining bank tizimiga ishonchi ortib borayotgani va yangi jozibador depozit turlarining joriy etilgani bilan izohlash mumkin. Tijorat banklaridagi talab qilib olinmagan depozitlar bo‘yicha mablag‘larning harakatchanligi yuqori bo‘lganligi sababli bu hisobvaraqlar qoldig‘i beqaror, ba’zan o‘zgaruvchan bo‘ladi. Hisob egasining istalgan vaqtda bank operatsiyalarida yuqori likvidli aktivlar mavjudligini talab qilish ehtimoli. Bu likvidligi past bo‘lgan yuqori daromad keltiruvchi aktivlar ulushining qisqarishi bilan bog‘liq. Shunday qilib, depozit hisobvarag‘i egasi past foiz to‘laydi yoki umuman to‘lamaydi. Biroq, talab qilib olinmagan depozitlar bo‘yicha mablag‘larning yuqori harakatchanligiga qaramasdan, banklar ularning minimal, doimiy qoldig‘ini aniqlab, barqaror kredit resursi sifatida foydalanish imkoniyatiga ega bo‘lishi kerak. Muddatli depozitlar boshqa turdagi depozitlar bo‘yicha bankning barqaror resurs bazasini ta‘minlaydi. Shuning uchun tijorat banklari muddatli depozitlar ulushini oshirishga harakat qilishlari kerak. Birinchi navbatda tijorat banklari oldiga bank 52 Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS) ISSN: 2181-2861 tomonidan aholi omonatlarini jalb qilish bo‘yicha maxsus strategiya ishlab chiqilishi natijasida har tomonlama o‘ylangan depozit siyosati siyosatini ishlab chiqish, barqaror moliyaviy resurslarni jalb etish vazifasi yuklatilgan. Yuqoridagi tadqiqot va tahlillar asosida quyidagi tavsiyalar ishlab chiqildi: − tijorat banklari tomonidan aholi va tadbirkorlik subyektlarining talab va istaklarini inobatga olgan holda omonat va depozitlarning yangi jozibador turlarini tizimli ravishda joriy etish; − Markaziy bank tomonidan tijorat banklarining depozit siyosatiga qo‘yiladigan talablarni ishlab chiqish; − tijorat banklariga depozitlarni jalb etish bo‘yicha qisqa va uzoq muddatli bank strategiyalarini ishlab chiqish; − banklar tomonidan depozitlarni sertifikatlashtirish amaliyotini rivojlantirish; − banklararo depozitlarni jalb qilish amaliyotini kengaytirish orqali bankning resurs bazasini mustahkamlash. Xulosa o‘rnida shuni ta’kidlash joizki, tijorat banklari bo‘sh pul mablag‘larini iqtisodiyotga yetarli darajada jalb etayapti va bu mablag‘larni samarali yo‘naltirish bugungi kunda ularning asosiy vazifalaridan biri hisoblanadi. Banklar, bu bozor munosabatlarining chuqurlashishi va iqtisodiyotni yanada erkinlashtirish natijasidir. Natijada banklarda uzoq va qisqa muddatli mablag‘larga bo‘lgan talabning ortib borishi ushbu mablag‘larni shakllantirish va boshqarishning muhim masalalaridan biriga aylandi. Bu holat banklar o‘rtasida mavjud vaqtincha bo‘sh pul resurslarini mamlakat bo‘ylab “taqsimlash” va moliya bozoridan qo‘shimcha resurslarni jalb qilishda erkin raqobatning kuchayishiga ijobiy ta’sir ko‘rsatmoqda. Фойдланилган адабиётлар рўйхати: 1. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2015-yil 6-maydagi PQ 2344-sonli “Banklarning depozit bazasini kengaytirish to‘g‘risida”gi qarori. 2. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017-yil 7-fevraldagi “O‘zbekiston Respublikasini yanada rivojlantirish bo‘yicha Harakatlar strategiyasi to‘g‘risida”gi PD-4947-son qarori. 3. Jukova E.F., Eriashvili N.D. (2018) Banking: a textbook. “Finance and credit”. 4th ed., p. 113 4. Rozanov N.M. (2018) Money and banks: a textbook. Publishing house Yurayt, 241 p. 5. Azizov U.U. The impact of monetary policy on stimulating economic growth. International Journal of Economics, Commerce and Management. United Kingdom Vol. VII, Issue 4, April 2019. 6. Abdullayeva Sh.Z. Banking. Textbook. TFI, Economics -Finance, 2017 p. 68.