PARRANDACHILIKNI MOLIYAVIY QUVVATLASH VOSITALARI

107 Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS) ISSN: 2181-2861 PARRANDACHILIKNI MOLIYAVIY QUVVATLASH VOSITALARI Bobomuratov Imomqul Islamovich Termiz davlat universiteti katta oʻqituvchisi [email protected] https://doi.org/10.5281/zenodo.17510700 Anotasiya. Maqolada parrandachilikni moliyaviy quvvatlashning zaruriyati, moliyaviy qoʻllab quvvatlash vositalari va ularni amalga oshirish mexanizmi bayon etiladi. Tayanch soʻzlar: parrandachilik, oziq ovqat xavfsizligi, davlat tomonidan qoʻllab-quvvatlash, iqtisodiy rivojlanishni ragʻbatlantirish, parrandachilik, subsidiya, lizing tizimi, imtiyozli kreditlash. Hozirgi davrda parrandachilik tarmogʻini rivojlantirish boʻyicha davlat boshqaruvi mamlakat aholisini oziq ovqat mahsulotlari bilan ta'minlashning garovi sifatida qaralishi lozim. Shu bois davlatning ushbu tarmoqni tartibga solish mexanizmi bozor qonunlarini buzmaydi, balki uning raqobatbardoshligini yanada oshiradi. Davlat ushbu sohani qoʻllab quvvatlashda bozor iqtisodiyoti nazariyasi va amaliyoti tamonidan ishlab chiqilgan vositalarni parrandachilikning oʻziga xos xusussiyatlarini inobatga olgan holda qoʻllashi lozim boʻladi. Parrandachilikni moliyaviy qo'llab-quvvatlash, sohaga raqobatbardoshlikni oshirish, oziq-ovqat xavfsizligini ta'minlash va qishloq hududlarining barqaror rivojlanishiga qaratilgan davlat, bank va investitsiya vositalari tizimi orqali amalga oshiriladi. Asosiy mexanizmlar sifatida ishlab chiqarishni rivojlantirish uchun davlat subsidiyalari va grantlari, imtiyozli kreditlash va lizing, soliq va sug'urta imtiyozlari, shuningdek, xususiy investitsiyalar va kooperativ moliyalashtirish shakllarini jalb qilish hisoblanadi. Ushbu vositalardan samarali foydalanish parrandachilik korxonalarini modernizatsiya qilishga, mahsulot tannarxini pasaytirishga va sohaning eksport salohiyatini oshirishga yordam beradi. Mamlakatimizda tuxumga boʻlgan ehtiyoj asosan mahalliy ishlab chiqarish hisobiga qondiriladi. Ya'ni, 80 % mahsulot ichki bozor va 20% mahsulot tashqi bozor uchun chiqariladi. Parranda goʻshti ishlab chiqarish darajasi hozirgi kunda importga bogʻliq boʻlib qolmoqda. Viloyat aholisini parranda goʻshti bilan ta'minlash hajmi atigi 14 %ni tashkil etadi. Bu esa aholini parranda goʻshti bilan ta'minlash uchun mamlakatning boshqa hududlaridan va xorijdan olib kelinishiga olib keladi. Moliyaviy qo’llab quvvatlash vositalarini ikki guruxga ajratamiz 1.Davlat dasturlari va subsidiyalar: U quyidagi yo’nalishlarda amalga oshiriladi: a) Yosh parrandalarni sotib olish uchun subsidiyalar: Bu yosh jo'jalarni sotib olish uchun dastlabki xarajatlarni kamaytirishga yordam beradi. b) Ozuqa uchun subsidiyalar: Sifatli ozuqa sotib olish xarajatlarining bir qismini qoplaydi, bu ayniqsa narxlar ko'tarilgan davrlarda muhim o’rin tutadi. b) Veterinariya preparatlari va xizmatlari uchun subsidiyalar: Parrandalar salomatligini ta'minlash, kasalliklarning oldini olish va davolashda yordam berish. v) Modernizatsiya va qurilish uchun subsidiyalar: Yangi parrandaxonlarni qurish va yangilash, zamonaviy uskunalar (ventilyatsiya, isitish, oziqlantirish, axlat tozalash tizimlari) sotib olishda yordam beradi. g) Naslchilikni rivojlantirish uchun subsidiyalar: Parrandalar genetik salohiyatini yaxshilash, naslli yosh parrandalar va seleksiya ishlari uchun uskunalar sotib olishga qaratilgan. d) Elektr energiyasi, gaz xarajatlarining bir qismini qoplash: Operatsion xarajatlarni kamaytirish, bu ayniqsa yirik xo'jaliklar uchun muhimdir. e) Yosh fermerlarni qo'llab-quvvatlash: Parrandachilik sohasida endigina ish boshlaganlar uchun maxsus grantlar va imtiyozli kreditlar. 2. Imtiyozli kreditlash: a) Banklar va moliyaviy tashkilotlar, koʻpincha davlat koʻmagida, parrandachilikni rivojlantirish uchun pasaytirilgan foiz stavkalarida kreditlar taklif qiladilar. b) Qisqa muddatli kreditlar: Joriy xarajatlarni qoplash uchun (oziqa, joʻjalar sotib olish). v) Uzoq muddatli kreditlar: Qurilish, modernizasiya, texnika sotib olishga sarmoya kiritish uchun beriladi. 108 Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS) ISSN: 2181-2861 g) mtiyozli dasturlar boʻyicha kreditlar: Koʻpincha davlat tomonidan subsidiyalanadi, bu ularni yanada qulay qiladi. Surxondaryo viloyatida tuxum etishtirish dinamikasi quyidagi 1-jadvalda berilgan. 1-jadval Surxondaryo viloyatida tuxum etishtish dinamikasi(mln dona) 1 Xoʻjaliklar toifalari 2019 2020 2021 2022 2023 2023 yilda 2019 yilga nisbatan %da Fermer xoʻjaliklari 76,4 51,9 36,5 53,7 53,8 70,4 Dehqon xoʻjaliklari 238,2 222,7 240,8 251,5 260,4 109,3 Qishloq xoʻjaligi korxonalari 218,1 241,4 250,2 283,9 276,1 126,6 Jami 532,7 516,0 527,5 589,1 590,3 110,8 Jadvla maʻlumotlaridan koʻrinib turibdiki,2019 yilda tuxum etishtirish fermer xoʻjaliklari boʻyicha 76,4 mln donani,dehqon xoʻjaliklarida 238,2 mln donani,qishloq xoʻjalik korxonalalrida esa 218,1 mln donani tashkil etadi.2020 yildan fermer xoʻjaliklarida tuxum etishtirish kamayib,2021 yildan minimal darajaga tushgan.2023 yilda 2019 yilga nisbatan fermer xoʻjaliklarda tuxum etishtirish 29,6 %ga kamayib ketgan,dehqon xoʻjaliklarida esa 9,3 foizga,qishloq xoʻjalik korxonalarida 26,6 foizga koʻpaygan.Qishloq xoʻjalik korxonalarida doimiy oʻsish kuzatilgan.Parranda mahsulotlari ishlab chiqarish dinamikasining o’zgarishiga moliyaviy qo’llab quvvatlash vositalarining o’rni kattadir Parranda mahsulotlari ishlab chiqarishni moliyaviy qoʻllab-quvvatlash boʻyicha quiyidagi xulosalarga keldik. Birinchidan, parrandachilik sohasini qoʻllab-quvvatlash yoʻlida sezilarli qadamlar tashlangan: soliq imtiyozlari joriy etilgan (2030 yilgacha yer soligʻidan ozod qilish, foyda, mulk va boshqa soliqlar boʻyicha kamaytirilgan stavkalar). Ikkinchidan, qaytarib beriladigan QQS tizimi joriy etilgan: 2025 yil 1 apreldan boshlab daromadining ≥ 90% goʻsht/tuxum/sutdan iborat boʻlgan korxonalarga toʻlangan QQSning 50% qaytarib beriladi. Uchinchidan,ishlab chiqarishga yo’naltirilgan bevosita subsidiyalar mavjud: masalan, QQS toʻlovchi parrandachilik fabrikalariga har bir tuxum va har bir kilogramm goʻsht uchun subsidiyalar toʻlangan. To’rtinchidan,parrandachilik korxonalari va yem ishlab chiqaruvchilarga imtiyozli kreditlash va yumshatilgan shartlar asosidagi dasturlar taqdim etilgan. Beshinchidan,parranda goʻshti eksportiga cheklovlar olib tashlangan: 2024 yil 1 iyuldan boshlab barcha eksport toʻsiqlari bekor qilindi, bu esa savdo bozorlarini yanada kengaytiradi. Oltinchidan,klaster va kooperatsiya mexanizmlari yaratilmoqda: xususan, qiymati taxminan 100 million dollarga teng boʻlgan "Parrandachilik klasteri" loyihasi "ozuqadan eksportgacha" zanjirlarni yaratishga qaratilgan. Biroq, 2025 yilda baʼzi yoʻnalishlar ("goʻsht va sut") boʻyicha subsidiyalarning kamayishi qayd etilgan, bu byudjet mablagʻlarining haddan tashqari yuklanishini yoki optimallashtirish zarurligini koʻrsatishi mumkin. Moliyaviy qo’llab quvvatlash asosida parrandachilikni yanada rivojlantirish boʻyicha takliflar. 1. Kichik va oʻrta parranda mahsulotlari ishlab chiqaruvchilar uchun imtiyozli kreditlar va subsidiyalarga kirishni soddalashtirish. Koʻpgina ishlab chiqarishlar oilaviy yoki kichik xoʻjaliklar darajasida ekanligini hisobga olib, ariza topshirishning shaffof jarayoni, byurokratiyani minimallashtirish va toʻlovlarni tezlashtirish zarur. 2. Ozuqa bazasi va genetika infratuzilmasini rivojlantirish. Ozuqa tannarxi va etishtirilayotgan parrandalar sifati samaradorlikka katta ta'sir koʻrsatadiganligi sababli, omuxta em, genetika va seleksiyani yaxshilashga qaratilgan loyihalarini qoʻllab-quvvatlashni oshirish kerak. 1 Surxondaryo viloyati statistika boshqarmasi ma’lumotlari asosida hisoblangan 109 Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS) ISSN: 2181-2861 3. Qayta ishlash va logistika zanjirlarini qoʻllab-quvvatlash. Nafaqat goʻsht va tuxum ishlab chiqarishni, balki soʻyish, qayta ishlash, qadoqlash va bozorlarga (ichki va tashqi) etkazib berish boʻyicha quvvatlarni yaratishni ragʻbatlantirish zarur. 4. Eksport va xalqaro hamkorlik uchun maqsadli imtiyozlar. Eksport toʻsiqlarining olib tashlanganini hisobga olib, mahsulotlarni tashqi bozorlarga chiqarish uchun ragʻbatlantiruvchi choralarni (marketing, sertifikatlash, logistika, xalqaro koʻrgazmalarda ishtirok etish) rivojlantirish muhim. 5. Subsidiya dasturini monitoring qilish va moslashtirish. Byudjetni ortiqcha yuklamaslik uchun qabul qilingan choralarning samaradorligini muntazam baholash va dasturlarni oʻzgartirish lozim. 6. Ekologik va ijtimoiy barqarorlik. Parrandachilikni kengaytirishda ekologik jihatlarni va mahalliy fermerlar va kooperativlarni jalb qilishni hisobga olish muhim, bu esa qishloq hududlarini rivojlantirishga hissa qoʻshadi. 7. Oʻqitish va maslahat yordami. Fermerlarni yangi texnologiyalar, veterinariya, ishlab chiqarishni boshqarish boʻyicha oʻqitish xizmatlarini yaratish, bu samaradorlik va raqobatbardoshlikni oshiradi. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2021 yil 14 iyundagi “Parrandachilikni rivojlantirish va tarmoq ozuqa bazasini mustahkamlashga qaratilgan qoʻshimcha chora-tadbirlar toʻgʻrisida”gi PQ-5146-sonli Qarori 2. Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2022 yil 15 iyundagi “Parrandachilik sohasini davlat tomonidan qoʻllab-quvvatlash tizimini yanada takomillashtirish chora-tadbirlari toʻgʻrisida”gi PQ-281-sonli Qarori. 3. Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2021 yil 3 martdagi “Chorvachilik tarmoqlarini davlat tomonidan yanada qoʻllab-quvvatlashning qoʻshimcha chora-tadbirlari toʻgʻrisida”gi PQ-5017 sonli Qarori 4. Ашурметова Нигора Азатбековна. Современное состояние и стратегия развития аграрного сектора республики Узбекистан. Экономические науки № 2(42) 2020 5. Кисляков А.Н. Вектор государственной поддержки промышленного птицеводства Российской Федерации. «МОЛОДОЙ УЧЕНЫЙ №2(22), 2019 6. Чумакова М.К Государственная поддержка как фактор повышения эффективности птицеводства Российское предпринимательство, 2010, № 3 (2) 7. Xatamov O., Bobomuratov I. Parrandachilikni rivojlantirishning hududiy iqtisodiy statistik tahlili. Agroiqtisodiyot.ilmiy amaliy agroiqtisodiy joʻrnal.4(14)2019