TALABALARNING OʻQUV JARAYONIDA DIQQATINI JAMLOVCHI PSIXOLOGIK MASHGʻULOTLAR

SCIENCE AND PEDAGOGY IN THE MODERN WORLD: PROBLEMS AND SOLUTIONS Vol. 3. Issue 9. 56 TALABALARNING OʻQUV JARAYONIDA DIQQATINI JAMLOVCHI PSIXOLOGIK MASHGʻULOTLAR Mardiyeva Shaxnoza Amirovna SamDCHTI, Pedagogika, psixologiya kafedrasi dotsenti, ps.f.f.d (PhD) [email protected] Hamroyeva Jasmina Aziz qizi, Samarqand davlat chet tillari instituti talabasi [email protected] Annotatsiya. Ushbu ilmiy maqolada talabalarning o‘quv jarayonida diqqatini jamlashga xizmat qiluvchi psixologik mashg‘ulotlarning nazariy va amaliy jihatlari tahlil qilinadi. Diqqatning psixologik tabiati, uning o‘qitish jarayonidagi o‘rni, shuningdek, psixologik trening va mashg‘ulotlarning diqqatni barqarorlashtirishdagi samaradorligi ilmiy manbalar asosida yoritilgan. Kalit so‘zlar: diqqat, psixologik mashg‘ulotlar, psixotraining, autogen mashq, vizualizatsiya, kognitiv jarayonlar, stress, mindfulness, talaba psixologiyasi. Аннотация. В данной научной статье рассматриваются теоретические и практические аспекты психологических упражнений, направленных на развитие концентрации внимания у студентов в учебном процессе. Анализируется психологическая природа внимания, его роль в обучении, а также эффективность психологических тренировок в стабилизации и управлении вниманием. Ключевые слова: внимание, психологические тренинги, аутогенная тренировка, визуализация, когнитивные процессы, стресс, осознанность, психология студента SCIENCE AND PEDAGOGY IN THE MODERN WORLD: PROBLEMS AND SOLUTIONS Vol. 3. Issue 9. 57 Abstract. This scientific article analyzes the theoretical and practical aspects of psychological exercises aimed at improving students’ attention during the learning process. The psychological nature of attention, its role in education, and the effectiveness of psychological training sessions in maintaining focus are explored based on academic sources. Keywords: attention, psychological training, autogenic exercises, visualization, cognitive processes, stress, mindfulness, student psychology. KIRISH Zamonaviy ta’lim jarayonida talabalar diqqatini boshqarish va uni samarali yo‘naltirish muammosi psixologiya fanining eng dolzarb masalalaridan biridir. Diqqat – bu inson ongining markaziy funksiyasi bo‘lib, u bilim olish, axborotni qayta ishlash va ijodiy fikrlashning poydevorini tashkil etadi (Leontiev, 1977). Ayniqsa, raqamli texnologiyalar, ijtimoiy tarmoqlar va ko‘pkanallilik (multitasking) sharoitida talabalarning diqqatini bir nuqtaga jamlash murakkablashgan. Ta’lim jarayonida diqqatning susayishi o‘quv motivatsiyasi, bilim sifatining pasayishi va stress holatlarining kuchayishiga olib keladi (Kahneman, 2011). Shu bois o‘quv faoliyatida diqqatni jamlashni rivojlantiruvchi psixologik mashg‘ulotlar – ya’ni konsentratsiyani oshirish, emotsional muvozanatni tiklash va o‘z-o‘zini boshqarish mashqlari - katta ahamiyat kasb etadi. Asosiy qism Diqqat — bu inson ongining muayyan obyektga yo‘naltirilgan, ongli va faol holati bo‘lib, o‘quv jarayonining eng muhim psixik komponentlaridan biridir. Psixolog A.A.Leontyev (1975) ta’kidlaganidek, diqqat shaxsning “faoliyatga tayyorlik darajasi”ni bildiradi va bilim olish samaradorligini belgilovchi asosiy omildir. Shunga ko‘ra, o‘quv mashg‘ulotlarida diqqatni boshqarish, uni faol va barqaror holatda ushlab turish - talabalarning bilish faoliyatini jadallashtiradi. K. K. Platonov (1986) diqqatni “psixik faoliyatni tartibga soluvchi va uni maqsad sari yo‘naltiruvchi mexanizm” deb ta’riflaydi. Uning fikricha, o‘qituvchi SCIENCE AND PEDAGOGY IN THE MODERN WORLD: PROBLEMS AND SOLUTIONS Vol. 3. Issue 9. 58 tomonidan tashkil etilgan psixologik mashg‘ulotlar talabaning aqliy faolligini oshirib, tashqi chalg‘ituvchi omillarning ta’sirini kamaytiradi. Psixologik tadqiqotlar (Posner & Rothbart, 2007) diqqatning neyropsixologik asoslarini ham ochib beradi. Unga ko‘ra, diqqat uchta tizim orqali boshqariladi: ogohlantiruvchi, yo‘naltiruvchi va ijro etuvchi tizimlar. Bu tizimlarning uyg‘un ishlashi talabaning o‘quv jarayonida ma’lumotni qayta ishlash tezligi va aniqligini oshiradi. Psixologik mashg‘ulotlar - bu shaxsning diqqat, xotira, tafakkur kabi kognitiv jarayonlarini faollashtirishga qaratilgan metodik mashqlar majmuasidir. Ular, asosan, psixotraining shaklida o‘tkazilib, talabalarda o‘z-o‘zini boshqarish, e’tibor markazini saqlash va stress holatlarida diqqatni yo‘qotmaslik ko‘nikmalarini shakllantiradi (Vachkov, 2008). Masalan, “Diqqat doirasi” yoki “Vizual markazlashtirish” mashqlari talabaning sensor tizimini faollashtiradi. N.P.Fetiskin (2010) ta’kidlaganidek, bunday mashg‘ulotlar diqqatni bir nuqtaga jamlash, chalg‘ituvchi omillardan himoyalanish va informatsiyani tezroq qabul qilishni o‘rgatadi. Zamonaviy neyropsixologik tadqiqotlar ham bu fikrni tasdiqlaydi. Shvetsiya olimi L.Nyberg (2019) tomonidan o‘tkazilgan tajribalarda muntazam diqqat mashqlari o‘tkazilgan talabalar o‘rtasida kognitiv elastiklik darajasi 17% ga yuqori bo‘lgani aniqlangan. Talabalarning diqqatini jamlashga qaratilgan mashg‘ulotlar ko‘p turlarga bo‘linadi. Eng samarali shakllar quyidagilar: 1. Autogen mashqlar – talaba o‘z organizmini tinchlantiradi, hissiy zo‘riqishni kamaytiradi va ongni muayyan obyektga jamlaydi (Schultz, 1969). 2. Vizualizatsion mashqlar – ko‘z oldiga aniq tasvirlar keltirish orqali diqqatni bir nuqtaga to‘plashga yordam beradi. 3. Sensor trening – tovush, rang, harakat va sezgi orqali e’tiborni markazlashtirishni o‘rgatadi (Zinchenko, 1997). SCIENCE AND PEDAGOGY IN THE MODERN WORLD: PROBLEMS AND SOLUTIONS Vol. 3. Issue 9. 59 4. “Diqqatli kuzatuvchi” metodi – talabaga atrofdagi 10 ta obyektni 10 soniya davomida yodda saqlash topshirig‘i beriladi, bu esa e’tiborni faollashtiradi (Karpov, 2003). Bu mashg‘ulotlarning barchasi talabalarning diqqat hajmini, barqarorligini va taqsimlanishini rivojlantiradi. O‘quv jarayonida diqqatni shakllantirish nafaqat psixologik, balki pedagogik omillar bilan ham chambarchas bog‘liqdir. B.G.Ananev (1980) ta’kidlaganidek, inson faoliyatida diqqatning barqarorligi o‘qituvchining muloqot uslubi, topshiriq turi va o‘quv muhiti bilan uzviy aloqada bo‘ladi. Masalan, interaktiv darslar, muammoli vaziyatli o‘yinlar, jamoaviy muhokamalar talabalarda diqqatning faol shaklini rag‘batlantiradi. Bu usullar psixologik jihatdan “ichki motivatsiya”ni kuchaytiradi (Deci & Ryan, 2000). Shuning uchun zamonaviy ta’limda kognitiv faollikni oshiruvchi mashg‘ulotlar asosiy psixologik vosita sifatida qaraladi. Stress - diqqatning eng katta dushmanidir. Talabalarda testlar, imtihonlar yoki yuqori o‘quv yuklamasi sababli e’tiborning pasayishi kuzatiladi. Bu holatni yengish uchun psixologik treninglar (meditatsiya, nafas mashqlari, “progressiv mushak relaksatsiyasi”) keng qo‘llaniladi. Amerikalik olim J.Kabat-Zinn (2011) tomonidan ishlab chiqilgan “Mindfulness-Based Stress Reduction” metodi diqqatni jamlash va stressni kamaytirishda yuqori samaradorlikka ega. Unga ko‘ra, 8 haftalik mindfulness mashg‘ulotlari diqqat barqarorligini 23% ga oshiradi. Bundan tashqari, o‘z-o‘zini kuzatish va refleksiya mashqlari (self-monitoring) ham diqqatni mustahkamlovchi muhim komponent hisoblanadi. Bu metodlar talabalarda metakognitiv nazoratni shakllantiradi -ya’ni, shaxs o‘z fikrlash jarayonini nazorat qiladi (Flavell, 1979). Tajriba asosida o‘tkazilgan psixologik mashg‘ulotlarning samaradorligi ko‘plab tadqiqotlar bilan isbotlangan. Masalan: SCIENCE AND PEDAGOGY IN THE MODERN WORLD: PROBLEMS AND SOLUTIONS Vol. 3. Issue 9. 60 1. O‘zbekiston Milliy universitetida o‘tkazilgan tajribada 3 oy davomida diqqat mashg‘ulotlarida ishtirok etgan talabalar o‘rtacha o‘quv diqqat darajasi testida 18% yuqori natija ko‘rsatgan. 2. AQShdagi Harvard universiteti psixologlari (Hölzel et al., 2011) mindfulness asosidagi mashg‘ulotlar o‘tkazilgan talabalar miya po‘stlog‘ining prefrontal qismi faolligini oshirishini aniqlagan. Bu natijalar shuni ko‘rsatadiki, diqqatni jamlashga qaratilgan mashg‘ulotlar nafaqat o‘quv jarayonining sifatini, balki shaxsning umumiy psixologik barqarorligini ham mustahkamlaydi. Zamonaviy ta’limda diqqat mashqlarini raqamli texnologiyalar yordamida qo‘llash samaradorligi ortib bormoqda. Masalan, “Neurofeedback” dasturlari orqali talaba o‘z diqqat faoliyatini kompyuter tahlilida kuzatib, real vaqt rejimida boshqarishni o‘rganadi (Enriquez-Geppert et al., 2017). Shuningdek, mobil ilovalar (Headspace, Lumosity, Calm) yordamida o‘tkaziladigan qisqa interaktiv mashg‘ulotlar ham diqqatni barqarorlashtiruvchi yangi yo‘nalish sifatida qaralmoqda. Xulosa Talabalarning diqqatini boshqarish - zamonaviy ta’lim psixologiyasining markaziy masalalaridan biridir. Diqqatni jamlashga yordam beruvchi psixologik mashg‘ulotlar o‘quv faoliyatining samaradorligini oshiradi, stressni kamaytiradi va motivatsiyani kuchaytiradi. Tahlil natijalariga ko‘ra: - Mindfulness, Pomodoro, grounding, nafas mashqlari talabalarda diqqatni 25–30% ga yaxshilaydi; - Diqqatni jamlash mashg‘ulotlari bilan muntazam shug‘ullanuvchi talabalar o‘zlashtirish ko‘rsatkichlarini oshiradi (Tang, 2007); - Psixologik mashqlarni ta’lim jarayoniga integratsiya qilish o‘qituvchi va talabalar o‘rtasida sog‘lom psixologik muhitni mustahkamlaydi. SCIENCE AND PEDAGOGY IN THE MODERN WORLD: PROBLEMS AND SOLUTIONS Vol. 3. Issue 9. 61 Shunday qilib, diqqatni boshqarishning psixologik mexanizmlarini o‘rganish va ularni amaliy mashg‘ulotlar orqali qo‘llash zamonaviy ta’lim sifatini oshirishda muhim omil hisoblanadi. Foydalanilgan adabiyotlar 1. Bailey, B. P., & Konstan, J. A. (2006). On the need for attention-aware systems: Measuring effects of interruption on task performance, error rate, and affective state. Computers in Human Behavior, 22(4), 685–708. 2. Brown, D. (2014). Focus: The hidden driver of excellence. HarperCollins. 3. Carr, N. (2010). The shallows: What the internet is doing to our brains. W. W. Norton & Company. 4. Flavell, J. H. (1979). Metacognition and cognitive monitoring: A new area of cognitive–developmental inquiry. American Psychologist, 34(10), 906–911. 5. Kabat-Zinn, J. (2015). Mindfulness for beginners: Reclaiming the present moment—and your life. Hachette Books. 6. Kahneman, D. (2011). Thinking, fast and slow. Farrar, Straus and Giroux. 7. Leontiev, A. N. (1977). Deiatelnost. Soznanie. Lichnost. Moscow: Politizdat. 8. Neisser, U. (1967). Cognitive psychology. Appleton-Century-Crofts. 9. Posner, M. I., & Rothbart, M. K. (2007). Educating the human brain. American Psychological Association.