AXBOROTNING AXLOQIY TOMONI: MEDIA SAVODXONLIGINI OSHIRISH ORQALI AXBOROT MANIPULYATSIYASIGA QARSHI KURASHISH

SCIENCE AND PEDAGOGY IN THE MODERN WORLD: PROBLEMS AND SOLUTIONS Vol. 3. Issue 9. 88 AXBOROTNING AXLOQIY TOMONI: MEDIA SAVODXONLIGINI OSHIRISH ORQALI AXBOROT MANIPULYATSIYASIGA QARSHI KURASHISH Olimjonov Otabek Kaxramon oʻgʻli Yangiyoʻl Agrotexnologiyalari texnikumi "raqamli texnologiyalar" Annotatsiya: Ushbu maqolada axborotning axloqiy jihatlari, media savodxonlikning mohiyati hamda zamonaviy jamiyatda axborot manipulyatsiyasi xavfi tahlil qilinadi. Axborot oqimining keskin oshib borayotgan hozirgi davrda inson ongini boshqarish, ularning fikrini yo‘naltirish va ijtimoiy kayfiyatga ta’sir ko‘rsatishning yangi usullari paydo bo‘lmoqda. Shu boisdan media savodxonlikni rivojlantirish, tanqidiy fikrlashni shakllantirish va axborot etikasi tamoyillarini keng joriy etish axborot manipulyatsiyasiga qarshi kurashning muhim vositasiga aylanmoqda. Maqolada ushbu masalalar kognitiv, axloqiy va ijtimoiy nuqtai nazardan tahlil qilinadi. Kalit so‘zlar: axborot etikasi, media savodxonlik, manipulyatsiya, dezinformatsiya, axloq, tanqidiy fikrlash, axborot madaniyati, axborot xavfsizligi. Kirish Axborot jamiyati davrida inson hayoti va faoliyatining deyarli barcha sohalari raqamli muhit bilan bog‘liq bo‘lib qoldi. Internet, ijtimoiy tarmoqlar va media platformalar insonlarning fikrlarini shakllantiruvchi, ularning dunyoqarashiga ta’sir etuvchi eng qudratli vositalardan biriga aylandi. Shu bilan birga, axborot oqimining tezligi va hajmi oshgani sari unda yolg‘on, manipulyativ yoki g‘arazli maqsadlarda tarqatilayotgan ma’lumotlar ham ko‘paymoqda. Bu holat jamiyatda ishonchsizlik, ijtimoiy ziddiyat va ruhiy bosimni kuchaytiradi. Axborotning axloqiy tomoni deganda, birinchi navbatda, insonlarning axborotni yaratish, tarqatish va iste’mol qilish jarayonida halollik, ob’ektivlik, SCIENCE AND PEDAGOGY IN THE MODERN WORLD: PROBLEMS AND SOLUTIONS Vol. 3. Issue 9. 89 mas’uliyat va insonparvarlik tamoyillariga amal qilishi nazarda tutiladi. Bu nafaqat jurnalistlar, balki har bir media iste’molchisi uchun muhimdir. Shuning uchun bugungi kunda “media savodxonlik” tushunchasi shunchaki texnik ko‘nikmalar emas, balki axborot bilan ishlash madaniyatini anglatadi. O‘zbekiston sharoitida ham so‘nggi yillarda media savodxonlik, raqamli madaniyat va axborot etikasi masalalariga davlat darajasida e’tibor kuchaymoqda. Prezident farmonlari, “Axborot xavfsizligi kontsepsiyasi”, “Raqamli O‘zbekiston– 2030” strategiyasi kabi hujjatlarda bu masala alohida yo‘nalish sifatida belgilangan. Bu esa zamonaviy jamiyatda media savodxonlikning nafaqat axborot sifati, balki milliy xavfsizlik bilan ham bevosita bog‘liq ekanini ko‘rsatadi. Asosiy qism Axborot — bu shunchaki ma’lumot emas, balki inson ongini, qarorlarini va harakatlarini boshqaruvchi kuchdir. Shu sababli u har doim axloqiy mas’uliyatni talab qiladi. Axborot bilan ishlashda inson ikki yo‘ldan birini tanlaydi: uni haqiqatni yetkazish vositasi sifatida yoki manipulyatsiya quroli sifatida ishlatish. Axborot etikasi — bu axborotni yaratish, saqlash va tarqatishda axloqiy me’yorlar tizimi. Bu tizimda “haqiqat”, “adolat”, “shaffoflik”, “mas’uliyat” kabi qadriyatlar markaziy o‘rinda turadi. Misol uchun, jurnalist haqiqatni yashirmasligi, ijtimoiy tarmoqlardagi foydalanuvchi esa yolg‘on xabarni tarqatmasligi lozim. Ammo amalda bunday me’yorlar ko‘pincha buziladi: “klikbayt”, siyosiy manipulyatsiya yoki reklama maqsadlari uchun axborotning mazmuni o‘zgartiriladi. Shu sababli, axborotning axloqiy tomonini mustahkamlash — bu faqat qonun bilan emas, balki insonning ichki mas’uliyati va ongini o‘stirish orqali amalga oshadi. Aynan shu nuqtada media savodxonlik eng samarali vositaga aylanadi. Media savodxonlik — bu axborotni tahlil qilish, baholash, tanlash va undan foydalana olish qobiliyati. UNESCO ta’rifiga ko‘ra, media savodxonlik “insonni media va axborot manbalarini tushunish, tanqidiy tahlil qilish hamda samarali foydalanish imkonini beruvchi kompetensiyalar majmui”dir. SCIENCE AND PEDAGOGY IN THE MODERN WORLD: PROBLEMS AND SOLUTIONS Vol. 3. Issue 9. 90 Media savodxonlik insonni manipulyatsiyaga qarshi immunitet bilan ta’minlaydi. Chunki u insonni axborotni so‘zsiz qabul qiluvchi emas, balki tanqidiy fikrlovchi sub’ektga aylantiradi. Misol uchun, ijtimoiy tarmoqda tarqatilgan sensatsion xabarni o‘qigan inson uni tekshirmasdan ulashsa — u manipulyatsiya zanjirining bir bo‘g‘iniga aylanadi. Ammo media savodli inson manbani tekshiradi, muallifni aniqlaydi, boshqa manbalar bilan solishtiradi. Bunda o‘qituvchilar, jurnalistlar, talabalar va yoshlar orasida media savodxonlikni oshirish bo‘yicha o‘quv kurslari, treninglar, raqamli madaniyat darslari tashkil etish muhim. Ayniqsa, o‘smirlar orasida bu ko‘nikma ijtimoiy tarmoqlardagi yolg‘on axborotga qarshi eng samarali himoya vositasidir. Axborot manipulyatsiyasi — bu inson ongiga yashirin ta’sir o‘tkazish orqali uning qarashlari yoki xatti-harakatlarini o‘zgartirish jarayonidir. Manipulyatsiyaning maqsadi — insonni ongli qaror emas, balki oldindan rejalashtirilgan yo‘nalishda harakat qilishga undashdir. Eng ko‘p uchraydigan manipulyativ usullar quyidagilardir:  Yolg‘on yangilik (fake news) — haqiqatga mos kelmaydigan, ammo emotsional ta’sir kuchli bo‘lgan xabarlar;  Selektiv yoritish — voqeani faqat bir tomondan ko‘rsatish orqali auditoriyani chalg‘itish;  Rasm va video montaj — vizual manipulyatsiya orqali ishonch uyg‘otish;  Til orqali manipulyatsiya — so‘z tanlovi, ohang yoki grammatik qurilish orqali ma’noni burish;  Botlar va algoritmik targ‘ibot — sun’iy intellekt yordamida axborot oqimini nazorat qilish. Bunday manipulyatsiyalar nafaqat siyosiy sohada, balki iqtisodiy, madaniy va ta’lim sohalarida ham uchraydi. Masalan, ayrim kompaniyalar mahsulot reklamasida “psixologik triggerlar”dan foydalanadi, natijada iste’molchi ong ostida ta’sirga beriladi. SCIENCE AND PEDAGOGY IN THE MODERN WORLD: PROBLEMS AND SOLUTIONS Vol. 3. Issue 9. 91 Media savodxonlikni oshirish — bu shunchaki dars yoki trening emas, balki uzluksiz o‘quv jarayonidir. U uchta asosiy yo‘nalishda olib borilishi kerak: 1. Ta’lim tizimida — maktab va universitet dasturlariga “Media madaniyat asoslari”, “Axborot etikasi”, “Raqamli xavfsizlik” kabi fanlarni kiritish. 2. Jurnalistika va OAVda — tahririyatlarda faktcheking bo‘limlarini tashkil etish, jurnalistlar uchun axborot etikasi bo‘yicha doimiy treninglar o‘tkazish. 3. Jamiyat miqyosida — ijtimoiy tarmoqlarda media savodxonlikka oid aksiyalar, vebinarlar, podkastlar, bloglar orqali omma orasida axborot madaniyatini targ‘ib qilish. O‘zbekiston Respublikasida 2020-yillardan boshlab “Axborot va media savodxonlik haftaligi”, “Faktcheking laboratoriyasi” kabi tashabbuslar yo‘lga qo‘yildi. Bu tashabbuslar yoshlarni axborot manipulyatsiyasi tahdidlaridan himoya qilishda muhim rol o‘ynamoqda. Axborot etikasi — bu media savodxonlikning axloqiy asosi. Media savodli inson shunchaki tahlilchi emas, balki ijtimoiy mas’uliyatni his qiluvchi shaxsdir. Har bir “layk”, “repost” yoki “kommentariya” orqali biz jamiyatdagi axborot muhitini shakllantiramiz. Shu bois har bir foydalanuvchi o‘z raqamli izining oqibatlarini tushunishi kerak. Bu jarayonda “axborot axloqi” tushunchasi ikki qirrali: birinchidan, axborot yaratishda — haqiqat va ob’ektivlik tamoyillariga amal qilish; ikkinchidan, axborotni iste’mol qilishda — ishonchsiz manbalarni tan olmaslik, shaxsiy fikrni tahlil qilish orqali mustaqil qaror qabul qilish. O‘zbekiston axborot maydonida so‘nggi yillarda “etik jurnalistika”, “deontologiya” kabi tushunchalarga alohida e’tibor berilmoqda. Bu esa axborotning axloqiy sifati va jamiyatdagi ishonch muhitini mustahkamlashga xizmat qiladi. SCIENCE AND PEDAGOGY IN THE MODERN WORLD: PROBLEMS AND SOLUTIONS Vol. 3. Issue 9. 92 Axborot xavfsizligi bugungi global jamiyatda milliy xavfsizlikning ajralmas qismiga aylangan. Chunki zamonaviy tahdidlar endi faqat qurol bilan emas, balki axborot orqali ham amalga oshirilmoqda. “Axborot urushi” atamasi bejiz paydo bo‘lgani yo‘q — u raqib davlat, guruh yoki kompaniya tomonidan omma ongini o‘zgartirishga, ishonchni buzishga, ichki muvozanatni izdan chiqarishga qaratilgan strategik jarayonni anglatadi. Shu sababli davlatlar axborot xavfsizligini ta’minlash uchun turli mexanizmlar ishlab chiqmoqda: qonuniy tartibga solish, media monitoring, ta’lim dasturlari, axborot markazlarini tashkil etish, xalqaro hamkorlikni kuchaytirish va boshqalar. O‘zbekiston Respublikasi ham bu borada muhim qadamlar qo‘ymoqda. 2020yilda qabul qilingan “Raqamli O‘zbekiston – 2030” strategiyasi, “Axborot xavfsizligi kontsepsiyasi” hamda “Kiberxavfsizlik to‘g‘risida”gi qarorlar aynan axborot sohasidagi manipulyatsiyalarga qarshi tizimli yondashuvni belgilab berdi. Ushbu hujjatlar asosida quyidagi yo‘nalishlarda faoliyat olib borilmoqda:  Internet tarmoqlarida yolg‘on xabarlarni aniqlovchi algoritmlarni ishlab chiqish;  Yoshlar o‘rtasida media va raqamli madaniyatni rivojlantirish dasturlarini kengaytirish;  Axborot xavfsizligi mutaxassislarini tayyorlash tizimini yaratish;  Ijtimoiy tarmoqlarda mas’uliyatli kontent siyosatini joriy etish. Ammo bu ishlar faqat davlat darajasida emas, balki har bir fuqaro darajasida ham amalga oshirilishi kerak. Chunki har bir foydalanuvchi axborot zanjirining faol ishtirokchisi. Shunday ekan, ularning media savodxonligi milliy axborot xavfsizligining “birinchi qalqoni” hisoblanadi. Axborot manipulyatsiyasiga qarshi kurashning eng muhim omillaridan biri — tanqidiy fikrlash madaniyatidir. Bu insonni nafaqat faktlarni tahlil qilishga, balki axborot ortidagi maqsad va manfaatlarni ko‘ra bilishga o‘rgatadi. Tanqidiy fikrlovchi inson quyidagi savollarni berishga odatlangan bo‘ladi: SCIENCE AND PEDAGOGY IN THE MODERN WORLD: PROBLEMS AND SOLUTIONS Vol. 3. Issue 9. 93  Bu axborotni kim va nima maqsadda tarqatmoqda?  Bu manba ishonchlimi?  Menga ta’sir o‘tkazish uchun qanday emotsional vositalar ishlatilgan?  Men bu xabarni isbotlay olamanmi? Tanqidiy fikrlashni shakllantirish uchun ta’lim tizimida o‘quvchilarga tahliliy topshiriqlar, bahs-munozaralar, faktcheking mashg‘ulotlari kiritilishi zarur. Shuningdek, raqamli kompetensiyalarni rivojlantirish ham muhim. Chunki har bir media iste’molchisi nafaqat axborotni o‘qishi, balki uni texnologik nuqtai nazardan ham tushunishi kerak: algoritmlar qanday ishlaydi, sun’iy intellekt ma’lumotni qanday tahlil qiladi, ma’lumotlar bazalari qanday yaratiladi va hokazo. Bularning barchasi insonni axborot muhitida ongli harakat qiluvchi sub’ektga aylantiradi. Manipulyatsiya faqat axborotning mazmuni orqali emas, balki insonning psixologik zaifliklari orqali ham amalga oshiriladi. Masalan, tasdiqlash og‘ishi (confirmation bias) deb ataluvchi hodisaga ko‘ra, odam o‘z fikriga mos keladigan ma’lumotlarga ko‘proq ishonadi. Shu sababli manipulyatorlar axborotni auditoriya e’tiqodiga moslab yetkazadi. Yana bir mexanizm — emotsional bosim. Inson hissiyot holatida bo‘lganida, axborotni tahlil qilish qobiliyati pasayadi. Shu sababli soxta xabarlar ko‘pincha qo‘rquv, g‘azab yoki achinish hissi uyg‘otadigan shaklda yoziladi. Bu mexanizmlarni anglash — manipulyatsiyani tan olish va unga qarshi ongli immunitet yaratishning birinchi bosqichidir. Shu nuqtai nazardan, media savodxonlikni psixologik savodxonlik bilan birgalikda rivojlantirish lozim. Har bir inson o‘z hissiyotlarini boshqarishni, “emotsional provokatsiya”larga berilmaslikni o‘rganishi zarur. Raqamli madaniyat — bu texnologiyalarni qo‘llay olish qobiliyatigina emas, balki ularni mas’uliyat bilan ishlata olish madaniyatidir. Shaxsning raqamli izlari, onlayn xatti-harakati, ma’lumot tarqatish odatlari bevosita axborot etikasi bilan bog‘liq. SCIENCE AND PEDAGOGY IN THE MODERN WORLD: PROBLEMS AND SOLUTIONS Vol. 3. Issue 9. 94 Raqamli madaniyatning asosiy tamoyillari quyidagilardir:  Onlayn muhitda halollik va mas’uliyatni saqlash;  Shaxsiy ma’lumotlarni himoya qilish;  Internetdagi axborotning ijtimoiy oqibatlarini tushunish;  Kiberbulling va dezinformatsiyaga qarshi faol pozitsiya tutish. Agar axborot etikasi — “nima to‘g‘ri?” degan savolga javob bo‘lsa, raqamli madaniyat — “qanday to‘g‘ri qilish kerak?” degan amaliy yo‘nalishni beradi. Shu ikki sohaning uyg‘unligi jamiyatda sog‘lom axborot muhitini yaratadi. Xulosa Axborotning axloqiy tomoni va media savodxonlikning rivoji bugungi globallashuv davrida insoniyat uchun strategik ahamiyatga ega. Axborot manipulyatsiyasi shunchaki texnik muammo emas — u axloqiy, ijtimoiy va ma’naviy muammodir. Shuning uchun unga qarshi kurashning eng samarali yo‘li — inson tafakkurini mustahkamlash, tanqidiy fikrlashni rivojlantirish va media savodxonlikni oshirishdir. Axborot etikasi bu jarayonning ma’naviy poydevori, media savodxonlik esa uning amaliy vositasidir. Har bir fuqaro, o‘qituvchi, jurnalist va talaba bu masalada faol ishtirokchi bo‘lishi kerak. Chunki manipulyatsiyaga qarshi eng kuchli qurol — bu ongli, mas’uliyatli va axloqiy axborot madaniyatiga ega jamiyatdir. Foydalanilgan adabiyotlar 1. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh.M. Mirziyoyevning “Raqamli O‘zbekiston – 2030” strategiyasini tasdiqlash to‘g‘risidagi qarori. – 2020 yil. 2. “Axborot xavfsizligi kontsepsiyasi” – O‘zbekiston Respublikasi Axborot texnologiyalari va kommunikatsiyalarini rivojlantirish vazirligi, 2021. 3. “O‘zbekiston Respublikasida media savodxonlikni rivojlantirish dasturi” – 2022 yil, OAV agentligi. 4. UNESCO. “Media and Information Literacy Policy and Strategy Guidelines.” – Paris, 2021. SCIENCE AND PEDAGOGY IN THE MODERN WORLD: PROBLEMS AND SOLUTIONS Vol. 3. Issue 9. 95 5. Hobbs, R. (2020). Media Literacy in a Post-Truth World. Wiley-Blackwell. 6. Silverblatt, A. (2022). Media Literacy: Keys to Interpreting Media Messages. Routledge. 7. Potter, W. J. (2021). Media Literacy. Sage Publications. 8. Livingstone, S., & Bulger, M. (2020). Digital Literacy, Fake News and the Information Society. Oxford Internet Institute. 9. Hasanov, A. (2023). “Axborot etikasi va raqamli madaniyatning shakllanishi.” O‘zbekiston ijtimoiy fanlar jurnali, №4. 10. Karimova, D. (2021). “Media savodxonlik va yoshlarning axborot immuniteti.” Pedagogik tadqiqotlar jurnali, №6. 11. Yuldasheva, M. (2022). “Axborot xavfsizligi va media madaniyatni rivojlantirishning dolzarb masalalari.” Axborot texnologiyalari jurnali, №3. 12. Wardle, C. & Derakhshan, H. (2020). Information Disorder: Toward an Interdisciplinary Framework for Research and Policy Making. Council of Europe. 13. Qodirov, S. (2023). “Tanqidiy fikrlash va media savodxonlik: pedagogik yondashuvlar.” Ta’lim va Innovatsiyalar jurnali, №2. 14. OECD (2022). Education for Media and Information Literacy: Building Critical Thinking for a Democratic Society. Paris: OECD Publishing.