INFORMATIKA FANINI O'QITISHDA RAQAMLI KOMPETENSIYANI RIVOJLANTIRISHNING ZAMONAVIY YO'NALISHLARI

SCIENCE AND PEDAGOGY IN THE MODERN WORLD: PROBLEMS AND SOLUTIONS Vol. 3. Issue 9. 143 INFORMATIKA FANINI O‘QITISHDA RAQAMLI KOMPETENSIYANI RIVOJLANTIRISHNING ZAMONAVIY YO‘NALISHLARI Allambergenova Gozzal Xasenbaevna O‘zbekiston Respublikasi Ichki ishlar vazirligi Qoraqalpoq akademik litseyi, informatika fani o‘qituvchisi Kudaybergenova Biybisanem Kallibekovna O‘zbekiston Respublikasi Ichki ishlar vazirligi Qoraqalpoq akademik litseyi, informatika fani o‘qituvchisi Annotatsiya: Ushbu maqolada informatika fanini o‘qitishda zamonaviy pedagogik texnologiyalar, raqamli kompetensiyalarni shakllantirishning innovatsion yondashuvlari va o‘quvchilarda ijodiy tafakkurni rivojlantirish masalalari yoritilgan. Raqamli ta’lim muhitini tashkil etish, sun’iy intellekt va dasturlash asoslarini o‘qitish, axborot xavfsizligini ta’minlashning ta’limiy ahamiyati ilmiy jihatdan tahlil etiladi. Kalit so‘zlar: informatika, raqamli kompetensiya, dasturlash, sun’iy intellekt, axborot xavfsizligi, innovatsion ta’lim, raqamli tafakkur, algoritmik fikrlash. Kirish XXI asrda insoniyat “raqamli transformatsiya davri”ga kirdi. Bugungi kunda raqamli texnologiyalar hayotning barcha sohalarini qamrab olgan bo‘lib, har bir fuqaroning axborot madaniyati, texnologik savodxonligi va kompyuter bilimlari darajasi jamiyat taraqqiyotini belgilab bermoqda. Shu sababli, informatika fani nafaqat texnik bilim beruvchi, balki ijodiy fikrlovchi, raqamli muhitda faoliyat yurita oladigan yangi avlodni tarbiyalovchi asosiy fanlardan biri hisoblanadi. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Raqamli O‘zbekiston – 2030” strategiyasida raqamli iqtisodiyotni rivojlantirish, axborot texnologiyalari sohasida SCIENCE AND PEDAGOGY IN THE MODERN WORLD: PROBLEMS AND SOLUTIONS Vol. 3. Issue 9. 144 yuqori malakali kadrlar tayyorlash ustuvor yo‘nalish sifatida belgilangan. Bu esa informatika fani o‘qituvchilarining oldiga yangicha mas’uliyat va vazifalarni qo‘yadi. Asosiy qism Informatika — bu faqat kompyuter texnologiyalari majmui emas, balki tafakkur madaniyatidir. U o‘quvchiga:  axborotni izlash, qayta ishlash va tahlil qilish;  muammolarga algoritmik yondashish;  dasturlash orqali yangi yechimlar topish;  axborot xavfsizligini ta’minlash;  ijodiy va tanqidiy fikrlashni rivojlantirish imkonini beradi. Bugungi kunda informatika fanining mazmuni kengayib, sun’iy intellekt, ma’lumotlar tahlili (Data Science), kiberxavfsizlik, robototexnika kabi yo‘nalishlarni ham o‘z ichiga olmoqda. Shu boisdan informatika o‘qituvchilari doimiy ravishda o‘z bilimlarini yangilab borishlari zarur. Raqamli kompetensiya — bu shaxsning axborot texnologiyalaridan ongli, xavfsiz va samarali foydalanish qobiliyatidir. Uning asosiy tarkibiy qismlari quyidagilardan iborat: 1. Texnik savodxonlik – kompyuter va raqamli qurilmalardan to‘g‘ri foydalanish; 2. Axborot bilan ishlash – izlash, tahlil qilish, baholash, saqlash va uzatish ko‘nikmalari; 3. Kommunikativ ko‘nikma – onlayn muloqot, hamkorlikda loyiha yuritish, raqamli madaniyat; 4. Axborot xavfsizligi – shaxsiy ma’lumotlarni himoya qilish, kiberhujumlarni oldini olish; 5. Kreativlik va muammoli fikrlash – yangi texnologik yechimlarni ishlab chiqish. SCIENCE AND PEDAGOGY IN THE MODERN WORLD: PROBLEMS AND SOLUTIONS Vol. 3. Issue 9. 145 Bu kompetensiyalar informatika darslari orqali shakllanadi, lekin o‘quvchilarda ularni rivojlantirish uchun o‘qituvchi innovatsion metodlardan foydalanishi zarur. Informatika darslarini samarali tashkil etishda quyidagi metodlar va texnologiyalar o‘zini oqlagan:  Projekt asosidagi ta’lim (Project-Based Learning) — o‘quvchilar amaliy loyiha yaratadi (masalan, sayt, dastur yoki mobil ilova), bunda ular nazariy bilimni amaliyot bilan bog‘laydilar.  Gamifikatsiya (o‘yinlashtirish) — o‘quv jarayoniga o‘yin elementlarini kiritish orqali motivatsiyani oshirish (masalan, “CodeCombat”, “Scratch”, “Kahoot” platformalarida topshiriqlar).  Flipped Classroom (teskari sinf) — o‘quvchilar darsdan oldin nazariyani mustaqil o‘rganadi, darsda esa amaliyot bilan shug‘ullanadi.  STEAM yondashuvi — informatika fanini matematika, fizika, san’at va texnologiyalar bilan integratsiyalash. Masalan, litseyda “Mini robot yasaymiz” yoki “Veb-sayt yaratish” loyihalari asosida dars tashkil etilsa, o‘quvchilarda dasturlash, dizayn va texnik tafakkur bir vaqtning o‘zida rivojlanadi. Ko‘pchilik o‘quvchilar dasturlashni qiyin fan sifatida qabul qiladi. Aslida, to‘g‘ri yondashuv bilan bu soha ijodiy tafakkurni rivojlantiradi. O‘qituvchi quyidagi tamoyillarga amal qilsa, jarayon ancha samarali bo‘ladi:  Bosqichma-bosqich o‘rgatish – dasturlash tili sintaksisini emas, avvalo mantiqiy fikrlashni o‘rgatish;  Muammoli vaziyat yaratish – o‘quvchilarni mustaqil yechim izlashga undash;  Vizual dasturlash vositalari – “Scratch”, “Blockly”, “App Inventor” dasturlari orqali dasturlashni qulay shaklda o‘rgatish. Shuningdek, guruhiy ishlarda o‘quvchilarning kommunikativ kompetensiyasi ham rivojlanadi. SCIENCE AND PEDAGOGY IN THE MODERN WORLD: PROBLEMS AND SOLUTIONS Vol. 3. Issue 9. 146 Bugungi raqamli dunyoda axborot xavfsizligi masalasi har qachongidan ham dolzarb. O‘quvchilar internetdan foydalanish madaniyatini, parollarni himoyalashni, soxta ma’lumotlarni aniqlashni o‘rganishlari lozim. Darslarda quyidagi amaliy mashg‘ulotlar o‘tkazish mumkin:  “Kiberhujumdan himoya qil” o‘yini — phishing xabarlarni ajratish;  “Onlayn iz qoldirma” mashqi — internetdagi shaxsiy ma’lumotlarni himoya qilish;  “Fake news tahlili” — ishonchsiz axborotni aniqlash. Bunday mashg‘ulotlar orqali o‘quvchilar nafaqat texnik, balki ijtimoiy mas’uliyatni ham o‘zlashtiradi. So‘nggi yillarda sun’iy intellekt (AI) texnologiyalari tez sur’atda rivojlanmoqda. Shu bois, litsey bosqichida o‘quvchilarga AI asoslari, ma’lumotlar to‘plamlari bilan ishlash, mashinaviy o‘rganishning oddiy misollari haqida dastlabki tushunchalar berish muhimdir. Masalan:  “AI qanday fikrlaydi?” mavzusida interfaol prezentatsiyalar o‘tkazish;  Chatbotlar yaratish (Python orqali);  Ma’lumot tahlili (Excel, Google Sheets) asosida muammolar yechimini topish. Bu yo‘nalishlar informatika darsini hayot bilan bevosita bog‘laydi va o‘quvchilarda zamonaviy kasblarga qiziqish uyg‘otadi. Xulosa Informatika fanini o‘qitish bugungi kunda faqat texnik ko‘nikmalarni emas, balki raqamli tafakkur, ijodiylik, tanqidiy fikrlash va axborot madaniyatini shakllantirishga xizmat qilishi kerak. Allambergenova Gozzal Xasenbaevna va Kudaybergenova Biybisanem Kallibekovna kabi o‘qituvchilarning tajribasi shuni ko‘rsatadiki, dars jarayoniga zamonaviy texnologiyalarni, loyihaviy va interfaol metodlarni joriy etish o‘quvchilar faoliyatini sezilarli darajada faollashtiradi. SCIENCE AND PEDAGOGY IN THE MODERN WORLD: PROBLEMS AND SOLUTIONS Vol. 3. Issue 9. 147 Kelajak informatika fanini chuqur bilgan, raqamli muhitda erkin harakatlana oladigan avlod qo‘lida. Shu bois, har bir informatika o‘qituvchisi bugun faqat bilim emas, raqamli tafakkur tarbiyachisi bo‘lishi zarur. Foydalanilgan adabiyotlar 1. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Raqamli O‘zbekiston – 2030” strategiyasi. – Toshkent, 2020. 2. O‘zbekiston Respublikasi “Ta’lim to‘g‘risida”gi Qonuni. – Toshkent, 2021. 3. Qodirov Sh., Yoqubova D. Informatika va axborot texnologiyalari o‘qitish metodikasi. – Toshkent, 2022. 4. UNESCO. Digital Literacy for the 21st Century Learner. – Paris, 2021. 5. European Commission. Digital Competence Framework for Citizens (DigComp). – Brussels, 2022. 6. G‘ofurova N. Informatika ta’limida innovatsion yondashuvlar. – “Ta’lim va taraqqiyot” jurnali, 2023. 7. Hasanov A. Axborot xavfsizligi va raqamli madaniyat asoslari. – Toshkent, 2020. 8. Papert S. Mindstorms: Children, Computers, and Powerful Ideas. – MIT Press, 1993