XALQARO RAQAMLI INTEGRATSIYA JARAYONIDA RAQAMLI MOLIYAVIY XIZMATLAR SAMARADORLIGINI BAHOLASHNING ZAMONAVIY YONDASHUVLARI

https://yashil-iqtisodiyot-taraqqiyot.uz 2 Bosh muharrir: Sharipov Kongiratbay Avezimbetovich Bosh muharrir oʻrinbosari: Karimov Norboy G‘aniyevich Muharrir: Qurbonov Sherzod Ismatillayevich Elektron nashr. 1271 sahifa. E’lon qilishga 2025-yil 1-sentyabrda ruxsat etildi. Tahrir hay’ati: Salimov Oqil Umrzoqovich, O‘zbekiston Fanlar akademiyasi akademigi Abduraxmanov Kalandar Xodjayevich, O‘zbekiston Fanlar akademiyasi akademigi Sharipov Kongiratbay Avezimbetovich, texnika fanlari doktori (DSc), professor Rae Kvon Chung, Janubiy Koreya, TDIU faxriy professori, “Nobel” mukofoti laureati Osman Mesten, Turkiya parlamenti a’zosi, Turkiya – O‘zbekiston do‘stlik jamiyati rahbari Axmedov Durbek Kudratillayevich, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor Axmedov Sayfullo Normatovich, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor Abduraxmanova Gulnora Kalandarovna, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor Kalonov Muxiddin Baxritdinovich, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor Siddiqova Sadoqat G‘afforovna, pedagogika fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD) Xudoyqulov Sadirdin Karimovich, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor Maxmudov Nosir, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor Yuldashev Mutallib Ibragimovich, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor Samadov Asqarjon Nishonovich, iqtisodiyot fanlari nomzodi, professor Slizovskiy Dimitriy Yegorovich, texnika fanlari doktori (DSc), professor Mustafakulov Sherzod Igamberdiyevich, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor Axmedov Ikrom Akramovich, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor Eshtayev Alisher Abdug‘aniyevich, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor Xajiyev Baxtiyor Dushaboyevich, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor Hakimov Nazar Hakimovich, falsafa fanlari doktori (DSc), professor Musayeva Shoira Azimovna, iqtisodiyot fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD), professor Ali Konak (Ali Ko‘nak), iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor (Turkiya) Cham Tat Huei, falsafa fanlari doktori (PhD), professor (Malayziya) Foziljonov Ibrohimjon Sotvoldixo‘ja o‘g‘li, iqtisodiyot fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD), dots. Utayev Uktam Choriyevich, O‘z.Respub. Bosh prokuraturasi boshqarma boshlig‘i o‘rinbosari Ochilov Farkhod, O‘zbekiston Respublikasi Bosh prokuraturasi IJQKD boshlig‘i Buzrukxonov Sarvarxon Munavvarxonovich, iqtisodiyot fanlari nomzodi, dotsent Axmedov Javohir Jamolovich, iqtisodiyot fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD) Toxirov Jaloliddin Ochil o‘g‘li, texnika fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD), katta o‘qituvchi Bobobekov Ergash Abdumalikovich, iqtisodiyot fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD), v.b. dots. Djudi Smetana, pedagogika fanlari nomzodi, dotsent (AQSH) Krissi Lyuis, pedagogika fanlari nomzodi, dotsent (AQSH) Glazova Marina Viktorovna, Iqtisodiyot fanlari doktori (Moskva) Nosirova Nargiza Jamoliddin qizi, iqtisodiyot fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD), dotsent Sevil Piriyeva Karaman, falsafa fanlari doktori (PhD) (Turkiya) Mirzaliyev Sanjar Makhamatjon o‘g‘li, TDIU ITI departamenti rahbari Ochilov Bobur Baxtiyor o‘g‘li, TDIU katta o‘qituvchisi Golisheva Yelena Vyacheslavovna, Iqtisodiyot fanlari nomzodi, dotsent. https://yashil-iqtisodiyot-taraqqiyot.uz 3 Editorial board:Editorial board: Salimov Okil Umrzokovich,Salimov Okil Umrzokovich, Academician of the Academy of Sciences of Uzbekistan Academician of the Academy of Sciences of Uzbekistan Abdurakhmanov Kalandar Khodjayevich,Abdurakhmanov Kalandar Khodjayevich, Academician of the Academy of Sciences of Uzbekistan Academician of the Academy of Sciences of Uzbekistan Sharipov Kongiratbay Avezimbetovich,Sharipov Kongiratbay Avezimbetovich, Doctor of Technical Sciences (DSc), Professor Doctor of Technical Sciences (DSc), Professor Rae Kwon Chung, South Korea,Rae Kwon Chung, South Korea, Honorary Professor at TSUE, Nobel Prize Laureate Honorary Professor at TSUE, Nobel Prize Laureate Osman Mesten,Osman Mesten, Member of the Turkish Parliament, Head of the Turkey–Uzbekistan Friendship Society Member of the Turkish Parliament, Head of the Turkey–Uzbekistan Friendship Society Akhmedov Durbek Kudratillayevich,Akhmedov Durbek Kudratillayevich, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Akhmedov Sayfullo Normatovich,Akhmedov Sayfullo Normatovich, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Abdurakhmanova Gulnora Kalandarovna,Abdurakhmanova Gulnora Kalandarovna, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Kalonov Mukhiddin Bakhriddinovich,Kalonov Mukhiddin Bakhriddinovich, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Siddikova Sadokat Gafforovna,Siddikova Sadokat Gafforovna, Doctor of Philosophy (PhD) in Pedagogical Sciences Doctor of Philosophy (PhD) in Pedagogical Sciences Khudoykulov Sadirdin Karimovich,Khudoykulov Sadirdin Karimovich, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Makhmudov Nosir,Makhmudov Nosir, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Yuldashev Mutallib Ibragimovich,Yuldashev Mutallib Ibragimovich, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Samadov Askarjon Nishonovich,Samadov Askarjon Nishonovich, Candidate of Economic Sciences, Professor Candidate of Economic Sciences, Professor Slizovskiy Dmitriy Yegorovich,Slizovskiy Dmitriy Yegorovich, Doctor of Technical Sciences (DSc), Professor Doctor of Technical Sciences (DSc), Professor Mustafakulov Sherzod Igamberdiyevich,Mustafakulov Sherzod Igamberdiyevich, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Akhmedov Ikrom Akramovich,Akhmedov Ikrom Akramovich, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Eshtayev Alisher Abduganiyevich,Eshtayev Alisher Abduganiyevich, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Khajiyev Bakhtiyor Dushaboyevich,Khajiyev Bakhtiyor Dushaboyevich, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Khakimov Nazar Khakimovich,Khakimov Nazar Khakimovich, Doctor of Philosophy (DSc), Professor Doctor of Philosophy (DSc), Professor Musayeva Shoira Azimovna,Musayeva Shoira Azimovna, Doctor of Philosophy (PhD) in Economic Sciences, Professor Doctor of Philosophy (PhD) in Economic Sciences, Professor Ali Konak,Ali Konak, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor (Turkey) Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor (Turkey) Cham Tat Huei,Cham Tat Huei, Doctor of Philosophy (PhD), Professor (Malaysia) Doctor of Philosophy (PhD), Professor (Malaysia) Foziljonov Ibrokhimjon Sotvoldikhoja ugli,Foziljonov Ibrokhimjon Sotvoldikhoja ugli, Doctor of Philosophy (PhD) in Economic Sciences, Associate Professor Doctor of Philosophy (PhD) in Economic Sciences, Associate Professor Utayev Uktam Choriyevich,Utayev Uktam Choriyevich, Deputy Head of Department, Prosecutor General’s Office of Uzbekistan Deputy Head of Department, Prosecutor General’s Office of Uzbekistan Ochilov Farkhod,Ochilov Farkhod, Head of DCEC, Prosecutor General’s Office of Uzbekistan Head of DCEC, Prosecutor General’s Office of Uzbekistan Buzrukkhonov Sarvarkhon Munavvarkhonovich,Buzrukkhonov Sarvarkhon Munavvarkhonovich, Candidate of Economic Sciences, Associate Professor Candidate of Economic Sciences, Associate Professor Akhmedov Javokhir Jamolovich,Akhmedov Javokhir Jamolovich, Doctor of Philosophy (PhD) in Economic Sciences Doctor of Philosophy (PhD) in Economic Sciences Tokhirov Jaloliddin Ochil ugli,Tokhirov Jaloliddin Ochil ugli, Doctor of Philosophy (PhD) in Technical Sciences, Senior Lecturer Doctor of Philosophy (PhD) in Technical Sciences, Senior Lecturer Bobobekov Ergash Abdumalikovich,Bobobekov Ergash Abdumalikovich, Doctor of Philosophy (PhD) in Economic Sciences, Acting Associate Professor Doctor of Philosophy (PhD) in Economic Sciences, Acting Associate Professor Judi Smetana,Judi Smetana, Candidate of Pedagogical Sciences, Associate Professor (USA) Candidate of Pedagogical Sciences, Associate Professor (USA) Chrissy Lewis,Chrissy Lewis, Candidate of Pedagogical Sciences, Associate Professor (USA) Candidate of Pedagogical Sciences, Associate Professor (USA) Glazova Marina Viсtorovna,Glazova Marina Viсtorovna, Doctor of Sciences in Economics (Moscow)) Doctor of Sciences in Economics (Moscow)) Nosirova Nargiza Jamoliddin kizi,Nosirova Nargiza Jamoliddin kizi, Doctor of Philosophy (PhD) in Economic Sciences, Associate Professor Doctor of Philosophy (PhD) in Economic Sciences, Associate Professor Sevil Piriyeva Karaman,Sevil Piriyeva Karaman, Doctor of Philosophy (PhD) (Turkey) Doctor of Philosophy (PhD) (Turkey) Mirzaliyev Sanjar Makhamatjon ugli,Mirzaliyev Sanjar Makhamatjon ugli, Head of the Department of Scientific Research and Innovations, TSUE Head of the Department of Scientific Research and Innovations, TSUE Ochilov Bobur Bakhtiyor ugli,Ochilov Bobur Bakhtiyor ugli, Senior lecturer at TSUI Senior lecturer at TSUI Golisheva Yelena Vyacheslavovna,Golisheva Yelena Vyacheslavovna, Candidate of Economic Sciences, Associate Professor. Candidate of Economic Sciences, Associate Professor. https://yashil-iqtisodiyot-taraqqiyot.uz 4 Muassis: “Ma’rifat-print-media” MChJ Hamkorlarimiz: Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti, OʻzR Tabiat resurslari vazirligi, OʻzR Bosh prokuraturasi huzuridagi IJQK departamenti. Jurnalning ilmiyligi: ““Yashil” iqtisodiyot va taraqqiyot” jurnali Oʻzbekiston Respublikasi Oliy ta’lim, fan va innovatsiyalar vazirligi huzuridagi Oliy attestatsiya komissiyasi rayosatining 2023-yil 1-apreldagi 336/3sonli qarori bilan roʻyxatdan oʻtkazilgan. Ekspertlar kengashi: Berkinov Bazarbay, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor Po‘latov Baxtiyor Alimovich, texnika fanlari doktori (DSc), professor Aliyev Bekdavlat Aliyevich, falsafa fanlari doktori (DSc), professor Isakov Janabay Yakubbayevich, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor Xalikov Suyun Ravshanovich, iqtisodiyot fanlari nomzodi, dotsent Rustamov Ilhomiddin, iqtisodiyot fanlari nomzodi, dotsent Hakimov Ziyodulla Ahmadovich, iqtisodiyot fanlari doktori, dotsent Kamilova Iroda Xusniddinovna, iqtisodiyot fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD) G‘afurov Doniyor Orifovich, pedagogika fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD) Fayziyev Oybek Raximovich, iqtisodiyot fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD), dotsent Tuxtabayev Jamshid Sharafetdinovich, iqtisodiyot fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD), dotsent Xamidova Faridaxon Abdulkarim qizi, iqtisodiyot fanlari doktori, dotsent Yaxshiboyeva Laylo Abdisattorovna, katta o‘qituvchi Babayeva Zuhra Yuldashevna, mustaqil tadqiqotchi Komilova Nilufar Karshiboyevna, Geografiya fanlari doktori, professori Board of Experts: Berkinov Bazarbay, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Pulatov Bakhtiyor Alimovich, Doctor of Technical Sciences (DSc), Professor Aliyev Bekdavlat Aliyevich, Doctor of Philosophy (DSc), Professor Isakov Janabay Yakubbayevich, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Khalikov Suyun Ravshanovich, Candidate of Economic Sciences, Associate Professor Rustamov Ilkhomiddin, Candidate of Economic Sciences, Associate Professor Khakimov Ziyodulla Akhmadovich, Doctor of Economic Sciences, Associate Professor Kamilova Iroda Khusniddinovna, Doctor of Philosophy (PhD) in Economics Gafurov Doniyor Orifovich, Doctor of Philosophy (PhD) in Pedagogy Fayziyev Oybek Rakhimovich, Doctor of Philosophy (PhD) in Economics, Associate Professor Tukhtabayev Jamshid Sharafetdinovich, Doctor of Philosophy (PhD) in Economics, Associate Professor Khamidova Faridakhon Abdulkarimovna, Doctor of Economic Sciences, Associate Professor Yakhshiboyeva Laylo Abdisattorovna, Senior Lecturer Babayeva Zuhra Yuldashevna, Independent Researcher Komilova Nilufar Karshiboyevna, Doctor of Geographical Sciences, Professor 08.00.01 Iqtisodiyot nazariyasi 08.00.02 Makroiqtisodiyot 08.00.03 Sanoat iqtisodiyoti 08.00.04 Qishloq xo‘jaligi iqtisodiyoti 08.00.05 Xizmat ko‘rsatish tarmoqlari iqtisodiyoti 08.00.06 Ekonometrika va statistika 08.00.07 Moliya, pul muomalasi va kredit 08.00.08 Buxgalteriya hisobi, iqtisodiy tahlil va audit 08.00.09 Jahon iqtisodiyoti 08.00.10 Demografiya. Mehnat iqtisodiyoti 08.00.11 Marketing 08.00.12 Mintaqaviy iqtisodiyot 08.00.13 Menejment 08.00.14 Iqtisodiyotda axborot tizimlari va texnologiyalari 08.00.15 Tadbirkorlik va kichik biznes iqtisodiyoti 08.00.16 Raqamli iqtisodiyot va xalqaro raqamli integratsiya 08.00.17 Turizm va mehmonxona faoliyati https://yashil-iqtisodiyot-taraqqiyot.uz MUNDARIJA СОДЕРЖАНИЕ CONTENTS 5 YASHIL IQTISODIYOT VA TARAQQIYOT 2025-yil, sentyabr. № 9-son. MUNDARIJA Postdan xaridgacha: influenser va ilg‘or veb-ilova (PWA – progressive web app)ning chakana sotuvga real ta’siri ........................................................................................................................................................14 Abdulaziz Madjidov Ta’lim xizmatlari bozori samaradorligini oshirishda ta’lim klasterlarining roli .................................................22 Imamova Nilufar Asamutdinovna Korxona raqobatbardoshligini oshirishda marketingning tovar strategiyasidan foydalanish holati............................................................................................................................................................................29 Xidirov Sherzod Olimovich Oʻzbekistonda moliyaviy savodxonlikni institutsionallashtirish: NFIS, Finlit.uz va taʼlim islohotlari ...........................................................................................................................................................................................34 Irgashev Anvar Farxodovich Moslashuvchan menejment tizimlarini yashil iqtisodiyotga integratsiyalash tasnifi .......................................39 Umarov Bexzod Batirovich Qishloq xo‘jaligida innovatsion marketing strategiyasini ishlab chiqish ................................................................43 Sheraliev Axror Sodiqovich O‘zbekiston Respublikasida moliyaviy bank xizmatlarini rivojlantirishning tendensiyalari, undan samarali foydalanish imkoniyatlari va konseptual jihatlari ...........................................................................48 Roziqov Behzod Bahrom o‘g‘li Mеtallurgiya korxonalarida raqamli tеxnologiyalarni joriy еtish сhеt еl tajribasi .............................................54 Abdullayеva Matluba Nеmatоvna Исследование связи между восприятием изменения климата и внедрением устойчивых методов ведения сельского хозяйства в Узбекистане ............................................................................................ 59 Светлана Ражабова, Бахром Миркасимов Surxondaryo viloyati qishloq xо‘jalik tarmog‘ini barqaror rivojlantirishni iqtisodiy-ekologik modellari ............................................................................................................................................................................................68 Abdug‘aniyev Otabek Allajonovich, Xo‘jamqulov Bekzod Turdaliyevich Milliy iqtisodiyotda real sektor salmog‘i va uning o‘zgarish tendensiyalari .........................................................75 Mambetjanov Qahramon Qurbandurdievich, Isroilova Muhabbat Rustamjon qizi Qo‘shilgan qiymatni soliqqa tortish uslubiyoti: xususiyatlari, vazifalari va muammolari ..............................89 Xaitov Shuxrat Sharipboyevich Kognitiv yondashuv asosida tibbiyot oliy ta’lim muassasalari talabalari grammatik va diskursiv kompetensiyalarini shakllantirishning nazariy modeli va pedagogik texnologiyasi .........................................94 Dadadjanova Feruza Muhammadyusupovna Transport tizimining rivojlanishi milliy iqtisodiy o‘sishining asosi sifatida .........................................................98 Narziyev Umidjon Baxrillayevich Loyiha risklarini aniqlashda zamonaviy usullar va ularning samaradorligi ......................................................105 Marufhanov Davron Xasanovich Современные методы управления на железнодорожном транспорте в процессе трансформации системы ...................................................................................................................................................... 109 Кушакова Мамура Наримановна Финансовые механизмы и модели менеджмента в развитии устойчивой экономики транспортных компаний ......................................................................................................................................................115 Шарапова Гулчехра Рустамовна Kasbiy ta’limda o‘quvchilarning raqamli kompetensiyasini shakllantirish va baholashning innovatsion yondashuvlari ......................................................................................................................................................120 Maxkamova Zuhra Tursunpulotovna Audit ishi sifati darajasini oshirish yo‘nalishlari ............................................................................................................ 124 Qushmatov Otaxon Qurbonalievich https://yashil-iqtisodiyot-taraqqiyot.uz MUNDARIJA СОДЕРЖАНИЕ CONTENTS 6 YASHIL IQTISODIYOT VA TARAQQIYOT 2025-yil, sentyabr. № 9-son. Erkin iqtisodiy zonalarda investitsiya loyihalarini moliyalashtirishning nazariy va amaliy asoslari .........................................................................................................................................................................131 Yuldashev Baxtiyor Gayradjonovich Ko‘chmas mulk qiymatini baholash va uning ekonometrik tahlili .........................................................................135 Jaloliddinova Mohira Alisher qizi Современные тенденции и вызовы бюджетно-макроэкономической политики в Узбекистане ..............................................................................................................................................................................142 Хазраткулова Лола Нармуминовна Intellektual mulkda iqtisodiy mohiyat, mazmun hamda huquqiy jihat uyg‘unligi ..........................................148 N.D.Maxmudova Axborot texnologiyalari asosida ta’limda loyiha boshqaruvida sun’iy intellekt va mashinali o‘qitish imkoniyatlari .................................................................................................................................................................152 Xodjiyeva Durdona Abdurasolovna Концепция “Зеленого учета” и его значение для экономического развития .........................................157 Умарова Зулайхо Турсуновна Iqtisodiyotning asosiy tarmoq va sohalariga kiritilgan investitsiyalarning joriy holati tahlili ..................166 Ismailova Kutlibeka Ulugʻbek qizi O‘zbekistonda yoshlar tashkiloti faoliyatini tashkil etishning o‘ziga xos jihatlari va rivojlanish bosqichlari ......................................................................................................................................................................................172 Usmonov Adxamjon A’zamjonovich Oʻzbekiston Respublikasi maxsus iqtisodiy zonalari investitsion holatini hududlar kesimida tahlili ..............................................................................................................................................................................178 Anvarxonov Abdulatifxon Jamshidxon oʻgʻli Kichik biznes va o‘rta biznesni rivojlantirish orqali aholi farovonligini ta’minlash ........................................184 Ahmedov Oybek Turgunpulatovich, Nurqulov Nurbek Sirojiddin o‘g‘li Fiskal siyosat instrumentlari orqali yashirin iqtisodiyotni qisqartirish va legallashtirish metodologiyasi ..............................................................................................................................................................................189 Ergasheva Malikaxon Avazxon qizi Fond bozorida savdo strategiyasi va uni amalga oshirishga yo‘nalishlari...........................................................192 Soliyev Istam Ixtiyorovich Sanoat korxonalarini innovatsion rivojlantirishning asosiy tamoyillari .............................................................197 Yuldasheva Kamola Miraliyevna Iqtisodiy barqarorlikni ta’minlashda davlat boshqaruvi tizimining isloh qilinishi: Tajriba va istiqbollar ...................................................................................................................................................................202 Mashrabaliyev Ibroximbek Mashrabaliyevich Iqtisodiyotning real sektorida investitsion loyihalarni moliyalashtirish amaliyoti ........................................ 209 Qosimova Lola Sultanovna Sanoat mahsulotlari eksportida logistika zanjirining uzluksizligini ta’minlash: nazariy asoslar va amaliy yondashuvlar .............................................................................................................................................217 Kurbonova Ma'mura Abdukarim qizi Soliq ma’murchiligiga zamonaviy texnologiyalarini joriy etish orqali qo‘shilgan qiymat soliq ma’murchiligi bazasini kengaytirish yo‘llari ....................................................................................................................222 Raxmonqulov Umidjon Rustam o‘g‘li Инновационные подходы к созданию проблемно-ориентированной системы прогнозирования, оптимизации и управления отраслями региональной экономики (жилищное строительство) ................................................................................................................................................231 Далиев Ахтам Шарафутдинович Tovar-moddiy resurslar harakati samaradorligini oshirishda UZEX faoliyatining joriy holatini baholash ..........................................................................................................................................................................238 Sherzod Xolmurodovich Pardayev, Mamatkulov Farrux Gulomjon o‘gli Sog‘liqni saqlash tizimida tadbirkorlik faoliyatining turlari .....................................................................................244 Solikhova Dildora Alisher qizi https://yashil-iqtisodiyot-taraqqiyot.uz MUNDARIJA СОДЕРЖАНИЕ CONTENTS 7 YASHIL IQTISODIYOT VA TARAQQIYOT 2025-yil, sentyabr. № 9-son. “Oʻztemiryoʻlyoʻlovchi” ajning asisiy faoliyatini samaradorligini oshirishda autsorsing xizmatini joriy etish strategik asoslari ...............................................................................................................................250 Kaxarova Nilufar Yerkinjonovna Mintaqani kompleks rivojlantirishning metodologik asoslari va ustuvor yo‘nalishlari ................................256 Jumayeva Zulfiya Qayumovna Sog‘liqni saqlash tashkilotarida xarajatlar samaradorligini ta’minlash masalalari ........................................ 260 Raximova Maftuna Axmadjon qizi Aksiyadorlik jamiyatlarida sof foydani taqsimlash bilan bog‘liq bo‘lgan soliq solish masalalari ........................................................................................................................................................................................264 Suyunov Otabek Shuxrat o‘g‘li O‘zbekiston qonunchiligida raqamli transformatsiya jarayonida elektron to‘lov kartalarini soxtalashtirishni jinoyatlashtirish ........................................................................................................................................276 Maxsadaliyeva Maftuna Toxir qizi Mamlakatimizda intellektual xizmatlar bozorini rivojlantirish masalalari ........................................................281 Miyassarov Davron Abdurashid o‘g‘li Validation of the dutch eating behaviour questionnaire (DEBQ) in a sample of uzbek women................285 Khursana Usmanova, Dr Muhammad Bilal, Dilafruz Qo‘chqorova Iqtisodiy xavfsizlik tizimlarini o‘ziga xos jihatlari .........................................................................................................295 Nabiyev Bexzod Shavkatovich, Bayboboeva Firuza Nabijonovna Davlat qarz siyosatini optimallashtirishda islomiy moliya instrumentlarining qo‘llanish imkoniyatlarini kengaytirish yo‘nalishlari ........................................................................................................................ 299 Tilabov Nasrulla Tashmuratovich Роль институциональных структур фондового рынка в обеспечении финансовой стабильности ...............................................................................................................................................................................305 Камилова Севара Анваровна The Impact of Digitalization on the Management System in the Entrepreneurial Environment of Uzbekistan .....................................................................................................................................................309 Ibragimova Saida Ilkhomovna China’s Investment Strategy in Uzbekistan: Sectoral Trends and Strategic Implications (2013–2024) ..................................................................................................................................................................................313 Maftuna Nuriddinova Qo‘shilgan qiymat solig‘i tushunchasi va uning iqtisodiy mohiyati .......................................................................319 Eshkarayev Bobir Chariyevich Raqamli boshqaruvning afzalliklari va uni rivojlantirish istiqbollari ................................................................... 324 Xolbayeva Marg‘uba Qazoqboyevna Korporativ boshqaruvning nazariy asoslari: O‘zbekistonda qo‘llanish imkoniyatlari ...................................328 Jumayeva Guzal Sherxon qizi Audit organizations in Uzbekistan .......................................................................................................................................332 Razzaqov Jasur Xamraboevich, Yaqubov Matrasul Mavlonberdiyevich, Sabirova Nodira Komil qizi Xorijiy investitsiyalarning turlari va xususiyatlari ........................................................................................................337 Gofurov Doston Boxromovich Mahalliy budjet mablag‘larining samaradorligini oshirishda auditning o‘rni ...................................................341 Primova Shaxnoza Komiljonovna Модели управления государственными финансами в зарубежных странах ..........................................345 Наимов Шохрух Шарофиддинович O‘zbekistonning sirkulyar iqtisodiyotga o‘tishi: yashil o‘sish indikatorlari tahlili ..........................................352 Hakimov Anvarjon Abdulloyevich Innovation management in the education system: practical challenges, international experience, and effective strategies based on the example of Uzbekistan ..........................................................356 Imomov Inomiddin Abdulxamidovich, Egamberdiyev Farxod Botirovich Трансформация энергетического комплекса Узбекистана: текущее состояние и перспективы развития ......................................................................................................................................................363 Хмель Е.В., Мирджалилова Д.Ш., Дерюгина Е.А., Лозовская Н.А. https://yashil-iqtisodiyot-taraqqiyot.uz MUNDARIJA СОДЕРЖАНИЕ CONTENTS 8 YASHIL IQTISODIYOT VA TARAQQIYOT 2025-yil, sentyabr. № 9-son. Improving the efficiency of personnel management and optimizing labor costs in Sam Glass LLC ...........................................................................................................................................................................368 Musayeva Shoira Azimovna, Agzamov Avazkhon Talgatovich Interactive design and museum management: enhancing guided tours through IOT and virtual solutions ...................................................................................................................................................................374 Ibrokhimova Aziza Abbasovna Hududlаr investitsion jozibаdorligini oshirish yo‘llаri ................................................................................................379 Imomovа Kаmolа Novfаl qizi “Innovatsion usulda baliq yetishtirishtirishning iqtisodiy samarodorligini oshirish yo‘llari (Sirdaryo tumani misolida)” ...................................................................................................................................................385 Bo‘ltakov Sardor Oqbo‘ta o‘g‘li Bank filial tarmoqlari samaradorligini baholashning xorijiy tajribasi va undan O‘zbekiston banklari amaliyotida foydalanish imkoniyatlari ................................................................................... 392 Xoshimov Og‘abek Nizomjon o‘g‘li Zamonaviy iqtisodiyotda davlat xaridlarinin elektron savdolarning o‘rni .........................................................398 Burxanov G‘ofur Baxodirovich Реализация концепции развития рынка зеленой экономики в сфере экономической безопасности Республики Узбекистан..........................................................................................................................401 Юнусова Римма Рахманбердиевна Tijorat banklaridan “foyda” soligʻini undirishning bugungi holati .........................................................................408 Ergasheva Lobar Raxmatulla qizi О‘zbekistоn оziq-оvqаt sаnоаtini iqtisоdiy rivоjlаntirish yо‘nаlishlаri ...............................................................415 Abasova Gulirano Rahmatullo qizi Xorijiy tajribalar asosida ekologik tadbirkorlikning innovatsion va investitsion yo‘nalishlarini tashkil etish ....................................................................................................................................................................................419 Turg‘unova Tursunoy Maratovna Sanoat korxonalari jozibadorligini oshirishda marketing strategiyasini amalga oshirish xususiyatlari ...................................................................................................................................................................................424 Raxmonova Feruza Musakulovna Turizm sohasida investitsion faoliyat: nazariy asoslar va amaliy yo‘nalishlar ..................................................428 Ergashev Durdonaxon Aziz qizi Qashqadaryo viloyatida barqaror turizmning rivojlanish tendensiyalari va mavjud muammolar tahlili .......................................................................................................................................................................432 Suyunova Dilnoza Mexridin qizi Iqtisodiy rivojlanish jarayonida investitsion resurslarning mutanosib taqsimlanishi: samaradorlik va ustuvor yoʻnalishlar..................................................................................................................................436 Otaboyev Feruzbek Oybek oʻgʻli Xususiy banklar faoliyatini rivojlantirishda raqamli texnologiyalarning moliya bozoriga ta’siri .............441 Abduqahhorov Asilbek Ahror o‘g‘li Mehnat resurslari tushunchasi, tarkibi va uning ijtimoiy-iqtisodiy ahamiyati .................................................447 Kobilova Zebo Bobokulovna Xorijiy davlatlar tajribasida moliyaviy siyosatning makroiqtisodiy barqarorlikni ta’minlashdagi roli .......................................................................................................................................................................453 Jabborova Dilafruz The impact of exchange rate policy on the financial-monetary system and economic growth ................. 459 Raxmanova Laylo Baxodirovna Современные вызовы и модельные подходы к обеспечению конкурентоспособности банковской системы Узбекистана ...................................................................................................................................464 Юлдашева С.Ш. Iqtisodiyotni innovatsion rivojlantirishda soliq mexanizmidan samarali foydalanish yo‘llari ..................470 Ishimova Mohinur Absalomovna Innovative pathways for advancing sustainable tourism in Uzbekistan ..............................................................477 Feruz Karimov https://yashil-iqtisodiyot-taraqqiyot.uz MUNDARIJA СОДЕРЖАНИЕ CONTENTS 9 YASHIL IQTISODIYOT VA TARAQQIYOT 2025-yil, sentyabr. № 9-son. Tijorat banklarida biznes subyektlari faoliyati samaradorligini oshirishda raqamli texnologiyalardan foydalanish yo‘llari ................................................................................................................................482 Mirpulatova Luiza Mansurovna O‘zbekistonda sanoat zonalarining rivojlanish bosqichlari va huquqiy-me’yoriy asoslari .........................488 Vafoyev Akmal Ikromovich Qayta tiklanuvchi energiya manbalaridan samarali foydalanishda Germaniya tajribasi .............................493 Pardayeva Maftuna Ulug‘bek qizi Korxonalar moliyaviy faoliyati bo‘yicha auditorlik risklarini xalqaro standartlar asosida baholash .......................................................................................................................................................................... 497 Shirinov Uchqun Abduxalilovich, Abduxalil-zoda Ra’no Muzaffar qizi Ishlab chiqarish xarajatlarining tarkibi va ularni pasaytirish usullari .................................................................501 Sodiqov Mirahror Abbos oʻgʻli O‘zbekiston Respublikasi hududlarini ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirishda mahalliy budjetlarning ahamiyati ............................................................................................................................................................509 Sharopov Dilshodjon Raxmatullayevich The role of small business enterprises in enhancing the well-being of the population in Uzbekistan .................................................................................................................................................................................513 Djalilova Shaxlo Ismoiljon kizi O‘zbekistonda IPOlarni tashkil etish jarayonlari tahlili ..............................................................................................518 Alikulov Azamat Tuygunovich Kichik sanoat zonalari faoliyatining iqtisodiy-statistik tahlili (Surxondaryo viloyati misolida) ...............522 Ozoda Batirovna Sakiyeva Hududlarning innovatsion turistik salohiyatini rivojlantirishning tashkiliy-iqtisodiy mexanizmini takomillashtirish ..............................................................................................................................................528 Xaitov Oxunjon Nomoz o‘g‘li Integrating circular economy principles in marketing and operations of grape export companies for green transition ..............................................................................................................................................534 Usmonova Diyora Mahmud kizi Foreign experiences of improving the quality of services in the field of tourism ............................................541 Raxmonov Siyovush Turob ugli Z avlodining iste’dodli vakillari uchun raqobat: davlat boshqaruvi sektorining maqsadga yo‘naltirilgan raqamli avlodni jalb etish strategiyalari ................................................................................................546 Nosirova Shaxzoda Bohodir qizi O‘zbekiston Respublikasida uglerod solig‘ini joriy etish orqali soliq ma’muriyatchiligini takomillashtirish va yashil iqtisodiyotga o‘tishni jadallashtirish imkoniyatlari: ekologik, iqtisodiy va institutsional yondashuv .................................................................................................................................560 Jo‘rayev Ahmad Saitnazar o‘g‘li Tijorat banklari reytingiga taʼsir qiluvchi asosiy moliyaviy koʻrsatkichlar tahlili ............................................566 Karabayev Nodir Abduhamidovich Budjet tashkilotlarida tuziladigan moliyaviy hisobotlarning ahamiyati ..............................................................578 Norqulova Qutlug‘nigor Oloviddinovna Методы и критерии оценки эффективности конкурентоспособности предприятия ......................582 Хусейнов Рахим Али оглы Zamonaviy HR texnologiyalarining korxonalar samaradorligiga ta’siri: “O‘zbekiston temir yo‘llari” AJ tajribasi ..............................................................................................................................589 Xursanova Gulshan Ravshan qizi Oliy ta’lim muassasalarida innovatsion menejment strategiyalarining samaradorligini oshirish yo‘llari .............................................................................................................................................................................593 Pulatova Dildora Abdushukurovna Oliy ta’lim tizimida raqamli texnologiyalarni qo‘llashning bugungi kunda o‘rni va ahamiyati ..................600 Xolmirzayeva Gulruxsor Maxammetovna Интеграция информационно-коммуникационных технологий в зеленую экономику: цифровые технологии для устойчивого развития ................................................................................................604 Бозорова Ирина Жуманазаровна IQTISODIYOT ЭКОНОМИКА ECONOMY YASHIL IQTISODIYOT VA TARAQQIYOT https://yashil-iqtisodiyot-taraqqiyot.uz 1264 2025-yil, sentyabr. № 9-son. XALQARO RAQAMLI INTEGRATSIYA JARAYONIDA RAQAMLI MOLIYAVIY XIZMATLAR SAMARADORLIGINI BAHOLASHNING ZAMONAVIY YONDASHUVLARI Muyassarzoda Fayziyeva Mustaqil izlanuvchi, i.f.f.d., (PhD) [email protected] ORCID ID: 0000-0002-8019-6001 Annotatsiya: So‘nggi yillarda moliya sohasidagi raqamli moliyaviy texnologiyalar va raqamli moliyaviy xizmatlar to‘plamini kengaytirish maqsadida zamonaviy innovatsion texnologiyalarga yanada ko‘p sarmoya kiritilmoqda. Kiritilgan sarmoyalar va amalga oshirilgan islohotlar natijadorligini aniqlashda albatta baholashning ahamiyati yuqori. Bunda xalqaro raqamli integratsiya jarayonini husobga olgan holda joriy etilgan raqamli moliyaviy xizmatlar samaradorligini baholash dolzarb masala bo‘lib qolmoqda. Mazkur tadqiqotni amalga oshirishdan maqsad - raqamli moliyaviy xizmatlar samaradorligini baholashning zamonaviy yondashuvlarini tahlil etish hamda O‘zbekiston raqamli moliya bozori samaradorligini va O‘zbekistonning xalqaro raqamli integratsiya darajasini baholashning kontseptual asosini yaratishdir. Tadqiqot jarayonida tizimli yondashuv va statistik tahlil usullaridan foydalanildi. Tadqiqot so‘nggida iqtisodiy samaradorlik nazariyasining neoklassik yondashuvi, transaksion xarajatlar nazariyasi, uzoq to‘lqinlarning innovatsion nazariyasi va Triple Bottom Line nazariyalari kontseptual asos sifatida tanlab olindi. Kalit soʻzlar: raqamli moliyaviy xizmatlar, raqamli integratsiya, moliya bozori, samaradorlik, baholash, indeks. Abstract: In recent years, the financial sector has witnessed increased investment in modern innovative technologies aimed at expanding the range of digital financial technologies and services. Assessing the effectiveness of these investments and the implemented reforms plays a crucial role in determining their overall impact. In this context, assessing the efficiency of digital financial services using international methodologies—while considering the process of global digital integration—has become an urgent and relevant issue. The purpose of this study is to analyze modern approaches to assessing the effectiveness of digital financial services and to develop a conceptual framework for assessing the efficiency of Uzbekistan’s digital financial market and the level of its international digital integration. The study employs a systematic approach and statistical analysis methods. As a result, the neoclassical approach of the theory of economic efficiency, the transaction cost theory, the innovation theory of long waves, and the Triple Bottom Line concept were identified as the conceptual foundations of the research. Key words: digital financial services, digital integration, financial market, efficiency, assessment, index. Аннотация: В последние годы в финансовом секторе наблюдается активное инвестирование в современные инновационные технологии с целью расширения спектра цифровых финансовых технологий и услуг. Оценка эффективности таких инвестиций и реализуемых реформ имеет ключевое значение для определения их результативности. В этом контексте особую актуальность приобретает применение международных подходов к оценке эффективности цифровых финансовых услуг с учётом процессов международной цифровой интеграции. Цель данного исследования — анализ современных подходов к оценке эффективности цифровых финансовых услуг, а также формирование концептуальной основы для оценки эффективности цифрового финансового рынка Узбекистана и уровня его международной цифровой интеграции. В процессе исследования применены системный подход и методы статистического анализа. В результате в качестве теоретико-методологической основы были определены неоклассический подход теории экономической эффективности, теория транзакционных издержек, инновационная теория длинных волн и концепция Triple Bottom Line. Ключевые слова: цифровые финансовые услуги, цифровая интеграция, финансовый рынок, эффективность, оценка, индекс. IQTISODIYOT ЭКОНОМИКА ECONOMY YASHIL IQTISODIYOT VA TARAQQIYOT https://yashil-iqtisodiyot-taraqqiyot.uz 1265 2025-yil, sentyabr. № 9-son. KIRISH Jamiyatimizda raqamli iqtisodiyotning jadal rivojlanishi, huquqiy asoslarning mustahlamlanishi, texnologik infratuzilmani yaratilishi natijasida moliyaviy tashkilotlar o‘zlarining an’anaviy modellarini shiddat bilan raqamli modellarga o‘tkazmoqdalar. Moliyaviy tizimlardagi shiddatli transformatsiya sharoitida raqamli moliyaviy xizmatlar samaradorligini baholash masalasi o‘z o‘rnida dolzarb ahamiyat kasb etmoqda. Xalqaro raqamli integratsiya jarayonlari doirasida moliyaviy xizmatlarning raqamli shakllari - masalan, mobil to‘lov tizimlari, onlayn banking, fintech platformalar, blokcheyn asosidagi to‘lov tizimlari - milliy iqtisodiyotning raqobatbardoshligini oshirishda muhim rol o‘ynamoqda. Jahon miqiyosida raqamli iqtisodiyot, raqamli hukumat, raqamli davlat xizmatlari, raqamli moliyaviy xizmatlar, raqamli infratuzilma, raqamli kirish va undan foydalanish, raqamli texnologiyalarni joriy etish va rivojlantirishda mamlakatlarning oʻz davlat siyosati mavjud boʻlib, shular asosida mamlakatlarning xalqaro raqamli integratsiya darajalarini aniqlaydigan turli xil indekslar ishlab chiqilgan, xususan: Digital Economy and Society Index (DESI), Networked Readiness Index (NRI), Digital Adoption Index (DAI), Global Connectivity Index (GCI), Global Digitalization Index (GDI), E-Government Development Index (EGDI), Global Innovation Index (GII) va boshqalardir. Yuqorida nomlari keltirilgan xalqaro raqamli integratsiya darajalarini baholaydigan indekslarning tarkibiy qismlarini tashkil etuvchi sohalar, yo‘nalishlar va omillarni quyi bosqichdan boshlab yaxshilashga qaratilgan chora-tadbirlar natijasida raqamli moliyaviy xizmatlar sohasi ham tubdan rivojlanib kelmoqda, esa bu o‘z navbatida sohani baholashni ham taqazo etadi. Shu sababdan xalqaro raqamli moliyaviy xizmatlar samaradorligini baholashning bir qator zamonaviy yondashuvlari ishlab chiqilgan, jumladan: Digital Financial Inclusion Index (DFII), Global Fintech Index (GFI), Financial Access Survey (FAS) so‘rovnoma, World Bank Global Findex va boshqalardir. Mazkur tadqiqotni amalga oshirishdan maqsad: raqamli moliyaviy xizmatlar samaradorligini baholashning zamonaviy yondashuvlarini tahlil etish hamda O‘zbekiston raqamli moliya bozori samaradorligini va O‘zbekistonning xalqaro raqamli integratsiya darajasini baholashning kontseptual asosini yaratish. Maqola 4 bo‘limdan iborat bo‘lib, ular: kirish, metodologiya, natijalar va xulosa bo‘limlaridir. MAVZUGA OID ADABIYOTLAR SHARHI Iqtisodiy omillarni o‘rganivchi xalqaro indekslar Iqtisodiy omillar nuqtayi nazaridan, raqamli moliyaviy xizmatlar samaradorligini baholashda xalqaro indekslar moliyaviy inklyuziya va iqtisodiy barqarorlik darajasini o‘lchaydi. Jahon bankining Global Findex ma’lumotlar bazasi (World Bank, 2025) aholining raqamli to‘lovlar, jamg‘arma va kredit xizmatlaridan foydalanish, Xalqaro Valyuta Jamg‘armasining Digital Financial Inclusion Index (Khera et al., 2021) va Financial Access Survey (IMF, 2024) esa raqamli texnologiyalar orqali moliyaviy xizmatlardan foydalanishning kirish va foydalanish darajasini baholaydi. Ushbu indekslar mamlakatlarning iqtisodiy samaradorligi va moliyaviy xizmatlar qamrovini tahlil etishda xalqaro standart vazifasini bajaradi. Texnologik omillarni o‘rganivchi xalqaro indekslar Texnologik omillar asosan raqamli infratuzilma, AKT salohiyati va hukumatning raqamli siyosatga tayyorgarligi bilan bog‘liq darajasini o‘lchaydi. Yevropa Komissiyasining Digital Economy and Society Index (European Commission, 2020) mamlakatlarning raqamli iqtisodiyotga integratsiya darajasini baholasa, Jahon iqtisodiy forumining Networked Readiness Index (World Economic Forum, 2015) texnologik tayyorgarlik va innovatsion salohiyatni aniqlaydi. Shuningdek, BMTning E-Government Development Index (United Nations, 2024) davlat boshqaruvi tizimlarining raqamli xizmatlar orqali samaradorligini ko‘rsatadi. Bu indekslar raqamli transformatsiyaning texnologik asoslarini baholashda xalqaro mezon sifatida qabul qilinadi. Ijtimoiy va innovatsion omillarni o‘rganivchi xalqaro indekslar Ijtimoiy va innovatsion omillar esa raqamli iqtisodiyotning inson kapitaliga, ijtimoiy farovonlikka va innovatsion muhitga ta’sirini ifodalaydi. Jahon intellektual mulk tashkiloti tomonidan ishlab chiqilgan Global Innovation Index (WIPO, 2024) innovatsion kirish va natija ko‘rsatkichlarini baholasa, Global Fintech (Findexable, 2023) esa fintex ekotizimlarining rivojlanish darajasini tahlil qiladi. Shu bilan birga, Global Digitalization Index (SAMENA Council, 2024) raqamlashtirish siyosati va innovatsion infratuzilma holatini baholaydi. Ushbu ko‘rsatkichlar raqamli moliyaviy xizmatlarning ijtimoiy-iqtisodiy ta’sirini aniqlashda kompleks yondashuvni shakllantiradi. TADQIQOT METODOLOGIYASI Tadqiqot jarayonida tizimli yondashuv va statistik tahlil usullaridan foydalanildi. Ma‘lumotlar xalqaro raqamli indekslar (DESI, NRI, DAI, GCI, GDI, EGDI, GII, DFII, GFI, FAS, Global Findex) asosida to‘plandi. O‘zbekiston Respublikasining xalqaro raqamli integratsiya darajasi NRI (2023-2024-yillar), GDI (2024-yil), EGDI (2010- IQTISODIYOT ЭКОНОМИКА ECONOMY YASHIL IQTISODIYOT VA TARAQQIYOT https://yashil-iqtisodiyot-taraqqiyot.uz 1266 2025-yil, sentyabr. № 9-son. 2024-yillar) va GII (2020-2025-yillar) indekslari ko‘rsatkichlari orqali tahlil qilindi. Raqamli moliyaviy xizmatlar samaradorligini baholashning xalqaro yondashuvlari taqqoslanib, O‘zbekiston kontekstida qo‘llash imkoniyatlari o‘rganildi. Tadqiqot doirasida iqtisodiy samaradorlik nazariyasining neoklassik yondashuvi, transaksion xarajatlar nazariyasi, uzoq to‘lqinlarning innovatsion nazariyasi va Triple Bottom Line nazariyasi kontseptual asos sifatida tanlab olindi. TAHLIL VA NATIJALAR Raqamli moliyaviy xizmatlar samaradorligini baholashda hisobga olinadigan omillar, indekslar va raqamli ko‘rsatkichlarni mavjudligida mamlakatlardagi raqamli iqtisodiyot va hukumatni rivojlantirishga qaratilgan davlat siyosatining ta’siri yuqori bo‘lib, buni aniqlashda bir nechta xalqaro raqamli integratsiya darajalarini baholaydigan xalqaro indekslar mavjud, jumladan: 1) Digital Economy and Society Index (DESI) - bu Yevropaning raqamli faoliyatiga oid tegishli ko‘rsatkichlarni umumlashtiruvchi hamda Yevropa Ittifoqi a’zolarining raqamli raqobatbardoshlikdagi o‘sishini kuzatib boruvchi kompozit indeksdir. DESI indeksi beshta asosiy yo‘nalishni qamrab oladi (1): -ulanish darajasi (connectivity); -inson kapitali (human capital); -internetdan foydalanish (use of internet); -raqamli texnologiyalarni integratsiyalash (integration of digital technology); -raqamli davlat xizmatlari (digital public services). 2) Networked Readiness Index (NRI) - bu Jahon iqtisodiy forumi tomonidan har yili The Business School for the World (INSEAD) bilan hamkorlikda e’lon qilinadigan indeks bo‘lib, u Global axborot texnologiyalari hisobotining bir qismi hisoblanadi. Ushbu indeks mamlakatlarning axborot va kommunikatsiya texnologiyalari (AKT) tomonidan taqdim etilayotgan imkoniyatlardan foydalanishga qanchalik tayyor ekanligini o‘lchashga qaratilgan (2, 3). NRI indeksi quyidagi tarkibiy qismlardan iborat: -texnologiya (technology); -inson kapitali (people); -hukumat (government); -ta’sir (impact). O‘zbekiston Respublikasi mazkur indeks reytingida 2023-yildan buyon o‘rin olishni boshlagan va hozirda quyidagi natijalarga erishilgan (1-jadval): 1-jadval. Networked Readiness Index (NRI) indeksida O‘zbekiston Respublikasining 2023–2024-yillardagi o‘rni1 Yil Ball O‘rin Texnologiya Inson kapitali Hukumat Ta’sir 2023 43.94 82 40.16 36.95 46.56 52.10 2024 44.87 81 41.57 37.51 49.53 50.87 3) Digital Adoption Index (DAI) - bu dunyo miqyosida mamlakatlarning raqamli texnologiyalarni qabul qilish darajasini iqtisodiyotning uchta yo‘nalishi bo‘yicha o‘lchaydigan indeksdir: aholi, hukumat va biznes. Ushbu indeks 180 ta mamlakatni 0 dan 1 gacha bo‘lgan shkalada baholaydi hamda raqamli texnologiyalarni qabul qilishning “taklif tomoni” (supply-side) jihatiga e’tibor beradi. Bu yondashuv qamrovni kengaytirish va nazariy bog‘liqliklarni soddalashtirish imkonini beradi. Umumiy DAI ko‘rsatkichi uchta kichik indeksning oddiy o‘rtacha qiymatidan iborat. Har bir kichik indeks raqamli davrda rivojlanishni rag‘batlantirish uchun tegishli subyektga zarur bo‘lgan texnologiyalarni o‘z ichiga oladi: -biznes uchun – mahsuldorlikni oshirish va keng ko‘lamli o‘sishni tezlashtirish; -aholi uchun – imkoniyatlarni kengaytirish va farovonlikni yaxshilash; -hukumat uchun – xizmat ko‘rsatish samaradorligi va javobgarligini oshirish (4). 4) Global Connectivity Index (GCI) - siyosat yurituvchilar va sanoat rahbarlari uchun raqamli iqtisodiyotga o‘tish yo‘l xaritasini ishlab chiqishda qo‘llanma hisoblanadi. GCI o‘zining reyting tizimida kuzatilayotgan davlatlar sonini oshirib borish hamda qo‘llanilayotgan metodologiya va tadqiqot standartlarini doimiy ravishda takomillashtirish orqali rivojlanib bormoqda. 2014-yilda birinchi indeks e’lon qilinganidan buyon GCI ma’lumotlar 1 1 “Networked Readiness Index 2023” va “Networked Readiness Index 2024” natijalariga ko‘ra maqola muallifi tomonidan umumlashtirilgan. IQTISODIYOT ЭКОНОМИКА ECONOMY YASHIL IQTISODIYOT VA TARAQQIYOT https://yashil-iqtisodiyot-taraqqiyot.uz 1267 2025-yil, sentyabr. № 9-son. bazasining kengayishi siyosatchilar uchun raqamli iqtisodiyotda muvaffaqiyatga erishish uchun zarur bo‘lgan amaliy tushuncha va tavsiyalarni taqdim etadi (5). GCI indeksi quyidagi tarkibiy qismlardan iborat: -ta’minot (supply); -talab (demand); -tajriba (experience); -potensial (potential). Ushbu tarkibiy qismlar raqamli iqtisodiyotning barcha bosqichlarini – ya’ni axborot-kommunikatsiya texnologiyalari (AKT) rivojlanishidan tortib raqamli transformatsiyagacha bo‘lgan jarayonlarni – to‘liq (360 darajali) ko‘rinishda baholash imkonini beradi (6). 5) Global Digitalization Index (GDI) - Connectivity Index (GCI) asosida takomillashtirilgan bo‘lib, mamlakatning axborot-kommunikatsiya texnologiyalari (AKT) sohasi yetukligini o‘lchaydi. Bunda hisob-kitobga kompyuter texnologiyalari, ma’lumotlarni saqlash, bulutli xizmatlar va yashil energiya kabi raqamli infratuzilma ko‘rsatkichlari ham kiritiladi. Ushbu indeks har bir mamlakatning AKT sohasi qiymatini va uning milliy iqtisodiyotga ta’sirini miqdoriy baholaydi hamda raqamli iqtisodiyot bo‘yicha asosli qarorlar qabul qilishga yordam beradi (7). GDI raqamlashtirish jarayonini 77 ta mamlakat misolida 42 ta ko‘rsatkich asosida baholaydi. Bu ko‘rsatkichlar to‘rtta muhim yo‘nalish – keng qamrovli ulanish (ubiquitous connectivity), raqamli infratuzilma asosi (digital foundation), yashil energiya (green energy) va siyosat va ekotizim (policy and ecosystem) doirasida jamlangan (7). O‘zbekisotn Respublikasi mazkur indeks reytingida 2024-yildan buyon o‘rin olishni boshlagan va hozirda quyidagi natijalarga erishilgan (2-jadval): 2-jadval. Global Digitalization Index (GDI) indeksida O‘zbekiston Respublikasining 2024-yildagi o‘rni Yil Ball O‘rin Keng qamrovli ulanish Raqamli infratuzilma asosi Yashil energiya Siyosat va Ekotizim 2024 32.7/120 60/77 35.2 26.4 31.2 36.9 Manba: (8) 6) E-Government Development Index (EGDI) - Birlashgan Millatlar Tashkilotiga a’zo davlatlarda elektron hukumat rivojlanish holatini aks ettiradi. Ushbu indeks mamlakatdagi veb-saytlar rivojlanish tendensiyalarini baholash bilan birga, infratuzilma va ta’lim darajasi kabi kirish imkoniyatlarini ham o‘z ichiga oladi. Shu orqali mamlakat axborot texnologiyalaridan o‘z fuqarolarining axborotga kirish imkoniyatini kengaytirish va ularni ijtimoiy jarayonlarga jalb etishda qanday foydalanayotganini aks ettiradi. EGDI indeksi quyidagi tarkibiy qismlardan iborat (9): -onayn xizmatlar ko‘rsatilish darajasi; -telekommunikatsiya aloqasi rivojlanish darajasi; -inson salohiyati (ta’lim va malaka darajasi). EGDI indeksining O‘zbekiston bo‘yicha 2010–2022-yillardagi reyting ko‘rsatkichlariga ko‘ra (3-jadval), O‘zbekiston elektron hukumatlar reytingida 2010 va 2014-yillar orasida 13 pog‘onaga pastlagan bo‘lsa 2014 va 2024-yillar orasida 37 pog‘onaga yuqorilagan (10). 3-jadval. BMTning EGDI indeksida O‘zbekiston Respublikasining 2010–2024-yillardagi o‘rni Yillar O‘rin EGDI daraja EGDI indeks OSI TII HCI 2010 87 - 0.4498 0.1284 0.0282 0.2931 2012 91 - 0.5099 0.4967 0.2075 0.8255 2014 100 - 0.4695 0.4488 0.2333 0.7264 2016 80 Yuqori 0.5434 0.6884 0.2463 0.6954 2018 81 Yuqori 0.6207 0.7917 0.3307 0.7396 2020 87 Yuqori 0.6665 0.7824 0.4736 0.7434 2022 69 Yuqori 0.7265 0.7440 0.6575 0.7778 2024 63 Yuqori 0.7648 0.7648 0.8769 0.7580 Manba (10) IQTISODIYOT ЭКОНОМИКА ECONOMY YASHIL IQTISODIYOT VA TARAQQIYOT https://yashil-iqtisodiyot-taraqqiyot.uz 1268 2025-yil, sentyabr. № 9-son. 7) Global Innovation Index (GII) - dunyo miqyosida innovatsion faoliyat darajasini sekin, ammo barqaror iqtisodiy o‘sish, innovatsiyalarni moliyalashtirishning qisqarishi va past mehnat unumdorligi sharoitida baholaydi. Indeks dunyoning eng innovatsion iqtisodiyotlarini aniqlaydi, taxminan 130 ta mamlakat innovatsion salohiyatini baholab, ularning kuchli va zaif tomonlarini ko‘rsatadi. Indeks innovatsiyalar manzarasini imkon qadar to‘liq qamrab olish maqsadida tuzilgan bo‘lib, taxminan 80 ta ko‘rsatkichni o‘z ichiga oladi. Bu ko‘rsatkichlar mamlakatlarning siyosiy muhiti, ta’lim tizimi, infratuzilmasi va bilim yaratish darajasini o‘lchaydi. GII orqali turli mintaqalar yoki daromad toifalariga mansub davlatlar o‘z innovatsion ko‘rsatkichlarini taqqoslash va rivojlanish dinamikasini kuzatish imkoniga ega bo‘ladilar (11). GII indeksi ikki sub-indeks — Innovatsion kirish indeksi va Innovatsion natija indeksi (Innovation Input Index and Innovation Output Index) ballarining oddiy o‘rtacha qiymatini olish orqali hisoblanadi. Ular mos ravishda besh va ikkita ustundan iborat. Har bir ustun innovatsiyaning ma’lum bir xususiyatini tavsiflaydi va beshtagacha ko‘rsatkichni o‘z ichiga oladi, ularning ballari esa vaznli o‘rtacha usul yordamida hisoblanadi (12). GII indeksining O‘zbekiston bo‘yicha 2020–2025-yillardagi reyting ko‘rsatkichlariga ko‘ra, O‘zbekiston Global innovatsiyalar reytingida 2020 va 2025-yillar orasida 14 pog‘onaga yuqorilab, 2025-yilda 139 ta mamlakatlar orasida 79-o‘rinni egallagan (4-jadval): 4-jadval. Global Innovation Index (GII) indeksida O‘zbekiston Respublikasining 2020–2025-yillardagi o‘rni Yil GII o‘rin Innovatsion kirish Innovatsion natija 2020 93 81 118 2021 86 75 100 2022 82 68 91 2023 82 72 88 2024 83 71 91 2025 79 69 92 Manba: (13) Yuqorida nomlari keltirilgan xalqaro raqamli integratsiya darajalarini baholaydigan indekslarning tarkibiy qismlarini tashkil etuvchi sohalar, yo‘nalishlar va omillarni quyi bosqichdan boshlab yaxshilashga qaratilgan chora-tadbirlar natijasida raqamli moliyaviy xizmatlar sohasi ham tubdan rivojlanadi va bu o‘z navbatida sohani baholashni ham taqazo etadi. Quyida bir nechta raqamli moliyaviy xizmatlar samaradorligini baholashning xalqaro va zamonaviy yondashuvlari taqdim etilgan, ular: 1) Digital Financial Inclusion Index (DFII) - bu raqamli texnologiyalar orqali moliyaviy xizmatlarga kirish va ulardan foydalanish darajasini o‘lchaydigan ko‘rsatkich. Bu indeks rivojlanayotgan bozor va rivojlanayotgan iqtisodiyotlarda (52 mamlakat, 2014 va 2017 yillar uchun) fintech va raqamli vositalar orqali moliyaviy inklyuziya darajasini kompleks tarzda baholaydi. DFII indeksi quyidagi tarkibiy qismlardan iborat (14): -kirish imkoniyati (access), ya’ni raqamli infratuzilmaga kirish imkoniyatini o‘lchaydi; -foydalanish (usage), ya’ni raqamli moliyaviy xizmatlardan amaliy foydalanishni o‘lchaydi. 2) Global Fintech Index (GFI) - bu dunyo bo‘yicha fintex kompaniyalari va ekotizimlarining birinchi real vaqt rejimidagi reytingi va indeksidir. 11 000 dan ortiq fintech firmalardan iborat maxsus ma’lumotlar to‘plamidan va ekotizim hamkorlari tarmog‘i orqali foydalanib, indeks investorlar, innovatorlar va institutlarga fintexning dunyo bo‘yicha qanday rivojlanayotganini tushunishga yordam beradi (15). GFI indeksi quyidagi uchta qismlardan iborat (16): -miqdor (quantity), ya’ni fintex ekotizimi va uni qo‘llab-quvvatlovchi tuzilmalar hajmi – fintex kompaniyalar soni, fintex markazlar, hamkorlik ofislari, akseleratorlar, global ta’sir ko‘rsatuvchilar va aholi soni (faqat mamlakatlar uchun); -sifat (quality), ya’ni ta’sir / faoliyat samarasi – fintex kompaniyalarining hajmi va o‘sishi (masalan, unicornlar soni), investitsiyalar, tadbirlar, qiymat yaratish, xalqaro hamkorlik, veb-sayt reytingi; -muhit (environment), ya’ni biznes yuritish qulayligi, kritik massaning mavjudligi, tartibga solish muhiti – raqobat muhitini yaxshilash uchun tartibga soluvchi chora-tadbirlar, startaplarga imtiyozlar, internet senzurasining darajasi, to‘lov portallari, fintex kurslari. 3) Financial Access Survey (FAS) so‘rovnoma - bu ma’lumotlar to‘plami moliyaviy xizmatlardan foydalanish va ularga kirish bo‘yicha yillik statistik ma’lumotlarni o‘z ichiga oladi. Tanlab olingan ma’lumotlar qatorlari jins (erkak va ayol), moliyaviy xizmat ko‘rsatuvchi tashkilot turi (masalan, tijorat banklari, kredit uyushmalari va mikro moliya muassasalari) hamda mijoz turi (masalan, uy xo‘jaliklari va kichik hamda o‘rta korxonalar — SME) bo‘yicha ajratib ko‘rsatilgan (17). IQTISODIYOT ЭКОНОМИКА ECONOMY YASHIL IQTISODIYOT VA TARAQQIYOT https://yashil-iqtisodiyot-taraqqiyot.uz 1269 2025-yil, sentyabr. № 9-son. FAS ko‘rsatkichlari yalpi ichki maxsulot (YAIM), yer maydoni yoki kattalar aholisi soniga nisbatan ulush sifatida ifodalanadi, bu esa turli iqtisodiyotlarni o‘zaro taqqoslash imkonini beradi. FAS ma’lumotlarini taqdim etish ixtiyoriy hisoblanadi (18). Xalqaro Valyuta Jamg‘armasining (IMF) Financial Access Survey (FAS) ma’lumotlar bazasi jismoniy shaxslar va korxonalar tomonidan asosiy moliyaviy xizmatlardan foydalanish va ularga kirish darajasi haqida ma’lumot beradi (19). 4) World Bank Global Findex - bu dunyoda moliyaviy inklyuziya (moliya xizmatlaridan foydalanish imkoniyati) bo‘yicha yagona talab tomoniga asoslangan so‘rov bo‘lib, kattalar moliyaviy xizmatlardan qanday foydalanishini o‘rganishga doir yetakchi manbadir. 2011-yilda ishga tushirilganidan beri Global Findex ma’lumotlar bazasi turli mamlakatlarda moliyaviy inklyuziya, raqamli to‘lovlar, jamg‘arish va qarz olish xatti-harakatlari bo‘yicha muhim tahliliy ma’lumotlarni taqdim etib kelmoqda. Ma’lumotlar bazasi raqamli moliyaviy xizmatlarning kengayishi hamda hisob (akkaunt) egaligida mavjud gender tafovutlari kabi asosiy tendensiyalarni yoritib beradi (20). World Bank Global Findex so‘rovnomasi quyidagi qismlardan iborat (21): - moliyaviy kirish va raqamli asoslar (financial access and digital foundations); - jamg‘arma va qarz xulq-atvori (savings and borrowing behavior); - raqamli moliya va kunlik to‘lovlar (digital finance and everyday payments); - pul o‘tkazmalari: xalqaro va mahalliy (remittances: international and domestic); - moliyaviy xizmatlarga to‘siqlar (barriers to financial services). Global Findex 2025 ma’lumotlariga ko‘ra O‘zbekistondagi hisob egalari 60 % ni, raqamli to‘lovni amalga oshirish yoki qabul qilish darajasi 50 % ni, rasmiy tarzda jamg‘arma qilish darajasi 9 % ni, rasmiy tarzda qarz olish darajasi 12 % ni, mobil telefonga egalik darajasi 82 % ni va so‘nggi 3 oy ichida internetdan foydalanganlik darajasi 74 % ni tashkil etgan (5-jadval). 5-jadval. Global Findex indeksidagi O‘zbekiston Respublikasining moliyaviy hisob va mobil telefon egaligi hamda ulardan foydalanish boyicha 2025-yildagi natijalari Hisob egalari Raqamli to‘lovni amalga oshirish yoki qabul qilish Rasmiy tarzda jamg‘arma qilish Rasmiy tarzda qarz olish Mobil telefonga egalik So‘nggi 3 oy ichida internetdan foydalanganlik 60 50 9 12 82 74 Manba: (22) Yuqorida taqdim etilgan xalqaro indekslar yordamida O‘zbekiston raqamli moliya bozori samaradorligini va O‘zbekistonning xalqaro raqamli integratsiya darajasini baholashda iqtisodiy samaradorlik nazariyasining neoklassik yondashuvi, transaksion xarajatlar nazariyasi, uzoq to‘lqinlarning innovatsion nazariyasi va Triple Bottom Line (3P: People, Planet, Profit) nazariyalari kontseptual asos sifatida tanlab olindi (1-rasm). 2-rasm. O‘zbekiston raqamli moliya bozori samaradorligini va O‘zbekistonning xalqaro raqamli integratsiya darajasini baholashning kontseptual asosi (conceptual framework)2 2 2 Maqola muallifi tomonidan ishlab chiqilgan. IQTISODIYOT ЭКОНОМИКА ECONOMY YASHIL IQTISODIYOT VA TARAQQIYOT https://yashil-iqtisodiyot-taraqqiyot.uz 1270 2025-yil, sentyabr. № 9-son. XULOSA VA TAKLIFLAR Yuqorida keltirilgan xalqaro indekslarni qo‘llash natijasida mamlakatlarning raqamli raqobatbardoshlik o‘sishi darajasi, mamlakatlarning axborot va kommunikatsiya texnologiyalarining rivojlanishi darajasi, raqamli texnologiyalarni aholi, hukumat va biznes tashkilotlari tomonidan qabul qilish darajasi, raqamli transformatsiya jarayonlari, kompyuter texnologiyalari rivojlanishi darajasi, mamlakatlarning yashil energiya, raqamli infratuzilma, elektron hukumat rivojlanishi, mamlakatlarning innovatsion faoliyati va mamlakatlardagi raqamli inklyuziv iqtisodiyotlar rivojlanishi baholanadi, aniqlanadi hamda natijalarga ko‘ra tegishli qarorlar qabul qilinadi. Shuningdek, raqamli moliyaviy xizmatlarni xalqaro usullar yordamida baholash natijasida mamlakatlarning raqamli infratuzilmaga kirish, raqamli moliyaviy xizmatlardan amaliy foydalanish, fintex ekotizimi, fintex kompaniyalari faoliyat samarasi, biznes yuritishdagi qulaylik, moliyaviy xizmat ko‘rsatuvchi tashkilotlar va ularni mijozlari, moliyaviy inklyuziya, raqamli to‘lovlar, pul jamg‘arish va qarz olish xatti-harakatlari baholanadi. Bu kabi baholashlar natijasida raqamli moliyaviy xizmatlarning barqaror, xavfsiz va samarali rivojlanishi ta’minlanadi. Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati. 1. Digital Economy and Society Index (DESI) 2020, https://eufordigital.eu/library/digital-economy-and-society-indexdesi-2020/ 2. The World’s Most Tech-Ready Countries 2015. INSEAD Knowledge. April 15, 2015. Archived from the original on November 23, 2015. Retrieved November 25, 2015. 3. Global Information Technology Report 2015. World Economic Forum. 15 April 2015. Archived from the original on 20 October 2015. Retrieved 6 November 2015. 4. Digital Adoption Index, https://www.worldbank.org/en/publication/wdr2016/Digital-Adoption-Index 5. Global Connectivity Index, https://en.wikipedia.org/wiki/Global_Connectivity_Index 6. Global Connectivity Index, https://ictlogy.net/wiki/index.php?title=Global_Connectivity_Index 7. Global Digitalization Index 2024, https://www.samenacouncil.org/initiatives/industryissues/gdi-2024-en.pdf 8. Uzbekistan GDI 2024, https://www.huawei.com/en/gdi/country-profile#UZ 9. E-Government Development Index (EGDI), https://publicadministration.un.org/egovkb/en-us/About/Overview/-EGovernment-Development-Index 10. M.X.Fayziyeva, “Tijorat banklarida raqamli texnologiyalarni joriy etish samaradorligini baholash” mavzusidagi dissertatsiya avtoreferati, https://library.ziyonet.uz/ru/book/139135 11. Global Innovation Index, https://www.wipo.int/en/web/global-innovation-index 12. Global Innovation Index, https://en.wikipedia.org/wiki/Global_Innovation_Index 13. Uzbekistan ranking in the Global Innovation Index 2025, https://www.wipo.int/gii-ranking/en/uzbekistan 14. Purva Khera, Stephanie Y Ng, Sumiko Ogawa, and Ratna Sahay. “Digital Financial Inclusion in Emerging and Developing Economies: A New Index”, IMF Working Papers 2021, 090 (2021), accessed October 6, 2025, https://doi. org/10.5089/9781513574196.001 15. The Global Fintech Index, https://findexable.com/gfi-live/#:~:text=The%20Global%20Fintech%20Index,how%20 fintech%20is%20evolving%20globally. 16. Introducing the World’s First Global Ranking of Fintech Ecosystems, https://about.crunchbase.com/blog/ranking-offintech-ecosystems/?utm_source=chatgpt.com 17. Financial Access Survey (FAS), https://data.imf.org/en/datasets/IMF.STA:FAS 18. Financial Access Survey (FAS), https://data360.worldbank.org/en/dataset/IMF_FAS 19. Financial Access Survey (FAS): the IMF’s financial inclusion data, https://www.bis.org/ifc/publ/ifcb47n.pdf 20. About the Global Findex 2025, https://www.worldbank.org/en/publication/globalfindex 21. Global Findex 2025 – Uzbekistan at a Glance, https://gfrid.org/wp-content/uploads/2025/08/Global_Findex_2025_ Uzbekistan_English.pdf 22. The Global Findex Database 2025, Connectivity and Financial Inclusion in the Digital Economy, file:///C:/Users/Lenovo/ Downloads/9781464822049%20(2).pdf Manzilimiz: Toshkent shahar, Mirzo Ulug‘bek tumani Kumushkon koʻchasi, 26-uy. Jurnal sayti: https://yashil-iqtisodiyot-taraqqiyot.uz 2025. № 9 Ingliz tili muharriri: Feruz Hakimov Musahhih: Zokir ALIBEKOV Sahifalovchi va dizayner: Oloviddin Sobir o‘g‘li © Materiallar koʻchirib bosilganda ““Yashil” iqtisodiyot va taraqqiyot” jurnali manba sifatida koʻrsatilishi shart. Jurnalda bosilgan material va reklamalardagi dalillarning aniqligiga mualliflar ma’sul. Tahririyat fikri har vaqt ham mualliflar fikriga mos kelamasligi mumkin. Tahririyatga yuborilgan materiallar qaytarilmaydi. Jurnalga istalgan payt quyidagi rekvizitlar orqali obuna boʻlishingiz mumkin. Obuna boʻlgach, @iqtisodiyot_77 telegram sahifamizga toʻlov haqidagi ma’lumotni skrinshot yoki foto shaklida joʻnatishingizni soʻraymiz. Shu asosda har oygi jurnal yangi sonini manzilingizga joʻnatamiz. Mazkur jurnalda maqolalar chop etish uchun quyidagi havolalarga maqola, reklama, hikoya va boshqa ijodiy materiallar yuborishingiz mumkin. Materiallar va reklamalar pullik asosda chop etiladi. El.Pochta: [email protected] Bot: @iqtisodiyot_77 Tel.: 93 718 40 07 ““Yashil” iqtisodiyot va taraqqiyot” jurnali 03.11.2022-yildan Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti Adminstratsiyasi huzuridagi Axborot va ommaviy kommunikatsiyalar agentligi tomonidan №566955 reyestr raqami tartibi boʻyicha roʻyxatdan oʻtkazilgan. Litsenziya raqami: №046523. PNFL: 30407832680027