TIJORAT BANKLARI TOMONIDAN INVESTETSION LOYIHALARNI MOLIYALASHNI KENGAYTIRISH YO'LLARI

129 Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS) ISSN: 2181-2861 TIJORAT BANKLARI TOMONIDAN INVESTETSION LOYIHALARNI MOLIYALASHNI KENGAYTIRISH YO'LLARI Murodov Suhrob Uboydullo o’g’li Denov tadbirkorlik va pedagogika instituti Tadbirkorlik va boshqaruv fakulteti Bank ishi va audit yo’nalishi 4-bosqich 6BI 22-guruh talabasi https://doi.org/10.5281/zenodo.17511585 Annotatsiya: Mazkur ilmiy tezisda O‘zbekiston Respublikasi tijorat banklari tomonidan investitsion loyihalarni moliyalashtirish jarayonining hozirgi holati, amalga oshirilayotgan islohotlar va ularni kengaytirishning ustuvor yo‘nalishlari tahlil qilinadi. Tadqiqot davomida O‘zbekiston iqtisodiyotida investitsion muhitni yaxshilashda tijorat banklarining o‘rni, ularning moliyaviy resurslari, uzoq muddatli kreditlar hajmi, xalqaro tajriba va milliy sharoitdagi amaliy imkoniyatlar chuqur o‘rganilgan. Natijada investitsion loyihalarni moliyalashtirishni kengaytirish uchun zarur bo‘lgan asosiy strategik takliflar ishlab chiqilgan. 1 Kalit so‘zlar: tijorat banklari, investitsion loyiha, moliyalashtirish, kredit, iqtisodiy o‘sish, innovatsiya, risk-menejment, bank kapitali, uzoq muddatli moliyaviy resurslar, loyiha tahlili. Kirish: So‘nggi yillarda O‘zbekiston iqtisodiyotida amalga oshirilayotgan tub islohotlar mamlakat moliya-bank tizimini modernizatsiya qilish, banklarning real sektordagi faoliyatini kengaytirish hamda ularning investitsion loyihalarni moliyalashtirishdagi rolini oshirishni talab etmoqda. Prezident Shavkat Mirziyoyevning so‘nggi yillardagi qarorlari va farmonlarida bank tizimini rivojlantirish, kredit siyosatini takomillashtirish va xususiy tadbirkorlikni qo‘llab-quvvatlash bo‘yicha aniq vazifalar belgilab berilgan.Ayniqsa, 2024-yilda tijorat banklari tomonidan iqtisodiyot tarmoqlariga ajratilgan investitsion kreditlar hajmi 156,2 trillion so‘mni tashkil etdi, bu esa 2020-yilga nisbatan qariyb 2,2 baravar ko‘pdir. Ushbu ko‘rsatkich banklarning real sektorga bo‘lgan e’tiborining ortayotganini anglatadi. Investitsion loyihalarni moliyalashtirish orqali yangi ishlab chiqarish quvvatlari yaratilmoqda, bandlik oshmoqda va eksport salohiyati kengaymoqda.Shunday bo‘lsa-da, hozirgi sharoitda banklarning investitsion faoliyatida bir qator muammolar mavjud bo‘lib, ular moliyaviy resurslar cheklanganligi, loyihalar tahlilining sustligi va risklarni baholash mexanizmlarining yetarli darajada rivojlanmaganligi bilan bog‘liq. Shuning uchun mazkur mavzuni chuqur o‘rganish dolzarb ahamiyat kasb etadi. Asosiy qism: Tijorat banklari iqtisodiyotda kapital harakatini ta’minlovchi, moliyaviy resurslarni samarali taqsimlovchi va investitsion jarayonlarda muhim rol o‘ynovchi institutlardir. Ular iqtisodiyot tarmoqlarini modernizatsiya qilish, yangi ishlab chiqarish quvvatlarini yaratish hamda kichik biznesni qo‘llabquvvatlash orqali mamlakatning ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishiga bevosita hissa qo‘shadi. Investitsion faoliyatdagi mavjud muammolar Tahlillar shuni ko‘rsatadiki, O‘zbekiston tijorat banklarining investitsion faoliyatida bir qator tizimli muammolar mavjud: ✓ Uzoq muddatli moliyaviy resurslar manbalari cheklangan; ✓ Kredit portfellarining yuqori riskliligi; ✓ Loyiha tahlilining past darajasi va kafolat mexanizmlarining zaifligi; ✓ Innovatsion texnologiyalarni moliyalashtirishda ehtiyotkorlik siyosati; ✓ Xalqaro moliya institutlari bilan hamkorlikning yetarli darajada yo‘lga qo‘yilmaganligi. 2 Investitsion faoliyatni kengaytirish bo‘yicha takliflar: Bank kapital bazasini mustahkamlash va xalqaro resurslarni jalb qilish (IFC, ADB, EBRD, Islom taraqqiyot banki va boshqalar bilan hamkorlikni kuchaytirish).Uzoq muddatli kredit liniyalarini kengaytirish va milliy obligatsiyalar bozorini rivojlantirish.Loyihaviy moliyalashtirish (Project Finance) mexanizmini keng joriy etish, bu orqali risklarni bank va investor o‘rtasida bo‘lishish.Innovatsion va raqamli texnologiyalarni kredit tahlili va monitoring jarayonlariga tatbiq etish.Yashil iqtisodiyotga oid investitsion loyihalarni moliyalashtirish uchun maxsus 1 Markaziy bank “Moliyaviy barqarorlik hisobotlari”, 2024-yil. 2 O‘zbekiston Respublikasi Iqtisodiyot va moliya vazirligi rasmiy hisobotlari, 2024-yil 130 Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS) ISSN: 2181-2861 'Green Finance' fondlarini tashkil etish.Davlat-xususiy sheriklik asosida infratuzilma loyihalarini qo‘llabquvvatlash. O‘zbekiston iqtisodiyotida amalga oshirilayotgan modernizatsiya jarayonlari, yangi ishlab chiqarish quvvatlarini yaratish, eksport salohiyatini oshirish va bandlikni ta’minlashda tijorat banklarining investitsion faoliyati muhim o‘rin tutadi. So‘nggi yillarda mamlakatimizda bank tizimini isloh qilish, ularni kapitallashtirish va real sektorga yo‘naltirilgan kredit siyosatini kuchaytirish bo‘yicha qator chora-tadbirlar amalga oshirilmoqda. O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki ma’lumotlariga ko‘ra, 2024-yilda tijorat banklari tomonidan iqtisodiyot tarmoqlariga ajratilgan investitsion kreditlar hajmi 156,2 trillion so‘mni tashkil etgan. Bu 2020yildagi 72,4 trillion so‘mlik ko‘rsatkichga nisbatan 2,1 baravar ko‘pdir. Eng katta ulushni “Asaka bank”, “Agrobank” va “Ipoteka bank” egallagan bo‘lib, ularning jami investitsion kreditlari umumiy hajmning 56 foizini tashkil etgan. O‘zbekiston tijorat banklari tomonidan investitsion loyihalarni moliyalashtirish hajmi (2020– 2024-yillar) 3 Yil Asaka bank Agrobank Ipoteka bank Mikrokreditba nk Hamkorba nk Xalq bank Jami (trln so‘m) 2020 15.6 13.2 11.8 5.4 6.1 8.3 60.4 2021 18.3 15.0 13.1 6.5 7.2 9.6 69.7 2022 21.4 17.6 15.3 7.9 8.5 10.8 81.5 2023 25.2 20.1 18.0 9.2 9.8 12.3 94.6 2024 29.7 23.4 20.5 10.8 11.5 13.9 109.8 Amaliy misollar: Masalan, 2024-yilda 'Asaka bank' tomonidan Angren kimyo kompleksi uchun 150 mln AQSH dollari miqdorida investitsion kredit ajratildi. Loyihaning amalga oshirilishi natijasida 500 ta yangi ish o‘rni yaratildi va ishlab chiqarish quvvati yillik 120 ming tonnaga yetdi. Shuningdek, 'Ipoteka-bank' tomonidan 2023–2024-yillarda 450 mlrd so‘mlik quyosh energiyasi loyihalari moliyalashtirildi, bu esa energiya tejamkorlikni 18% ga oshirish imkonini berdi. Xulosa: Tijorat banklarining investitsion loyihalarni moliyalashtirishdagi faolligi mamlakat iqtisodiy o‘sishining asosiy drayverlaridan biridir. O‘zbekiston sharoitida banklar moliyaviy resurslar bazasini mustahkamlash, risk-menejment tizimini takomillashtirish, loyihaviy moliyalashtirishni joriy etish hamda xalqaro moliya institutlari bilan hamkorlikni kuchaytirish orqali investitsion faoliyatni yangi bosqichga ko‘tarish imkoniyatiga ega.Banklarning investitsion siyosatini diversifikatsiya qilish, uzoq muddatli moliyalashtirish vositalarini kengaytirish va davlat-xususiy sheriklikni rivojlantirish orqali real sektorga yo‘naltirilgan investitsiyalar hajmini ko‘paytirish mamlakat iqtisodiy barqarorligiga xizmat qiladi. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh.M. Mirziyoyevning Oliy Majlisga Murojaatnomasi, 2024-yil. 2. O‘zbekiston Respublikasi Markaziy bankining 'Moliyaviy barqarorlik hisobotlari', 2024-yil. 3. O‘zbekiston Respublikasi Iqtisodiyot va moliya vazirligi rasmiy hisobotlari, 2024. 4. Tursunov X.X., Murodov A.A. 'Bank tizimida investitsion faoliyatni takomillashtirish yo‘llari', TDIU ilmiy jurnali, 2023-yil. 5. Jahon banki ma’lumotlari – www.worldbank.org 6. O‘zbekiston Respublikasi Statistika agentligi ma’lumotlari – www.stat.uz 3 Asaka bank, Agrobank, Ipoteka bank yillik hisobotlari (2023–2024-yillar).