MOLIYA-KREDIT MEXANIZMLARINING MODERNIZATSIYASI VA INNOVATSION YONDASHUVLAR

131 Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS) ISSN: 2181-2861 MOLIYA-KREDIT MEXANIZMLARINING MODERNIZATSIYASI VA INNOVATSION YONDASHUVLAR Maxmudov Nurali Komilovich Denov tadbirkorlik va pedagogika instituti, mustaqil izlanuvchisi Email: [email protected]m https://orcid.org/009-0009-0131-8719 tel.nomeri. 97-699-28-05 https://doi.org/10.5281/zenodo.17511609 Annotatsiya: Maqolada iqtisodiyotning real sektori faoliyatini qo‘llab-quvvatlashda moliya-kredit mexanizmlarining modernizatsiyasi va ular asosidagi innovatsion yondashuvlar boʼyicha xulosa, takliflar berilgan. Kalit so‘zlar: moliya-kredit mexanizmlari, modernizatsiya, innovatsion yondashuvlar, real sektor, raqamli moliya, fintech, risklarni boshqarish. Аннотация: В статье изложены выводы и предложения по модернизации финансово-кредитных механизмов и основанным на них инновационным подходам к поддержке деятельности реального сектора экономики. Ключевые слова: Финансово-кредитные механизмы, модернизация, инновационные подходы, реальный сектор, цифровые финансы, финтех, управление рисками. Annotation: The article provides conclusions and proposals on the modernization of financial and credit mechanisms and innovative approaches based on them to support the activities of the real sector of the economy. Keywords: financial and credit mechanisms, modernization, innovative approaches, real sector, digital finance, fintech, risk management. Kirish Mamlakat iqtisodiyotining barqaror rivojlanishi, uning investitsion jozibadorligi va real sektorni qo‘llab-quvvatlash samaradorligi moliya-kredit tizimining qay darajada rivojlanganligi bilan chambarchas bog‘liqdir. Globallashuv jarayonlari chuqurlashgan, raqobatning kuchaygani va raqamli texnologiyalarning keng joriy etilishi davrida an’anaviy moliyaviy vositalar endilikda iqtisodiyotning zamonaviy ehtiyojlariga to‘liq javob bera olmay qolmoqda. Shu sababli moliya-kredit mexanizmlarini modernizatsiya qilish, ularni innovatsion yondashuvlar asosida takomillashtirish dolzarb masalalardan biri sifatida namoyon bo‘lmoqda. Bugungi kunda O‘zbekistonda iqtisodiy islohotlar yangi bosqichga ko‘tarilib, bank tizimi, kapital bozori, davlat moliyasi va investitsiya siyosatida keng ko‘lamli o‘zgarishlar amalga oshirilmoqda. Xususan, kreditlash jarayonlarini raqamlashtirish, fintech ekotizimini shakllantirish, davlat-xususiy sheriklikning huquqiy asoslarini mustahkamlash, mikro va kichik biznes subyektlari uchun moliyaviy kirish imkoniyatlarini kengaytirish tamoyillari moliyaviy sektor samaradorligini oshirmoqda. Bunday o‘zgarishlar moliya-kredit instrumentlarining riskka mosligi, shaffofligi va qaytimi yuqori bo‘lgan mexanizmlarni ishlab chiqishni talab etadi. Innovatsion moliya vositalari-raqamli kredit mahsulotlari, blokcheyn texnologiyalari asosida xizmat ko‘rsatish, “yashil” moliyalashtirish, lizing va faktoringning zamonaviy shakllari-iqtisodiy jarayonlarga kapital oqimini kuchaytirish bilan birga, iqtisodiy xavfsizlikni mustahkamlashga ham xizmat qilmoqda. Shu jihatdan mazkur mavzu bo‘yicha ilmiy izlanishlar moliyaviy resurslarni samarali boshqarish, real sektorning investitsion salohiyatini rivojlantirish hamda iqtisodiyotning raqobatbardoshligini oshirish uchun nazariy-amaliy asos vazifasini bajaradi (1-jadval). Moliya-kredit mexanizmlarini modernizatsiya qilishning asosiy yo‘nalishlari bo‘yicha tahlil 1 1-jadvali № Tahlil yo‘nalishi Mavjud holatdagi muammolar Innovatsion yechimlar va modernizatsiya yo‘nalishlari Kutilayotgan natijalar 1 International Monetary Fund. Republic of Uzbekistan: Financial Sector Assessment Program. 2025 ma’lumoti. 132 Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS) ISSN: 2181-2861 1 Kredit siyosati va moliyalashtirish mexanizmlari Kreditlash shartlari qattiq, ta’minot talablari yuqori, kreditlarning qaytimi past Kafolat va sug‘urta mexanizmlarini kengaytirish, smartkredit reytingi joriy etish Kreditlash qamrovi kengayadi, resurslar samaradorligi oshadi 2 Bank tizimi raqobatbardoshligi Bozorning konsentratsiyasi yuqori, xususiy banklar ulushi past Xususiy sektor ulushini oshirish, bank xizmatlarining diversifikatsiyasi Moliyaviy xizmatlar bozori jonlanadi, raqobat kuchayadi 3 Raqamli moliya va fintech Raqamli xizmatlar qamrovi yetarli emas, to‘lov tizimlari integratsiyasi sust Fintech-startaplarni qo‘llab-quvvatlash, blokcheyn va onlaynkredit tizimlari Raqamli moliya ekotizimi shakllanadi, tranzaksion xarajatlar kamayadi 4 Kapital bozori rivoji Fond bozorida likvidlik past, IPO va korporativ obligatsiyalar bozori sust “Yashil” obligatsiyalar, sukuk, raudfunding platformalari joriy etish Investitsion manbalar diversifikatsiyalanadi 5 Davlat-xususiy sheriklik (PPP) Loyihalarning institutsional asoslari va risk taqsimoti yaxshi ishlab chiqilmagan PPP shartnomalarida xalqaro standartlarni qo‘llash, risklarni to‘g‘ri taqsimlash Infratuzilma investitsiyalari ortadi, byudjetga yuk kamayadi 6 Moliya vositachiligi Bank tizimiga haddan tashqari tayanish, noan’anaviy instrumentlar sust rivojlangan Lizing, faktoring, mikromoliyalash segmentlarini rivojlantirish Kichik biznes va startaplar moliyaviy qo‘llab-quvvatlanadi 7 Risklarni boshqarish tizimi Kredit risklari yuqori, monitoring yetarli emas Big data va AI asosida skoring tizimlari, realtime monitoring Kredit risklari pasayadi, portfel sifati oshadi 8 Ekologik va ijtimoiy moliyalashtirish Barqaror rivojlanish mezonlari yetarli darajada inobatga olinmaydi ESG talablarini joriy etish, iqlim loyihalari uchun kreditlar Barqaror iqtisodiy o‘sish va ekologik xavfsizlik kuchayadi 9 Institutsional boshqaruv samaradorligi Hisobot tizimi va monitoringda shaffoflik yetarli emas Xalqaro audit va hisobot standartlari, regulyativ islohotlar Hisobdorlik kuchayadi, korrupsiya xavfi kamayadi 1-jadvalda tahlil natijalari advaldan ko‘rinib turibdiki, O‘zbekiston moliyaviy tizimi oxirgi yillarda sezilarli islohotlar jarayonida bo‘lishiga qaramay, hali ham bir qator tizimli muammolarni o‘zida saqlab qolmoqda. Ularni bartaraf etish uchun taklif etilgan innovatsion yechimlar moliya sektorini jadal modernizatsiya qilishni talab etadi. Kreditlashning an’anaviy yondashuvi iqtisodiy subyektlar, ayniqsa kichik biznes uchun moliyaviy kirishni cheklamoqda. Kafolat institutlari va aqlli reyting tizimlarini kengaytirish kredit resurslaridan foydalanish samaradorligini oshiradi va iqtisodiy faollikni kengaytiradi. Bozorning ortiqcha konsentratsiyasi raqobatning sustlashuviga olib kelmoqda. Xususiy banklar ulushining oshishi, xizmatlar diversifikatsiyasi moliyaviy xizmatlar bozorida samaradorlik va sifatni oshirishga xizmat qiladi. 133 Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS) ISSN: 2181-2861 To‘lov tizimlari va raqamli xizmatlar infratuzilmasi yetarli darajada integratsiyalashmagan. Fintechstartaplarni qo‘llash, blokcheyn asosida kredit va to‘lov tizimlarini joriy etish tranzaksion xarajatlarni kamaytirib, moliyaviy inklyuziyani kuchaytiradi. Fond bozorining past likvidligi investitsiyalar uchun bank krediti yukini oshiradi. Yashil obligatsiyalar, sukuk, kraudfunding kabi innovatsion moliya instrumentlarini joriy etish kapital manbalarini diversifikatsiyalaydi va iqtisodiyotning kapitalizatsiyasini oshiradi. PPP loyihalarida risk taqsimoti va institutsional bazaning kuchsizligi infratuzilmaviy loyihalar samaradorligini kamaytiradi. Xalqaro tajriba asosida risklarni to‘g‘ri boshqarish infratuzilmaga xususiy sarmoya oqimini oshiradi va davlat byudjeti yukini kamaytiradi. Bank markazlashgan tizim iqtisodiyot uchun yetarli emas. Lizing, faktoring va mikromoliyalashni kengaytirish startaplar va KOB sektorini moliyalashtirish imkoniyatlarini oshiradi, iqtisodiy o‘sishning yangi drayverlarini shakllantiradi. Sun’iy intellekt, Big Data va real-time monitoring risklarni sezilarli kamaytirib, portfel sifatini yaxshilaydi. ESG tamoyillarining sustligi ijtimoiy-iqtisodiy barqarorlikka to‘siq bo‘lmoqda. “Yashil” moliyalashtirishni kengaytirish iqtisodiy o‘sishning ekologik xavfsiz modeliga o‘tishni ta’minlaydi. Shaffoflik yetishmasligi korrupsiya xavfini kuchaytiradi. Xalqaro audit me’yorlari va raqamlashtirilgan hisobot tizimi samaradorlikni va jamoatchilik nazoratini kuchaytiradi. Taklif sifatida quyidagilarni keltirish mumkin: -kredit shartlarini iqtisodiyot tarmoqlari bo‘yicha moslashtirish zarur; -garov talablarini yumshatish va kafolat institutlarini kengaytirish lozim; -innovatsion loyihalar uchun subsidiya va grant mexanizmlarini ko‘paytirish zarur; -oliya tizimini boshqarishda real-time monitoring tizimini joriy etish lozim -korrupsiya xavfini kamaytirish uchun ochiq ma’lumotlar platformalari yaratish maqsadga muvofiq. Umuman olganda, кaqamli texnologiyalar, fintech xizmatlari, davlat-xususiy sheriklik, “yashil” moliyalashtirish kabi innovatsion yo‘nalishlarning joriy etilishi moliya tizimining transformatsiyasiga kuchli turtki bermoqda. Shuningdek, moliyaviy inklyuziyaning kengayishi, aholining moliyaviy savodxonligi o‘sishi va davlat boshqaruvining shaffoflashuvi iqtisodiyotning barqaror rivojlanishiga xizmat qilmoqda. Umuman, moliya-kredit mexanizmlarining modernizatsiyasi investitsiyaviy faollikni oshirish, resurslardan foydalanish samaradorligini kuchaytirish, iqtisodiy o‘sish drayverlarini shakllantirishda hal qiluvchi ahamiyatga ega. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoevning Oliy Majlisga Murojaatnomasi.Toshkent: “O‘zbekiston”, NMIU, 2019. 64 b. 2. Stiglitz J. E., Weiss A. Credit Rationing in Markets with Imperfect Information // The American Economic Review. 1981. №. 3. P. 393–410. 3. Akerlof G. A. The Market for “Lemons”: Quality Uncertainty and the Market Mechanism // Quarterly Journal of Economics. 1970. №. 3. P. 488–500. 4. Claeys S., Schoors K. Bank Lending in Transition Economies: Evidence from Eastern Europe // Journal of Comparative Economics. 2007. №. 1. P. 1-22. 5. Levine R. Financial Development and Economic Growth: Views and Agenda // Journal of Economic Literature. 1997. №. 35, P. 688–726. 6. Chand S., Le V. T. Financial Access and SME Growth in Southeast Asia: Country Cases // Asian Development Bank Working Paper Series. 2016. №. 423. 36 p. 7. Hoshi T., Kashyap A., Scharfstein D. The Role of Banks in Reducing the Costs of Financial Distress in Japan // Journal of Financial Economics. 1990. № 27, №. 1. P. 67–88. 8. Jo’rayev M. M. Real sektorda investitsiya loyihalarini moliyalashtirishda uchraydigan muammolar va yechimlar // Iqtisodiy tahlil. 2022. №4. B. 45–50. 134 Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS) ISSN: 2181-2861 9. Rasulov A. X. O’zbekistonda zamonaviy moliyaviy vositalardan foydalanish istiqbollari // Moliya. 2021. №3. B. 30-36. 10. Hasanov X. Q. Moliyaviy savodxonlik va raqamli moliya xizmatlarini rivojlantirishning real sektorga ta'siri // Iqtisodiyot va innovatsiyalar. 2023. №2. B.218. 11. O‘zbеkiston Rеspublikasi Prеzidеntining “2022-2026 yillarga mo‘ljallangan Yangi O‘zbеkiston taraqqiyot stratеgiyasi to‘g‘risida” gi Farmoni. Toshkеnt, 2022.