Nowe dane o występowaniu Bertkauia lucifuga (Rambur, 1842) (Psocodea: Epipsocidae) w Polsce

1 Nowe dane o występowaniu Bertkauia lucifuga (Rambur, 1842) (Psocodea: Epipsocidae) w Polsce https://doi.org/10.5281/zenodo.17511746 Sebastian Czeczor1, Kamil Hurna2 , Veit Poloczek3 1 ul. Góry Świętej Anny 4, 47-150 Raszowa, Polska, e-mail: [email protected] 2 ul. Pionierów Zielonej Góry 6/10, 65-939 Zielona Góra, Polska, e-mail: [email protected], ORCID: 0009-0004-0357-5114 3 Kamienicki Młyn 31, 83-342, Polska, e-mail: [email protected] ABSTRACT. New data on the occurrence of Bertkauia lucifuga (Rambur, 1842) (Psocodea: Epipsocidae) in Poland. The authors present the first data on the species Bertkauia lucifuga in Poland since 1906. New localities are presented, images of a female, diagnostic features, and various habitats are provided. A Polish name is proposed. KEY WORDS: booklice, faunistics, new records, hygrophilous species. WSTĘP Psotniki (Psocodea: Psocoptera) to rząd owadów liczący ponad 5700 gatunków (Zhang et al. 2011). W Polsce stwierdzono dotychczas występowanie 75 (Lienhard & Sminthers 2002), jednak ich rzeczywista liczba jest prawdopodobnie większa. Obecnie w Polsce brakuje specjalistów aktywnie zajmującch się tą grupą, a zainteresowanie nią wśrod pozostałych entomologów jest niewielkie, co wpływa na słabe poznanie występowania Psocodea w kraju. Zjawisko to obserwuje się również w innych państwach Europy; Hochkirch et al. (2022) określają liczbę taksonomów zajmujących się Psocodea w Europie jako niewystarczającą (kategoria IN – Inadequate). Bertkauia lucifuga (Rambur, 1842) to jedyny gatunek psotnika reprezentujący w Europie rodzinę Epipsocidae. Jego występowanie odnotowano w większości państw europejskich, w tym na Azorach i Maderze (Lienhard 2016). Jest owadem higrofilnym, trogloksenicznym (Vesović et al. 2024); zamieszkuje jaskinie, wilgotne zarośla, ściółkę leśną, spód martwych gałęzi i drzew, kamieni (Günther 1974, Martini 1975), a sporadycznie także piwnice (Schneider 1977). Osobniki tego gatunku osiagają do 2,7 mm i są łatwe do rozpoznania w terenie. Samice są bezskrzydłe, błyszczące, o czarnym bądź ciemnobrunatnym ubarwieniu (Ryc. 1). Do ich cech diagnostycznych zaliczane są także: walwy opatrzone długimi wyrostkami (Ryc. 2A, 2B), walwy zewnętrzne zredukowane do małego wzgórka z długimi szczecinami na walwach grzbietowych oraz płytka podgenitalna prosta z pigmentacją w kształcie litery „V” i długimi szczecinami (Ryc. 2A). W przypadku samców ubarwieni jest żółtoszare. Posiadają one skrzydła o długości od 2,5 do 2,7 mm. Pterostygma czasem bywa połączona z żyłką radialną poprzez żyłkę poprzeczną. Areola postica może również występować Acta entomologica silesiana Vol. 33: (online 050): 1–9 ISSN 1230-7777, ISSN 2353-1703 (online) Bytom, November 3, 2025 Acta ent. siles. 33 (online 050) Bytom, November 3, 2025 2 w skrzydle tylnym. Pterostygma brunatna (Martini 1975). Charakterystyczną cechą gatunku jest również obecność dwóch skośnych pasów na wardze górnej (Ryc. 2C) (Biological Records Centre 2025). Wyglądem Bertkauia lucifuga przypomina niektóre gatunki skoczogonków. Zwrócił na to uwagę Günther Enderlein (Enderlein 1915). Badając okazy typowe zebrane przez Pierre'a Rambura znalazł skoczogonka Ptenothrix atra i zasugerował, że ta pomyłka mogła nie być przypadkiem, a efektem mimikry. Zauważył również, iż walwy Bertkauia lucifuga mogą imitować widełki skoczne skoczogonków. Ponadto wymagania środowiskowe Ptenothrix atra i Bertkauia lucifuga się pokrywają. Hipoteza ta wymaga sprawdzenia. Podstawowym sposobem rozmnażania Bertkauia lucifuga jest dzieworództwo (Badonnel 1938). Z tego powodu obserwowane są głównie samice, samce zaś są rzadkie. W Polsce występowanie Bertkauia lucifuga odnotowano dotychczas dwukrotnie. Pierwsze stanowisko pochodzi ze Śląska, jednak jego dokładna lokalizacja nie jest znana (Speiser 1906). Drugie odnaleziono na Pojezierzu Mazurskim 26 sierpnia 1905 r. w lesie między jeziorami Łaźno, Szwałk Wielki i Piłwąg [UTM: EE79], gdzie pod korą leżących na ziemi drzew zaobserwowano dwie samice (Speiser 1906). Proponowana przez autorów nazwa zwyczajowa dla Bertkauia lucifuga to mrokopsotka leśna. Nawiązuje ona do naukowego epitetu gatunkowego: „lucifuga” (= unikająca światła) oraz leśnego występowania gatunku. Ryc. 1. Dorosła samica Bertkauia lucifuga (fot. K. Hurna). Fig. 1. Adult female of Bertkauia lucifuga (photo K. Hurna). Acta ent. siles. 33 (online 050) Bytom, November 3, 2025 3 MATERIAŁ I METODY Stanowiska pochodzą z okresu 8 VIII 2022 – 29 VIII 2025. Intensywne poszukiwania prowadzono od 19 VII 2025. W celu znalezienia owadów przeszukiwano ściółkę, wysypując ją na kontrastujące tło (biała płachta, plastikowa skrzynia), przesiewając sitem wykonanym z domowych akcesoriów lub obracano kawałki martwego drewna, korę i kamienie. Tereny, które przeszukiwano wyznaczane były po uprzednim sprawdzeniu składu gatunkowego drzewostanów w aplikacji mBDL lub sugerując się wyglądem lasów w przypadkowo odwiedzanych miejscach. Wykaz skrótów: Sebastian Czeczor – SC, Kamil Hurna – KH, Veit Poloczek – VP, leg. – zebrał lub zaobserwował. W nawiasach kwadratowych – [ ] – podano współrzędne stanowisk w systemie UTM. Zdjęcia cech diagnostycznych zostały wykonane w Laboratorium Anatomii i Morfologii Owadów Instytutu Biologii, Biotechnologii i Ochrony Środowiska Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach za pomocą mikroskopu stereoskopowego Leica M205C wyposażonego w kamerę Leica DFC495 i oprogramowanie Leica application suite 4.9.0. W pracy przyjęto granice regionów zoogeograficznych na podstawie Katalogu Fauny Polski (Burakowski et al. 1973). Do wygenerowanie mapy rozmieszczenia wykorzystano niekomercyjny program MapaUTM ver. 6 (Gierlasiński 2025). Ryc. 2. Cechy diagnostyczne Bertkauia lucifuga: A – płytka podgenitalna, B – walwy (gonapofizy), C – skośne pasy na wardze górnej (fot. A. Taszakowski). Figs. 2. Diagnostic features of Bertkauia lucifuga: A – subgenital plate, B – gonapophyses, C – angled lines on the labrum (photos A. Taszakowski). 4 WYNIKI Autorzy prezentują 28 nowych stanowisk rozmieszczonych na 22 kwadratach UTM w 10 regionach zoogeograficznych. Pojezierze Pomorskie: – Kamienica Królewska [XA83], 54.399201, 17.898240, 25.VII.2025, 2♀, ściółka w lesie z przewagą buka i domieszką olchy i sosny, leg. VP. – Kamienicki Młyn, Zamkowa Góra [XA93], 54.403498, 17.927422, 09.VIII.2025, 1♀, ściółka w lesie bukowym, leg. VP. – Kamienica Królewska [XA83], 54.405670, 17.885744, 24.VIII.2025, 1♀, ściółka w lesie mieszanym z bukiem, sosną i brzozą, leg. VP. Nizina Wielkopolska-Kujawska: – Zielona Góra [WT35] 51.9302033, 15.4720820, 6 VIII 2025, 1♀, ściółka w lesie liściastym z przewagą dębów, leg. KH. – Świdnica [WT24] 51.8892680, 15.3794143, 08 VIII 2025, 1♀, ściółka na skraju lasu, w miejscu z przewagą dębów i robinii akacjowej, leg. KH. – Zielona Góra, Zatonie [WT34] 51.8588223, 15.5699216, 11 VIII 2025, 1♀, ściółka w lesie z przewagą buków, dębów i świerków, leg. KH. – Nowogród Bobrzański [WT13] 51.796366,15.247931, 23 VIII 2025, 1♀, ściółka lesie dębowo-lipowym, leg. KH, SC. – Gorzupia Dolna [WT13] 51.726670,15.278042, 23 VIII 2025, 1♀, ściółka w lesie robiniowo-dębowym, leg. SC, KH. – Szklarka Radnicka [WT17] 52.104005,15.268700 24 VIII 2025, 1♀ 2 juv, ściółka w lesie z przewagą sosen i modrzewi leg. KH, SC. – Pomorsko [WT36] 52.044022, 15.471167, 24 VIII 2025, 1♀, ściółka w zadrzewieniu dębowym, leg. KH, SC. – Zielona Góra [WT35] 51.9237553, 15.4892233, 26 VIII 2025, 2♀, ściółka w lesie z przewagą dębów, leg. KH. Pojezierze Mazurskie: – Orzysz [EE66] 53.796612, 21.975809, 19 VII 2025, 1♀, ściółka w zagłębieniu w ziemi, las sosnowy z klonem pospolitym w podszycie leg. SC. Dolny Śląsk: – Sobótka [XS23] 50.885297, 16.735202, 21 VII 2024, 2♀, pod kamieniami w lesie bukowym, leg. SC. Sudety Zachodnie: – Szklarska Poręba [WS33] 50.8250144, 15.5475845, 15 VIII 2025, 3♀, pod kamieniem w pobliżu lasu z przewagą świerków, buków i sosen, leg. KH. Górny Śąsk: – Raszowa [BA98] 50.407713, 18.180613, 27 VII 2025 , 1♀ ściółka w lesie z przewagą dębów, brzóz i czeremchą pospolitą w podszycie, leg. SC. Acta ent. siles. 33 (online 050) Bytom, November 3, 2025 5 – Kędzierzyn-Koźle, Kłodnica [BA98] 50.366179, 18.177211, 29 VII 2025, 4♀, osobniki biegające nocą po stosie drewna sosnowego, suchy bór sosnowy, stos leżał obok wilgotnych zarośli, leg. SC. – Leśnica [CA09] 50.366179, 18.177211, 30 VIII 2025, 1♀, ściółka w buczynie, leg. SC. – Rezerwat „Lesisko” [BA99] 50.457233, 18.137574, 2 VIII 2025, 2♀, pod kawałkiem leżącej kory, na kamieniu, leg. SC. – Góra Świętej Anny [BA99] 50.456422, 18.160458, 1♀, pod stertą kamieni, leg. SC. – Jasiona [BA99] 50.454020, 18.102638, 19 VIII 2025, 2♀, suchy bór sosnowy, w ściółce pod bukiem, leg. SC. – Jełowa [BB93] 50.807345, 18.046964, 9 VIII 2025, 1♀, suchy bór sosnowy, w ściółce pod bukiem, leg. SC. Ryc. 3. Rozmieszczenie Bertkauia lucifuga w Polsce; czerwone punkty – nowe stanowiska, czarny punkt – stanowisko historyczne. Fig. 3. Distribution of Bertkauia lucifuga in Poland; red points – new localities, black points – historical locality. Acta ent. siles. 33 (online 050) Bytom, November 3, 2025 6 Wyżyna Krakowsko-Wieluńska: – Tyniec [DA14] 50.011296, 19.814548, 20 VIII 2025, 1♀, granica lasu liściastego i wapiennej skarpy, pod kamieniem, leg. Zbigniew Siciarz. Wyżyna Małopolska: – Kielce [DB73] 50.834657, 20.645456, 17 VII 2024, 1♀, na kamieniu w lesie mieszanym leg. Kacper Barszcz. Nizina Sandomierska: – Nisko [EA89] 50.507312,22.134331, 8 VIII 2022, 1♀, pod kawałkiem martwego drewna, zadrzewienie sosnowe z domieszką dębów i brzóz, leg. Marcin Szot. – Nowiny Horynieckie [FA76] 50.2195383, 23.4029623, 1 VIII 2025, 2♀, ściółka w buczynie, leg. KH. Beskid Wchodni: – Folusz [EV29] 49.6023770, 21.3640533, 25 VIII 2025, 3♀, ściółka w lesie z przewagą buków, leg. Światopełk Smoczyński. – Pielgrzymka [EV39] 49.5945792, 21.4239105, 26 VIII 2025, 1♀, ściółka w lesie z przewagą buka, leg. Światopełk Smoczyński. – Cieklin [EA20] 49.6517076, 21.3646192, 29 VIII 2025, 2♀, ściółka w lesie z przewagą buka, leg. Światopełk Smoczyński. DYSKUSJA Zebrane przez autorów dane wskazują, iż Bertkauia lucifuga jest w Polsce gatunkiem pospolitym. Jako prawdopodobne przyczyny dotychczasowego niedostatku danych o jego występowaniu wymienić można niewyróżniający się wygląd, skryty tryb życia oraz, przede wszystkim, znikome zainteresowanie psokopterologią w Polsce. Badania terenowe udowodniły jednak, że znalezienie B. lucifuga w odpowiednim habitacie nie jest trudne i zajmuje zwykle nie dłużej niż kilka minut. Gatunek ten odnaleziono w wielu środowiskach odpowiadających dotychczasowej wiedzy o preferencjach gatunku; najwięcej osobników pozyskano, przesiewając wilgotną ściółkę w lasach liściastych. Pojedyncze obserwacje B. lucifuga pochodziły z zauważalnie suchszych środowisk (m.in. bory sosnowe), natomiast znajdywane były one tam wyłącznie nocą lub po deszczu. Wszystkie odnalezione okazy były samicami bądź osobnikami młodocianymi. Dalsze badania dotyczące rozmieszczenia Bertkauia lucifuga w Polsce będą kontynuowane. Prawdopodobny jest również wzrost jego obserwacji na platformach promujących citizen science, m.in. iNaturalist (Ueda et al. 2015). PODZIĘKOWANIA Autorzy pragną podziękować Arturowi Taszakowskiemu za wykonanie zdjęć cech diagnostycznych oraz Światopełkowi Smoczyńskiemu, Marcinowi Szotowi, Kacprowi Barszczowi i Zbigniewowi Siciarzowi za udostępnienie swoich obserwacji. Acta ent. siles. 33 (online 050) Bytom, November 3, 2025 7 Ryc. 4. Wybrane środowiska, w których Bertkauia lucifuga została znaleziona w suchszej ściółce: A – Świdnica (fot. K. Hurna), B – Jełowa (fot. S. Czeczor). Figs. 4. Selected habitats where Bertkauia lucifuga was found in dryier leaf litter: A – Świdnica (photo K. Hurna), B – Jełowa (photo S. Czeczor). Ryc. 5. Wybrane środowiska, w których Bertkauia lucifuga została znaleziona wilgotnej ściółce: A – Kamienica Królewska (fot. V. Poloczek), B – rezerwat „Lesisko” (fot. S. Czeczor), C – Nowiny Horynieckie, D – Nowogród Bobrzański (fot. K. Hurna). Figs. 5. Selected habitats where Bertkauia lucifuga was found moist leaf litter: A – Kamienica Królewska (photo V. Poloczek), B – „Lesisko” Nature Reserve (photo S. Czeczor), C – Nowiny Horynieckie, D – Nowogród Bobrzański (photo K. Hurna). Acta ent. siles. 33 (online 050) Bytom, November 3, 2025 8 PIŚMIENNICTWO Badonnel A. 1938. Psocoptères de France (9e note). Diagnoses préliminaires et nouvelles captures. Bulletin de la Société entomologique de France 43(1–2): 17–22. DOI: 10.3406/bsef.1938.15228. Biological Records Centre. 2025. Bertkauia lucifuga. National Barkfly Recording Scheme (Britain and Ireland) – Key. https://schemes.brc.ac.uk/barkfly/key/a3-b-c1-d2.htm (dostęp: 20.09.2025). Burakowski B., Mroczkowski M., Stefańska J. 1973. Chrząszcze Coleoptera. Biegaczowate – Carabidae, część 1. Katalog fauny Polski 23(2): 1–232. Enderlein G. 1915. Copeognatha. Collections Zoologiques du Baron Edm. de Selys Longchamps. Catalogue Systematique et Descriptif 3(2): 1–55. Gierlasiński G. 2025. MapaUTM v. 6 https://www.heteroptera.us.edu.pl/mapautm.html, (dostęp: 12.09.2025). Günther K. 1974. Staubläuse, Psocoptera. Tierwelt Dtl 61: 1–314. Hochkirch A., Casino A., Penev L., Allen D., Tilley L., Georgiev T., Gospodinov K., Barov B., Nieto A., Criado M., Calix M., Braud Y., Buzzetti F., Chobanov D., Odé B. Presa J. J., Asensio P., Willemse L., Zuna-Kratky T. 2022. European Redlist of insect taxonomists. DOI: 10.2779/364246. Lienhard C. 2016. Country checklists of the Psocoptera species of the World, extracted from Lienhard & Smithers, 2002: Psocoptera (Insecta) – World Catalogue and Bibliography. Psocid News, Special Issue 1: 1–123. Lienhard C., Sminthers C.N. 2002. Psocoptera (Insecta): world catalogue and bibliography. Instrument Biodiversitatis V. Genève, Musem d'Histoire Naturelle, Genève, V, 745 pp. Ryc. 6. Wybrane środowiska, w których Bertkauia lucifuga nie została znaleziona w ściółce: A – Szklarska Poręba (fot. K. Hurna), B – Kamienicki Młyn (fot. V. Poloczek), C – Raszowa, D – Góra Świętej Anny (fot. S. Czeczor). Figs. 6. Selected habitats where Bertkauia lucifuga was not found in leaf litter: A – Szklarska Poręba (photo K. Hurna), B – Kamienicki Młyn (photo V. Poloczek), C – Raszowa, D – Góra Świętej Anny (photo S. Czeczor). Acta ent. siles. 33 (online 050) Bytom, November 3, 2025 9 Martini J. 1975. Gryzki – Psocoptera. Klucze do oznaczania owadów Polski, XIV, 85: 3–56. Schneider N. 1977. Les Psocoptères du Grand Duché de Luxembourg: I. Faunistique et Ecologie des espèces domicoles. Bulletin et Annales de la Société Royale Belge d’Entomologie 113: 210–222. Speiser P. 1906. Über eine Sammelreise im Kreise Oletzko. Schriften der Physikalisch-Ökonomischen Gesellschaft zu Königsberg in Preussen 47: 71–78. Ueda K., Belmonte J., Shepard A., Leary P., Loarie S. (2015) iNaturalist. Available from: http://www. iNaturalist.org (dostęp: 24.10.2025). Vesović N.; Deltshev C.; Mitov P.; Antić D.; Stojanović D.Z.; Stojanović D.V.; Stojanović K.; Božanić M.; Ignjatović-Ćupina A.; Ćurčić S. 2024. The diversity of subterranean terrestrial arthropods in Resava Cave (Eastern Serbia). Diversity 16(234): 1–25. DOI: 10.3390/d16040234. Zhang Z.-Q. (2011) Phylum Arthropoda von Siebold, 1848. In: Zhang, Z.-Q. [ed.], Animal biodiversity: An outline of higherlevel classifcation and survey of taxonomic richness. Zootaxa 3148: 99–03. Accepted: 24 October 2025; published: 3 November 2025 Licensed under a Creative Commons Attribution License http://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ Acta ent. siles. 33 (online 050) Bytom, November 3, 2025