O'ZBEKISTONDA MIKROMOLIYAVIY XIZMATLARNING MOHIYATI, TURLARI VA RIVOJLANISH TENDENSIYALARI

152 Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS) ISSN: 2181-2861 O‘ZBEKISTONDA MIKROMOLIYAVIY XIZMATLARNING MOHIYATI, TURLARI VA RIVOJLANISH TENDENSIYALARI Xafizov Umidjon Baxodir o‘g‘li Denov tadbirkorlik va pedagogika instituti, Bank ishi va auditi yo‘nalishi, 4-bosqich talabasi Tel: +998 90 133 85 55 E-mail: umidjonxafizov[email protected] https://doi.org/10.5281/zenodo.17511860 Annotatsiya: Ushbu tezisda O‘zbekistonda mikromoliyaviy xizmatlarning iqtisodiy mohiyati, ularning asosiy turlari va amaliy ahamiyati tahlil qilingan. Mamlakatda 2019–2024 yillarda amalga oshirilgan moliya tizimi islohotlari (xususan, PQ–4400-son qarori) natijasida mikromoliyalashtirish mexanizmlari kengayib, tijorat banklari va nobank kredit tashkilotlari faoliyati orqali kichik tadbirkorlik subyektlari va kam daromadli aholining moliyaviy imkoniyatlari kengaymoqda. Tezisda mikromoliyaviy xizmatlarning asosiy turlari jadval asosida tizimlashtirilgan va ularning rivojlanish tendensiyalari yoritilgan. Kalit so‘zlar: mikromoliyaviy xizmatlar, mikrokredit, mikroqarz, mikrolizing, nobank kredit tashkilotlari, kichik tadbirkorlik subyektlari, moliyaviy inklyuziya. Mikromoliyaviy xizmatlar iqtisodiyotning ijtimoiy barqarorligini ta’minlovchi muhim moliyaviy mexanizm hisoblanadi. Ular aholining moliyaviy xizmatlardan foydalanish imkoniyatlarini kengaytirish orqali tadbirkorlikni rivojlantirish, yangi ish o‘rinlari yaratish va kambag‘allikni kamaytirishga xizmat qiladi. O‘zbekiston Respublikasida mikromoliyalashtirish amaliyoti 2019-yil 23-iyuldagi Prezidentning PQ–4400son qarori bilan yangi bosqichga ko‘tarildi[1]. Mazkur qaror mikromoliyaviy xizmatlar ommabopligini oshirish, nobank kredit tashkilotlari faoliyatini tartibga solish va aholining moliyaviy savodxonligini yuksaltirishni nazarda tutdi. Shuningdek, 2022-yil 17-martda qabul qilingan “Nobank kredit tashkilotlari va mikromoliyaviylashtirish faoliyati to‘g‘risida”gi Qonun ushbu sohani huquqiy asos bilan mustahkamladi[2]. Mikromoliyaviy xizmatlar tizimi aholining moliyaviy savodxonligini oshirish, kichik biznesni moliyalashtirish hamda hududiy iqtisodiyotni qo‘llab-quvvatlashda muhim rol o‘ynaydi. Maxsus e'tibor mikromoliyaviy xizmatlar orqali kichik tadbirkorlikni qo‘llab-quvvatlash va moliyaviy inklyuziyani oshirish yo‘nalishlariga qaratildi. Mikromoliyaviy xizmatlar — bu aholining, kichik biznesning va yakka tartibdagi tadbirkorlarning moliyaviy ehtiyojlarini qondirishga qaratilgan maxsus moliyaviy vositalar tizimidir. Quyidagi jadvalda ularning asosiy turlari, mohiyati va foydalanuvchi toifalari keltirilgan. 1-jadval. Mikromoliyaviy xizmatlarning asosiy turlari 1 : Xizmat turi Qisqacha ta’rif Asosiy foydalanuvchilar Xizmatni ko‘rsatuvchi subyektlar Mikrokredit Kichik biznes, dehqon xo‘jaliklari va aholining moliyaviy ehtiyojlarini qondirish uchun kichik miqdordagi kreditlar Tadbirkorlar, dehqon xo‘jaliklari, kichik korxonalar Barcha tijorat banklari va nobank kredit tashkilotlari Mikroqarz Qisqa muddatli, odatda iste’mol yoki shaxsiy maqsadlarga ajratiladigan qarz mablag‘lari Ehtiyojdor aholi, yoshlar, tadbirkorlikni boshlayotgan shaxslar Tijorat banklari, lombardlar, mikromoliya tashkilotlari Mikrolizing Asbob-uskunalarni uzoq muddatli ijaraga olish asosida moliyalashtirish turi Kichik korxonalar, fermer xo‘jaliklari Tijorat banklari va lizing kompaniyalari 1 Manba: Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2019-yil 23-iyuldagi PQ-4400-son qarori 153 Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS) ISSN: 2181-2861 Mikrojamg‘arma Aholining kichik miqdordagi omonatlarini yig‘ish va ularni moliyaviy muomalaga kiritish xizmati Uy xo‘jaliklari, jismoniy shaxslar Tijorat banklari, kredit uyushmalari 2-jadval. Mikromoliyaviy xizmatlar bo‘yicha belgilangan limitlar 2 Xizmat turi Eng yuqori miqdor (limit) Izoh Mikroqarz 50 million so‘mgacha Jismoniy shaxslarga qisqa muddatli iste’mol maqsadida ajratiladi Mikrokredit 300 million so‘mgacha Tadbirkorlik faoliyatini boshlash yoki kengaytirish uchun beriladi Mikrolizing 600 million so‘mgacha Asbob-uskunalar va texnik vositalarni ijaraga olish uchun Bu limitlar mikromoliyaviy xizmatlarning maqsadli auditoriyasini aniqlash va risklarni nazorat qilishda muhim rol o‘ynaydi. Tijorat banklari va mikromoliya tashkilotlari bu me’yorlardan kelib chiqib kredit siyosatini shakllantiradi. O‘zbekiston Markaziy banki ma’lumotlariga ko‘ra, 2023-yil yakunida mikrokreditlash hajmi 46,4 trillion so‘mni tashkil etib, 2022-yilga nisbatan 38 foizga oshgan[3]. Bu natija aholining moliyaviy inklyuziyasini kengaytirish siyosatining amaliy samarasidir. Tijorat banklari tomonidan masofaviy mikromoliyaviy xizmatlarni joriy etish, shuningdek nobank kredit tashkilotlari sonining ortishi raqobatni kuchaytirib, xizmat sifati va shaffoflikni oshirmoqda. Mikromoliyaviy xizmatlar segmentida yangi institutlarning paydo bo‘lishi (mikromoliya tashkilotlari, lombardlar, kredit uyushmalari) bozorni diversifikatsiya qilib, kichik biznes uchun moliyalashtirish imkoniyatlarini kengaytirdi. Xulosa: Mikromoliyaviy xizmatlar O‘zbekiston iqtisodiyotida ijtimoiy barqarorlikni ta’minlash, kichik tadbirkorlikni rag‘batlantirish va aholining moliyaviy inklyuziya darajasini oshirishda muhim o‘rin tutadi. 2019–2024 yillarda qabul qilingan qaror va qonunlar ushbu sohada institutsional islohotlar uchun mustahkam huquqiy asos yaratdi. Kelgusida mikromoliyalashtirishni raqamli texnologiyalar va masofaviy xizmatlar asosida rivojlantirish, shuningdek aholi uchun qulay moliyaviy platformalarni kengaytirish mikromoliya tizimining samaradorligini yanada oshiradi. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2019-yil 23-iyuldagi PQ–4400-son qarori. 2. “Nobank kredit tashkilotlari va mikromoliyalashtirish faoliyati to‘g‘risida”gi Qonun, 2022-yil 17-mart. 3. O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki rasmiy sayti: www.cbu.uz 4. Jurayev Z.Y. O‘zbekiston Respublikasida zamonaviy bank xizmatlarini rivojlantirish istiqbollari. Ilmfan va innovatsiya, 2024. 5. Pardayeva Z.A. Mikromoliyaviy xizmatlar hamda ularni takomillashtirish yo‘nalishlari. Scientific Journal of “International Finance & Accounting”, №6, 2023. 6. Salamov O.B. O‘zbekiston bank xizmatlari bozorida raqobat muhitini yaxshilash yo‘llari. Fanlararo innovatsiyalar va ilmiy tadqiqotlar jurnali, 26-son, 2024. 7. Xakimov Sh.X. O‘zbekistonda mikromoliyalashtirishni rivojlantirish yo‘nalishlari. Toshkent, 2005. 2 Manba: Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2019-yil 23-iyuldagi PQ-4400-son qarori