O'ZBEKISTON IQTISODIYOTI SHAROITIDA QISQA MUDDATLI INVESTITSIYALARNI RIVOJLANTIRISH MUAMMOLARI VA ULARNI TAKOMILLASHTIRISH YO'LLARI

185 Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS) ISSN: 2181-2861 O‘ZBEKISTON IQTISODIYOTI SHAROITIDA QISQA MUDDATLI INVESTITSIYALARNI RIVOJLANTIRISH MUAMMOLARI VA ULARNI TAKOMILLASHTIRISH YO‘LLARI Safarov Alisher Ibrohim o‘g‘li Denov tadbirkorlik va pedagogika institute Moliya va bank ishi kafedrasi o‘qituvchisi Email: [email protected] https://doi.org/10.5281/zenodo.17513395 Annotatsiya: Ushbu maqolada O‘zbekiston iqtisodiyoti sharoitida qisqa muddatli investitsiyalarni rivojlantirishning nazariy va amaliy asoslari yoritilgan. Qisqa muddatli investitsiyalarning iqtisodiy mohiyati, ularning korxona likvidligi va foydalilik darajasiga ta’siri tahlil qilingan. Sanoat korxonalari va xizmat ko‘rsatish sohalari misolida investitsion faollikning dinamikasi o‘rganilgan. Tadqiqot natijalari asosida qisqa muddatli investitsiyalar samaradorligini oshirish bo‘yicha taklif va tavsiyalar ishlab chiqilgan. Kalit so‘zlar: investitsiya, qisqa muddatli aktivlar, likvidlik, foydalilik, moliyaviy tahlil, sanoat korxonasi, xizmat sohasi. Аннотация: В статье рассмотрены теоретические и практические аспекты развития краткосрочных инвестиций в условиях экономики Узбекистана. Проведен анализ влияния краткосрочных инвестиций на ликвидность и рентабельность предприятий. На примере промышленных предприятий и сферы услуг изучена динамика инвестиционной активности. На основе проведенного анализа разработаны предложения по повышению эффективности краткосрочных инвестиций. Ключевые слова: инвестиции, краткосрочные активы, ликвидность, прибыльность, финансовый анализ, промышленное предприятие, сфера услуг. Abstract: This article examines the theoretical and practical aspects of short-term investment development in the context of Uzbekistan’s economy. The study analyzes the impact of short-term investments on enterprise liquidity and profitability. Based on data from industrial enterprises and the service sector, the dynamics of investment activity are reviewed. The paper proposes recommendations for improving the efficiency of short-term investments. Keywords: investment, short-term assets, liquidity, profitability, financial analysis, industrial enterprise, service sector. Kirish Bozor iqtisodiyoti sharoitida investitsiyalar har qanday xo‘jalik yurituvchi subyektning barqaror faoliyat yuritishi, raqobatbardoshligini ta’minlashi va iqtisodiy o‘sishning asosiy manbai sifatida qaraladi. Investitsiyalar ichida qisqa muddatli investitsiyalar muhim o‘rin tutadi. Chunki ular korxonaning joriy likvidligini, foyda olish imkoniyatini va moliyaviy barqarorligini ta’minlaydi. O‘zbekiston iqtisodiyotida so‘nggi yillarda qisqa muddatli investitsiyalarning ahamiyati ortib bormoqda. Bank tizimidagi islohotlar, fond bozori faoliyatining kengayishi, korporativ boshqaruvning takomillashuvi investitsion muhitga ijobiy ta’sir ko‘rsatmoqda. Shu bilan birga, qisqa muddatli investitsiyalarning samaradorligini oshirishda bir qator tizimli muammolar mavjud. Ular, bir tomondan, investorlarga tezkor daromad olish imkoniyatini taqdim etsa, ikkinchi tomondan, yuqori xatarlar bilan bog'liq bo'lishi mumkin. Qisqa muddatli investitsiyalar, odatda, bir yildan kamroq muddatga mo'ljallangan moliyaviy aktivlarga sarmoya kiritishni anglatadi. Bularga qisqa muddatli obligatsiyalar, pul bozoridagi vositalar, aksiyalarning savdosi (day trading, swing trading) va boshqa likvid vositalar kirishi mumkin. Ushbu kirish qismida qisqa muddatli investitsiyalarning iqtisodiy ahamiyati, ularning zamonaviy moliyaviy bozorlardagi o'rni va tadqiqotning maqsad va vazifalari belgilab o'tiladi. Tadqiqotning asosiy maqsadi qisqa muddatli investitsiyalar bilan bog'liq muammoli vaziyatlarni aniqlash va ularni hal etish bo'yicha ilmiy asoslangan tavsiyalar ishlab chiqishdan iborat. Adabiyotlar sharhi. Qisqa muddatli investitsiyalar bo‘yicha ilmiy qarashlar iqtisodchi olimlar J. Keyns, F. Modilyani, M. Miller, P. Samuelson kabi g‘arb mutafakkirlari hamda O‘zbekiston olimlari A. Vahobov, U. Xamidov, S. Jo‘rayev va boshqalar tomonidan keng yoritilgan. Keyns investitsiyalarni “kutilayotgan foyda” va “foiz 186 Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS) ISSN: 2181-2861 stavkasi” o‘rtasidagi muvozanat asosida izohlaydi. Modilyani va Miller esa investitsion qarorlarni moliyaviy tuzilma bilan uzviy bog‘laydi. Mahalliy olimlar fikricha, qisqa muddatli investitsiyalar korxona aktivlarining muvozanatini saqlash, zaxiralarni optimallashtirish va erkin pul mablag‘laridan samarali foydalanishning eng muhim vositasidir. Adabiyotlar tahlili shuni ko‘rsatadiki, qisqa muddatli investitsiyalar korxona faoliyatining nafaqat moliyaviy, balki strategik jihatlarini ham belgilaydi. Ammo amaliyotda bu jarayon yetarli darajada tahliliy yondashuvga ega emas. Tadqiqot metodologiyasi. Ushbu tadqiqotda analitik tahlil metodi – qisqa muddatli investitsiyalar tarkibini o‘rganish, taqqoslash usuli – sanoat va xizmat sohasidagi investitsion ko‘rsatkichlarni solishtirish, statistik usul – Davlat statistika qo‘mitasi va Markaziy bank ma’lumotlari asosida dinamik tahlil, grafik tasvirlash – investitsiya oqimlarini vizual ko‘rsatish kabi ilmiy metodlardan foydalanildi. Tadqiqot obyekti sifatida “O‘zkabel” AJ, “Farg‘onaazot” AJ sanoat tarmog‘i) va “Ipoteka-bank” ATB, “Xalq banki” (xizmat sohasi) ma’lumotlaridan foydalanildi. Tahlil va natijalar. O‘zbekiston iqtisodiyotida qisqa muddatli investitsiyalar so‘nggi yillarda iqtisodiy faollik va moliyaviy barqarorlikni ta’minlovchi muhim vosita sifatida shakllanmoqda. Bu jarayon, ayniqsa, sanoat tarmoqlari va xizmat ko‘rsatish sohasida faol kuzatilmoqda. Quyida ushbu yo‘nalishdagi holat, tendensiyalar va muammolar tahlil qilinadi. O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki va Davlat statistika qo‘mitasi ma’lumotlariga ko‘ra, qisqa muddatli investitsiyalar hajmi va ulushi 2021–2024 yillar davomida doimiy o‘sish tendensiyasiga ega bo‘ldi. 1-jadval 1 Yillar Umumiy investitsiyalar (trln so‘m) Qisqa muddatli investitsiyalar (trln so‘m) Ulushi (%) 2021 247,0 48,5 19,6 2022 281,3 56,4 20,0 2023 322,7 68,1 21,1 2024* 359,4 79,8 22,2 Ushbu jadvaldan ko‘rinib turibdiki, qisqa muddatli investitsiyalar umumiy investitsiyalar tarkibida yil sayin o‘sib bormoqda. Bu, bir tomondan, kapital aylanish tezligini oshirayotgan bo‘lsa, ikkinchi tomondan, likvid aktivlarga talabning ortayotganidan dalolat beradi. Sanoat tarmoqlari qisqa muddatli investitsiyalarni asosan ishlab chiqarish zaxiralarini moliyalashtirish, qisqa muddatli qimmatli qog‘ozlarni xarid qilish va texnik qayta jihozlash jarayonlarida foydalanmoqda. Masalan, “Farg‘onaazot” AJ va “O‘zkabel” AJ korxonalari misolida shuni kuzatish mumkinki, 2022–2024 yillar oralig‘ida qisqa muddatli investitsiyalar hajmi 32 foizga oshgan, bu esa ishlab chiqarish samaradorligini 18 foizga ko‘tarishga yordam bergan. 2-jadval 2 Korxona nomi 2022-yil (mlrd so‘m) 2023-yil 2024-yil O‘sish (%) “Farg‘onaazot” AJ 210 243 276 31,4 “O‘zkabel” AJ 156 179 204 30,8 Bu natija sanoat tarmog‘ida qisqa muddatli investitsiyalar korxona aylanma mablag‘larini faollashtirish va ishlab chiqarish hajmini kengaytirishga xizmat qilayotganini ko‘rsatadi. Biroq muhim muammolardan biri — qisqa muddatli moliyalashtirish manbalari cheklanganligi va tijorat banklarida qisqa muddatli kreditlarning foiz stavkalari yuqoriligi (yillik 20–24%) bo‘lib qolmoqda. Xizmat ko‘rsatish sohasi (bank, sug‘urta, transport, IT, savdo va boshqalar) qisqa muddatli investitsiyalarni asosan likvid aktivlar — aksiyalar, obligatsiyalar va depozitlarga yo‘naltirmoqda. Masalan, 1 O‘zbekiston Respublikasi Davlat statistika qo‘mitasi, 2024-yil yakuniy hisobot. 2 Muallif ishlanmasi 187 Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS) ISSN: 2181-2861 “Ipoteka-bank” ATB va “Xalq banki” misolida qisqa muddatli investitsiyalar hajmi 2021-yildan 2024-yilgacha 1,5 barobar oshgan. 3-jadval 3 Tashkilot nomi 2021 (mlrd so‘m) 2024 (mlrd so‘m) O‘sish (%) “Ipoteka-bank” ATB 485 715 47,4 “Xalq banki” 430 660 53,5 Bu esa xizmat ko‘rsatish sohasida qisqa muddatli investitsiyalarning foyda keltiruvchi, xavfi past aktivlarga yo‘naltirilayotganini ko‘rsatadi. Shuningdek, raqamli bank xizmatlari va onlayn investitsiya platformalarining kengayishi ushbu jarayonni yanada tezlashtirmoqda. O‘tkazilgan tahlil shuni ko‘rsatadiki, qisqa muddatli investitsiyalar O‘zbekiston iqtisodiyotida nafaqat korxonalarning moliyaviy holatini mustahkamlash, balki iqtisodiy o‘sish va bandlik darajasiga ham bevosita ta’sir ko‘rsatmoqda. Ammo bu yo‘nalishda samaradorlikni oshirish uchun quyidagi omillar muhim: • investitsiya muhiti barqarorligini saqlash; • qisqa muddatli moliyaviy instrumentlarni rivojlantirish; • korxonalarda investitsion boshqaruv madaniyatini shakllantirish; • raqamli investitsiya texnologiyalarini keng joriy etish. Taklif va xulosalar. Qisqa muddatli investitsiyalar korxonaning moliyaviy barqarorligini saqlash, likvidlikni ta’minlash va foyda olish jarayonida muhim rol o‘ynaydi. O‘zbekiston iqtisodiyotida bu yo‘nalishning rivoji uchun zarur institutsional va infratuzilmaviy sharoitlar yaratilgan bo‘lsa-da, samaradorlikni oshirish uchun tahliliy, tashkiliy va texnologik yondashuvlarni kuchaytirish talab etiladi. Tahlil natijalariga ko‘ra asosiy xulosalarmiz quyidagicha: ➢ Qisqa muddatli investitsiyalar hajmi yildan-yilga o‘smoqda, ammo ularning samaradorlik ko‘rsatkichi (rentabellik, likvidlik indeksi) hali yetarli emas. ➢ Sanoat tarmog‘ida qisqa muddatli investitsiyalar asosan ishlab chiqarish ehtiyojlarini qoplashga qaratilgan, xizmat sohasida esa moliyaviy aktivlar (depozit, obligatsiya, aksiya) ustunlik qilmoqda. ➢ Korxonalar qisqa muddatli investitsiyalarni moliyalashtirishda bank kreditlariga yuqori darajada bog‘liq, bu esa xarajatlar hajmini oshiradi. ➢ Fond bozori infratuzilmasi va qisqa muddatli investitsion instrumentlarning (korporativ obligatsiya, investitsion sertifikat, repo operatsiyalar) yetarlicha rivojlanmagani sababli investitsiya aylanish tezligi past. Qisqa muddatli investitsiyalarni baholashda ko‘p hollarda tahliliy yondashuv sust - ya’ni korxona moliyaviy hisobotlarida qisqa muddatli investitsiyalar rentabelligi va xavf darajasi alohida aks ettirilmaydi. Qisqa muddatli investitsiyalar monitoring tizimini yaratish. Har bir korxona moliyaviy hisobotida qisqa muddatli investitsiyalar tarkibi, rentabelligi va xavf darajasini alohida ko‘rsatish zarur. Fond bozori infratuzilmasini kengaytirish. Qimmatli qog‘ozlar bozorida qisqa muddatli obligatsiyalar va investitsion sertifikatlar emissiyasini rag‘batlantirish lozim. Moliyaviy boshqaruvda raqamli texnologiyalarni joriy etish. Elektron investitsiya platformalari orqali qisqa muddatli aktivlarga tezkor kirish imkoniyatini yaratish. Korporativ boshqaruvni takomillashtirish. Korxonalarda investitsion siyosatni strategik rejalashtirish tizimiga integratsiya qilish. Kadrlar tayyorlashni kuchaytirish. Oliy o‘quv yurtlarida qisqa muddatli investitsiyalar tahlili va boshqaruvi bo‘yicha maxsus fanlarni kiritish. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Oʻzbekiston Respublikasining “Buxgalteriya hisobi toʻgʻrisida” Qonuni, 2016 yil13-aprel O‘RQ -404son. 3 Muallif ishlanmasi 188 Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS) ISSN: 2181-2861 2. Oʻzbekiston Respublikasi Buxgalteriya hisobi milliy standarti (12-sonli BHMS) “Moliyaviy investitsiyalarni hisobga olish” 3531-son 18.07.2024. 3. Вахобов А.В., Хамидов У. Инвестиционная политика в условиях рыночной экономики. — Т.: Иқтисод, 2019. 4. O‘zbekiston Respublikasi Davlat statistika qo‘mitasi ma’lumotlari (2022–2024 yillar). 5. O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki yillik hisobotlari. 6. Jo‘rayev S. Moliyaviy investitsiyalar tahlili va boshqaruvi. — Toshkent, 2022. 7. www.cbu.uz, www.stat.uz — rasmiy statistik ma’lumotlar.