DAVLAT BYUDJETI DAROMADLARINI SHAKLLANTIRISHDA FISKAL BARQARORLIKNI TA'MINLASHNING ZAMONAVIY MASALALARI

204 Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS) ISSN: 2181-2861 DAVLAT BYUDJETI DAROMADLARINI SHAKLLANTIRISHDA FISKAL BARQARORLIKNI TA’MINLASHNING ZAMONAVIY MASALALARI dotsent Abishov Muxammed Sarsenbaevich1 v.b. dotsent Jumanova Venera Arepbaevna2 Qoraqalpoq davlat universiteti, Nukus E-mail: [email protected], [email protected] Tel: +998 88 507 00 82, +998 99 597 78 65 https://doi.org/10.5281/zenodo.17513586 Annotatsiya. Mazkur maqolada O‘zbekiston Respublikasida davlat byudjeti daromadlarini shakllantirish jarayonida fiskal barqarorlikni ta’minlashning zamonaviy masalalari tahlil qilinadi. Fiskal siyosatning asosiy yo‘nalishlari, soliq-byudjet mexanizmlarini modernizatsiya qilish jarayonlari, daromad manbalarining diversifikatsiyasi hamda makroiqtisodiy barqarorlikni mustahkamlashdagi davlat siyosatining o‘rni yoritilgan. Shuningdek, xalqaro tajriba (OECD, Janubiy Koreya, Qozog‘iston) asosida O‘zbekiston uchun mos keluvchi model takliflari ishlab chiqilgan. Kalit so‘zlar: davlat byudjeti, fiskal siyosat, fiskal barqarorlik, soliq daromadlari, byudjet defitsiti, makroiqtisodiy barqarorlik, fiskal islohotlar. Hozirgi davrda davlat byudjeti daromadlarini shakllantirishda fiskal barqarorlikni ta’minlash masalasi iqtisodiy siyosatning eng muhim yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi. Jahon miqyosida global moliyaviy inqirozlar, iqtisodiy o‘sish sur’atlarining sekinlashuvi, energiya narxlaridagi o‘zgarishlar va geosiyosiy beqarorlik fiskal barqarorlikni mustahkamlash zaruratini kuchaytirmoqda [1]. O‘zbekiston Respublikasida so‘nggi yillarda davlat moliyasini boshqarish tizimi tubdan yangilandi. Xususan, O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh.M. Mirziyoyevning 2020-yil 24-avgustdagi PQ–4803-son “Davlat moliyasini boshqarish tizimini yanada takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi qarori orqali fiskal siyosatning o‘rta muddatli rejalashtirish tizimi joriy etildi [2]. Mazkur hujjat davlat byudjeti siyosatini iqtisodiy o‘sishni qo‘llab-quvvatlash, makroiqtisodiy barqarorlikni saqlash va aholining farovonligini oshirish bilan uyg‘unlashtirishga xizmat qilmoqda. Fiskal barqarorlik tushunchasi iqtisodiy adabiyotlarda turlicha talqin etiladi. Xalqaro Valyuta Jamg‘armasi (IMF) ta’rifiga ko‘ra, fiskal barqarorlik — bu davlatning o‘z majburiyatlarini uzoq muddat davomida muammosiz bajarish, byudjet defitsitini nazorat ostida ushlab turish va qarz yukini iqtisodiy o‘sish sur’atlariga mutanosib ravishda boshqarish qobiliyatidir [3]. O‘zbekiston sharoitida fiskal barqarorlikni ta’minlashda soliq siyosatining samaradorligi, daromadlar bazasining kengayishi va byudjet intizomini kuchaytirish muhim ahamiyat kasb etadi. Shu bilan birga, davlatning ijtimoiy majburiyatlari (ta’lim, sog‘liqni saqlash, ijtimoiy himoya) hajmi ortib borayotgani sharoitida fiskal yukning ortiqcha bo‘lishi makroiqtisodiy muvozanatga ta’sir qilishi mumkin. Shu sababli, davlat moliyasida daromadlar va xarajatlar o‘rtasida optimal nisbatni saqlash bugungi kunda dolzarb masalalardan biridir [4]. Davlat byudjeti daromadlari mamlakat iqtisodiy tizimining moliyaviy asosi bo‘lib, u davlatning ijtimoiy-iqtisodiy vazifalarini bajarish imkonini beradi. Byudjet daromadlarini shakllantirish jarayoni fiskal siyosatning eng muhim elementi hisoblanadi. Davlat daromadlari tizimi, avvalo, soliq daromadlari, soliqsiz tushumlar, davlat mulkidan olinadigan foyda, hamда xorijiy moliyaviy yordam kabi manbalardan tashkil topadi [5]. Iqtisodiy nazariyada davlat byudjeti daromadlarining barqarorligi uch asosiy tamoyilga tayanadi: 1. Fiskal yetarlilik – davlat xarajatlarini to‘liq qoplash uchun daromadlar hajmi yetarli bo‘lishi kerak; 2. Fiskal adolat – soliqqa tortish tizimi ijtimoiy tenglikni ta’minlashi lozim; 3. Makroiqtisodiy barqarorlik – soliq-byudjet siyosati iqtisodiyotda barqaror o‘sish sur’atlarini saqlashi kerak [6]. Klassik iqtisodchilar, xususan, A. Smit va D. Rikardo nazariyalarida fiskal siyosat “davlatning iqtisodiyotga aralashuv darajasi” bilan izohlanadi. Smitning fikricha, davlat fiskal siyosatni iqtisodiy faoliyatni 205 Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS) ISSN: 2181-2861 qo‘llab-quvvatlash, ijtimoiy adolatni ta’minlash va moliyaviy intizomni saqlash vositasi sifatida yuritishi lozim. Zamonaviy sharoitda esa fiskal barqarorlik tushunchasi nafaqat daromadlar barqarorligiga, balki davlat qarzining xavfsiz darajada ushlab turilishiga ham tayanadi. Xalqaro tajriba shuni ko‘rsatadiki, fiskal barqarorlikni saqlash uchun davlat qarzining YaIMga nisbati 60 foizdan oshmasligi tavsiya etiladi (Maastricht mezonlari) [7]. O‘zbekiston Respublikasi mustaqillikka erishgandan so‘ng, davlat moliyasini isloh qilish bo‘yicha bosqichma-bosqich chora-tadbirlar amalga oshirildi. Ayniqsa, 2017-yildan boshlab amalga oshirilgan iqtisodiy islohotlar natijasida davlat byudjeti ochiqligi, soliq siyosatini soddalashtirish, va byudjet xarajatlarini optimallashtirishga katta e’tibor qaratildi [8]. 2020-yildan boshlab “O‘zbekiston Respublikasi Byudjet kodeksi”ning yangi tahriri amaliyotga tatbiq etilishi fiskal boshqaruvda muhim bosqich bo‘ldi. Ushbu kodeksda fiskal siyosatning asosiy tamoyillari — oshkoralik, samaradorlik, javobgarlik va barqarorlik sifatida belgilandi [9]. Davlat byudjeti daromadlarining asosiy qismini soliq tushumlari tashkil etadi. 2024-yil yakuniga ko‘ra, O‘zbekiston Respublikasi konsolidatsiyalashgan byudjeti daromadlari 400 trillion so‘mdan oshgan bo‘lib, shundan 82 foizi soliq daromadlari hissasiga to‘g‘ri kelgan. Bu fiskal siyosatning daromad manbalari bo‘yicha nisbatan barqaror holatda ekanligini ko‘rsatadi. Soliq siyosatini takomillashtirish sohasida quyidagi asosiy yo‘nalishlar amalga oshirilmoqda: - soliq stavkalarini pasaytirish va soliq bazasini kengaytirish; - soya iqtisodiyoti ulushini kamaytirish; - raqamli soliq tizimini joriy etish (e-Soliq, Soliq mobil ilovalari); - hududiy byudjetlar mustaqilligini kuchaytirish. 2023-yil 1-yanvardan boshlab QQS stavkasining 15 foizdan 12 foizgacha tushirilishi korxonalar likvidligini oshirishga, soliq to‘lov intizomini yaxshilashga xizmat qilmoqda. Shu bilan birga, soliq yuki kamaygani hisobiga ko‘plab kichik biznes sub’yektlari “soya”dan rasmiy sektorga o‘tgan. O‘zbekiston Respublikasi Moliya vazirligi ma’lumotlariga ko‘ra, 2024-yilda davlat qarzi YaIMning 38,2 foizini tashkil etgan bo‘lib, bu xalqaro mezonlarga mos, xavfsiz darajada saqlanmoqda [10]. Bu fiskal barqarorlikni saqlashda qarz siyosatining nisbatan ehtiyotkorona yuritilayotganidan далолат беради. Fiskal barqarorlikka erishish jarayonida o‘rta muddatli fiskal rejalashtirish tizimini joriy etish muhim ahamiyat kasb etmoqda. Bu tizim 2021-yildan boshlab bosqichma-bosqich amalga oshirilib, har yili “O‘rta muddatli byudjet prognozi” (Medium-Term Fiscal Framework) e’lon qilinmoqda. Mazkur hujjat davlat byudjeti siyosatini strategik rejalashtirish, daromad va xarajatlar o‘rtasida muvozanatni ta’minlash imkonini beradi [11]. Bundan tashqari, hududiy fiskal barqarorlik masalasi ham dolzarbdir. Qoraqalpog‘iston Respublikasi, viloyatlar va Toshkent shahar byudjetlari endilikda “mustaqil daromad manbalari”ga ega bo‘lib, ularning hududiy soliq tushumlari (masalan, jismoniy shaxs daromad solig‘i, yer solig‘i, mol-mulk solig‘i) hududda qolmoqda. Bu esa fiskal desentralizatsiya tamoyillarining amalda qaror topayotganini bildiradi [12]. O‘zbekiston iqtisodiyotida fiskal barqarorlikni mustahkamlashning asosiy sharti — bu byudjet daromadlarini barqaror va prognozli manbalar hisobidan shakllantirishdir. Bugungi kunda mamlakatda daromadlar bazasini kengaytirishning quyidagi manbalari shakllangan: 1. Soliq ma’murchiligini raqamlashtirish – so‘nggi yillarda “Elektron soliq tizimi”, “Soliq mobil ilovasi”, “onlayn nazorat-kassa mashinalari” tizimlari joriy etilishi natijasida yashirin iqtisodiyot ulushi sezilarli qisqardi. Natijada 2021–2024 yillar davomida soliq tushumlari hajmi 1,5 baravar oshdi [13]. 2. Iqtisodiy faollikni rag‘batlantirish – kichik biznes va tadbirkorlik sub’yektlariga soliq yengilliklari, subsidiyalar, kredit kafolatlari berilishi natijasida soliq bazasi kengaymoqda. Ayniqsa, “yashil iqtisodiyot” yo‘nalishidagi loyihalarga soliq imtiyozlari fiskal bazani diversifikatsiya qilmoqda [14]. 3. Davlat mulkini xususiylashtirish – 2023–2024 yillarda O‘zbekiston davlat aktivlarini xususiy sektorga o‘tkazish bo‘yicha 1,3 trillion so‘mlik bitimlarni amalga oshirdi. Bu jarayon byudjet daromadlariga qo‘shimcha manba bo‘ldi [15]. 206 Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS) ISSN: 2181-2861 4. Tashqi iqtisodiy faoliyatdan olinadigan daromadlar – eksport tushumlarining o‘sishi, bojxona to‘lovlari va aksiz soliqlarining oshishi fiskal barqarorlikka ijobiy ta’sir ko‘rsatmoqda. Masalan, 2024-yilda bojxona daromadlari 2020-yilga nisbatan 62 foizga oshdi [16]. Fiskal siyosatning samaradorligini oshirish maqsadida 2022-yildan boshlab “Fiskal qoidalar tizimi” joriy etildi. Ushbu tizimga ko‘ra, davlat qarzi va byudjet taqchilligi uchun limitlar belgilanib, fiskal intizomni ta’minlash mexanizmlari mustahkamlandi. Bunda davlat qarzining YaIMga nisbatan 60 foizdan oshmasligi, byudjet defitsitining 3 foizdan ortiq bo‘lmasligi kabi cheklovlar kiritilgan [17]. Shuningdek, 2025-yildan boshlab “Yagona fiskal axborot tizimi” (Integrated Fiscal Management Information System) ishga tushirilmoqda. Ushbu tizim yordamida daromad va xarajatlar real vaqt rejimida monitoring qilinadi. Natijada byudjet intizomi, shaffoflik va javobgarlik darajasi oshadi. Umuman olganda, fiskal siyosatdagi islohotlar quyidagi natijalarni berdi: - byudjet defitsiti 2021-yildagi 4,2 % dan 2024-yilda 2,9 % gacha kamaydi; - davlat qarzining o‘sish sur’ati sekinlashdi; - mahalliy byudjetlarning o‘z manbalaridan moliyaviy ta’minlanish darajasi oshdi; - makroiqtisodiy barqarorlik saqlanib qoldi. Fiskal barqarorlikni ta’minlash borasida rivojlangan mamlakatlarning tajribasi O‘zbekiston uchun muhim metodik asos bo‘lib xizmat qiladi. Janubiy Koreya tajribasi – bu mamlakatda fiskal siyosatning asosiy tamoyili “byudjet barqarorligi va innovatsion iqtisodiyot uyg‘unligi”dir. Hukumat daromadlarning barqaror o‘sishini ta’minlash maqsadida soliq tizimini innovatsiyalar va ilmiy tadqiqotlarga yo‘naltiradi. Soliq daromadlarining 15–20 foizi IT va texnologiyalar sohasiga qayta investitsiya qilinadi [18]. Qozog‘iston tajribasi – fiskal siyosat neft daromadlarining yuqori o‘zgaruvchanligidan himoya qilish uchun “Milliy jamg‘arma” orqali barqarorlashtirildi. Bu fondning 30 foizi byudjetni qo‘llab-quvvatlash, qolgan qismi esa investitsion loyihalarga yo‘naltiriladi. O‘zbekiston ham so‘nggi yillarda **“Yangi O‘zbekiston taraqqiyot jamg‘armasi”**ni tashkil etib, o‘xshash modelni bosqichma-bosqich joriy etmoqda [19]. OECD mamlakatlarida esa fiskal siyosatning barqarorligi “fiskal shaffoflik” va “avtomatik stabilizatorlar” tamoyiliga asoslangan. Ya’ni, iqtisodiy pasayish davrida soliqlar kamayadi va ijtimoiy xarajatlar avtomatik oshadi. Bu tizim iqtisodiy sikllarni yumshatish imkonini beradi [20]. O‘zbekiston uchun ushbu tajribalardan quyidagi xulosalar chiqarish mumkin: - fiskal siyosatni iqtisodiy sikllarga moslashuvchan qilish zarur; - davlat xarajatlarini investitsion va ijtimoiy yo‘nalishlarga aniq ajratish mexanizmini kuchaytirish lozim; - fiskal barqarorlikni nazorat qiluvchi mustaqil tahliliy organ (masalan, “Fiscal Council”) tashkil etish maqsadga muvofiq; - milliy fiskal qoida tizimini qonun darajasida mustahkamlash zarur. Umuman olganda, Davlat byudjeti daromadlarini shakllantirishda fiskal barqarorlikni ta’minlash — bu nafaqat moliyaviy, balki strategik iqtisodiy vazifa hamdir. O‘zbekiston so‘nggi yillarda fiskal siyosatda muhim natijalarga erishdi: soliq ma’murchiligi soddalashdi, raqamlashtirish kuchaydi, hududiy byudjetlar mustaqilligi ortdi. Shu bilan birga, kelgusida fiskal barqarorlikni yanada mustahkamlash uchun quyidagi takliflarni ilgari surish mumkin: 1. Soliq ma’murchiligida sun’iy intellekt texnologiyalarini joriy etish; 2. O‘rta muddatli fiskal rejalashtirish tizimini barcha hududlarda kengaytirish; 3. Davlat qarzini boshqarishda “qarz barqarorligi indeksi”ni ishlab chiqish; 4. Mahalliy byudjetlarning o‘z daromad manbalarini kengaytirish orqali fiskal mustaqillikni oshirish; 5. Davlat xarajatlarining samaradorligini baholovchi “Performance Budgeting” tizimini tatbiq etish. Mazkur yo‘nalishlar O‘zbekiston fiskal siyosatining uzoq muddatli barqarorligini ta’minlash, makroiqtisodiy xavfsizlikni saqlash va ijtimoiy sohani moliyaviy qo‘llab-quvvatlash imkonini beradi. 207 Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS) ISSN: 2181-2861 Foydalanilgan adabiyotlar: 1. IMF (2023). Fiscal Policy and Economic Stability Report. Washington D.C. 2. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining PQ–4803-son qarori, 24.08.2020-y. 3. IMF (2022). Fiscal Sustainability Framework for Developing Economies. 4. Moliya vazirligi (2024). Davlat byudjeti ijrosi to‘g‘risida hisobot. www.mf.uz 5. Stiglitz J. (2019). Economics of the Public Sector. New York: Norton. 6. Musgrave R. (1959). The Theory of Public Finance. McGraw-Hill. 7. European Union (1992). Maastricht Treaty Criteria. Brussels. 8. O‘zbekiston Respublikasi Byudjet kodeksi, 2020-yilgi tahriri. 9. OECD (2021). Budget Transparency Toolkit. Paris. 10. Jahon banki (2023). Uzbekistan Public Expenditure Review. Washington D.C. 11. O‘zbekiston Respublikasi Iqtisodiyot va moliya vazirligi (2024). O‘rta muddatli fiskal strategiya. 12. Qoraqalpog‘iston Respublikasi Moliya vazirligi hisobotlari (2024). 13. Davlat soliq qo‘mitasi (2024). Soliq statistikasi to‘plami. 14. UNDP (2023). Green Fiscal Policy in Transition Economies. 15. Davaktiv agentligi (2024). Davlat aktivlarini xususiylashtirish dasturi. 16. Bojxona qo‘mitasi (2024). Yillik statistik to‘plam. 17. O‘zbekiston Respublikasi Moliya vazirligi (2022). Fiskal qoidalar to‘g‘risidagi nizom. 18. Korean Development Institute (2022). Fiscal Policy for Innovation Growth. Seoul. 19. Qozog‘iston Respublikasi Moliya vazirligi (2023). National Fund Annual Report. 20. OECD (2023). Economic Outlook and Fiscal Rules Review.