BOSHLANG'ICH SINF O'QUVCHILARINING INGLIZ TILI O'RGANISHDAGI RUHIY HOLATINI BOSHQARISH VA RAG'BATLANTIRISH YO'LLARI

JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 01, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL Raxmatjon Madraimov Email: rakhmatjonmadraim[email protected] BOSHLANG‘ICH SINF O‘QUVCHILARINING INGLIZ TILI O‘RGANISHDAGI RUHIY HOLATINI BOSHQARISH VA RAG‘BATLANTIRISH YO‘LLARI Annotatsiya: Ushbu maqolada boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining ingliz tili o‘rganishdagi ruhiy holatini boshqarish va ularni rag‘batlantirish yo‘llari ilmiy jihatdan tahlil qilinadi. Tadqiqot natijalariga ko‘ra, o‘quvchilarning o‘qishga bo‘lgan qiziqishi va ruhiy barqarorligini ta’minlashda o‘qituvchining emotsional qo‘llab-quvvatlashi, interaktiv o‘qitish metodlari va o‘yin texnologiyalaridan foydalanish muhim ahamiyat kasb etadi. Maqolada kuzatuv, so‘rovnoma, suhbat va eksperiment metodlari asosida olingan natijalar tahlil qilinib, o‘quvchilarning psixologik motivatsiyasini kuchaytiruvchi omillar aniqlangan. Tadqiqot natijalari o‘qituvchilarga kichik yoshdagi o‘quvchilarda ingliz tilini o‘rganishga ijobiy munosabatni shakllantirishda amaliy tavsiyalar beradi. Kalit so‘zlar: boshlang‘ich sinf o‘quvchilari, ingliz tili, ruhiy holat, motivatsiya, rag‘batlantirish, o‘qitish metodikasi, emotsional muhit. Kirish Bugungi kunda dunyo ta’lim tizimida ingliz tilining o‘rni beqiyos darajada ortib bormoqda. Ingliz tili xalqaro muloqot, ilm-fan, texnologiya va madaniy almashinuv vositasi sifatida global ahamiyat kasb etmoqda. Shu sababli O‘zbekiston ta’lim tizimida ham ingliz tilini erta yoshdan boshlab o‘qitish, xususan, boshlang‘ich sinf bosqichidan joriy etish davlat siyosati darajasida muhim yo‘nalish sifatida qaralmoqda. Biroq, bu jarayon faqat lingvistik kompetensiyani emas, balki o‘quvchilarning ruhiy va emotsional tayyorgarligini ham hisobga olishni talab etadi. Boshlang‘ich sinf o‘quvchilari — bu o‘qishga endigina kirishayotgan, psixologik va fiziologik rivojlanishning faol bosqichida bo‘lgan bolalardir. Ularning idrok qilish, diqqatni jamlash, motivatsiya va o‘qishga bo‘lgan munosabat kabi psixik jarayonlari hali to‘liq shakllanmagan bo‘ladi. Shu sababli ingliz tili darslarida o‘qituvchi nafaqat bilim beruvchi, balki psixologik qo‘llab-quvvatlovchi rolini ham bajaradi. Ruhiy holatni to‘g‘ri boshqarish o‘quvchilarning o‘qishga bo‘lgan ishtiyoqini kuchaytiradi, stress va qo‘rquvni kamaytiradi hamda o‘ziga bo‘lgan ishonchni mustahkamlaydi [1]. Motivatsiya — ta’lim jarayonining asosiy harakatlantiruvchi kuchidir. Tadqiqotlarga ko‘ra, rag‘batlantirishning turli shakllari (maqtov, o‘yinli metodlar, musobaqalar, ijobiy baholash va boshqalar) o‘quvchilarda til o‘rganishga nisbatan qiziqish va ijobiy kayfiyat uyg‘otadi [2]. Shu bilan birga, ruhiy muvozanatni saqlash, dars jarayonini ijobiy muhitda tashkil etish, har bir o‘quvchining shaxsiy hissiyotlarini inobatga olish kabi psixologik omillar ta’lim samaradorligining oshishiga xizmat qiladi [3]. Zamonaviy pedagogika ingliz tilini o‘rgatishda hissiy-intellektual yondashuvni qo‘llash zarurligini ta’kidlaydi. Ya’ni, o‘quvchi nafaqat bilimni o‘zlashtirishi, balki o‘zining ichki holatini anglash, muloqotdan zavq olish va o‘rganish jarayonidan ijobiy hissiyot olishi kerak. Shuning uchun ham o‘qituvchilar o‘yin texnologiyalari, psixologik treninglar, interfaol metodlar va shaxsga yo‘naltirilgan yondashuvlardan samarali foydalanishlari maqsadga muvofiqdir [4]. JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 01, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL Mazkur tadqiqotda boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining ingliz tili o‘rganishdagi ruhiy holatini boshqarish va ularni rag‘batlantirishning nazariy hamda amaliy asoslari yoritiladi. Shuningdek, o‘qituvchi tomonidan ruhiy qo‘llab-quvvatlovni ta’minlash, motivatsion strategiyalarni qo‘llash va ijobiy o‘quv muhiti yaratishning psixopedagogik jihatlari tahlil qilinadi. Materiallar va usullar Ushbu tadqiqot boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining ingliz tili o‘rganishdagi ruhiy holatini boshqarish va ularni rag‘batlantirishning samarali yo‘llarini aniqlashga qaratildi. Tadqiqot Toshkent viloyatidagi bir nechta umumta’lim maktablarining 2–4-sinf o‘quvchilari o‘rtasida o‘tkazildi. Tadqiqot jarayonida jami 120 nafar o‘quvchi va 10 nafar ingliz tili o‘qituvchisi ishtirok etdi. Tadqiqot 2024-yilning sentabridan 2025-yilning mart oyigacha bo‘lgan davrni qamrab oldi. Tadqiqot davomida o‘quvchilarning darsdagi ishtiroki, ruhiy holati, motivatsiyasi va o‘rganish jarayonidagi faoliyati o‘rganildi. Dars jarayonida kuzatuv, so‘rovnoma, suhbat va eksperiment usullaridan foydalanildi. O‘quvchilarning darsdagi emotsional faolligi, o‘ziga ishonchi, o‘qishga bo‘lgan munosabati hamda til o‘rganishdagi motivatsiyasi sifat jihatdan tahlil qilindi. Shu bilan birga, o‘qituvchilarning o‘quvchilarga nisbatan ruhiy yondashuvi, rag‘batlantirish shakllari va o‘yin texnologiyalaridan foydalanish darajasi ham kuzatildi. Eksperiment ikki bosqichda o‘tkazildi. Birinchi bosqichda o‘quvchilarning mavjud holati aniqlanib, ularning psixologik tayyorgarlik darajasi baholandi. Ikkinchi bosqichda esa dars jarayoniga o‘yin elementlari, musobaqalar, maqtov so‘zlari va ijobiy rag‘batlantirish usullari kiritildi. Natijada o‘quvchilarning darsdagi faolligi, ruhiy barqarorligi va ingliz tiliga bo‘lgan qiziqishi sezilarli darajada oshdi. Ma’lumotlarni tahlil qilishda oddiy statistik hisob-kitoblar bilan bir qatorda sifat tahlili (qualitative analysis) usulidan foydalanildi. O‘quvchilarning darsga bo‘lgan qiziqishi, psixologik holati va ijtimoiy muhitga moslashuvi 10 balli tizim asosida baholandi. Quyidagi jadval tadqiqot davomida qo‘llangan baholash mezonlarini ifodalaydi: Baholash mezoni Past daraja (1–3 ball) O‘rta daraja (4–7 ball) Yuqori daraja (8–10 ball) Darsdagi faollik Kam ishtirok, sustlik O‘rtacha ishtirok Faol, tashabbuskor ishtirok Ruhiy barqarorlik Tez charchash, e’tibor susayishi Ba’zan diqqatni yo‘qotadi Barqaror diqqat, ijobiy kayfiyat Motivatsiya darajasi Ingliz tiliga qiziqish past Qiziqish beqaror Yuqori motivatsiya, o‘qishga ishtiyoq Ijtimoiy moslashuv Muloqotdan chetlashadi Guruh bilan cheklangan aloqa Erkin muloqot, hamkorlik ruhida ishlaydi O‘quvchilarning ruhiy holatini barqarorlashtirishda o‘qituvchining shaxsiy yondashuvi, emotsional qo‘llab-quvvatlashi, ijobiy so‘zlar orqali motivatsiya berishi muhim omil bo‘lib chiqdi. Tadqiqot davomida shuningdek, ingliz tilini o‘qitishda o‘yin va interfaol metodlar, vizual materiallardan foydalanish, musobaqa elementlarini kiritish, individual yondashuv kabi usullar eng samarali natija bergani aniqlandi. JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 01, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL Ushbu tadqiqotda foydalanilgan ilmiy metodologiyalar Z. Dörnyei (2014) tomonidan taklif etilgan motivatsion strategiyalar modeli [1], J. Harmerning interfaol ta’lim nazariyasi [2] hamda R. Gardnerning ijtimoiy-ta’limiy modeliga [3] asoslandi. Shuningdek, H. D. Brown (2007) tomonidan ishlab chiqilgan o‘quvchining psixologik holatini inobatga olgan til o‘qitish tamoyillari ham tadqiqotda nazariy asos sifatida xizmat qildi [4]. Natijalar Tadqiqot natijalari boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining ingliz tili o‘rganish jarayonida ruhiy holatni boshqarish va rag‘batlantirish strategiyalarini to‘g‘ri tanlash o‘quv samaradorligiga sezilarli ta’sir ko‘rsatishini ko‘rsatdi. Eksperimental sinflarda o‘yin texnologiyalari, emotsional qo‘llab-quvvatlash va maqtov tizimidan foydalanilgan hollarda o‘quvchilarning ingliz tiliga bo‘lgan qiziqishi, darsdagi ishtiroki va o‘ziga bo‘lgan ishonchi an’anaviy ta’lim oluvchilarga qaraganda yuqori bo‘ldi. Tadqiqotning birinchi oyida o‘quvchilarning 58 foizi ingliz tili darslarida passiv ishtirok etgan bo‘lsa, tajriba yakuniga kelib bu ko‘rsatkich 82 foizgacha oshdi. Dars jarayonida o‘yin elementlarining (rol o‘ynash, rasmli kartochkalar, so‘z topish o‘yinlari va qisqa sahnalar) kiritilishi bolalarda diqqatni jamlashni yaxshilagan, darsga tayyorlanish motivatsiyasini oshirgan hamda ijobiy psixologik muhitni shakllantirgan. Tadqiqot natijalariga ko‘ra, o‘quvchilarning psixologik holati va o‘qishga munosabatida quyidagi o‘zgarishlar kuzatildi: Ko‘rsatkichlar Boshlang‘ich holat (%) Tajriba yakuni (%) O‘sish (%) Darsdagi faollik 54 83 +29 Ruhiy barqarorlik 49 78 +29 Motivatsiya darajasi 46 85 +39 Ijtimoiy moslashuv 52 80 +28 Shuningdek, o‘quvchilarning darsga bo‘lgan emotsional munosabati ham ijobiy tomonga o‘zgardi. Tajriba boshlanishida o‘quvchilarning 40 foizi ingliz tilini “qiyin” deb baholagan bo‘lsa, tajriba yakunida bu ko‘rsatkich 15 foizgacha kamaydi. Aksincha, ingliz tilini “qiziqarli” deb hisoblagan o‘quvchilar ulushi 38 foizdan 70 foizgacha oshdi. O‘qituvchilar tomonidan qo‘llanilgan “ijobiy mustahkamlash” metodlari, ya’ni o‘quvchining kichik yutuqlarini maqtash, darsda muvaffaqiyatini e’tirof etish, emotsional qo‘llab-quvvatlash berish o‘quvchilarning o‘ziga ishonchini oshirdi. Shu bilan birga, interfaol metodlar (rol o‘ynash, juftlikda ishlash, kichik guruhlarda topshiriqlar bajarish) o‘quvchilarning ijtimoiy faolligini rivojlantirdi, ularni muloqotga ochiqroq qildi. Natijalar shuni ko‘rsatdiki, o‘quvchilarning ruhiy holatini boshqarish faqat psixologik jarayon emas, balki didaktik tizimning muhim qismidir. Ingliz tili darslarini emotsional muhitda olib borish orqali o‘quvchilar o‘zlarini erkin his etadilar, ijodiy fikrlashni rivojlantiradilar va yangi bilimlarni osonroq o‘zlashtiradilar. O‘tkazilgan eksperiment asosida aniqlanishicha, dars jarayonida qo‘llanilgan o‘yinli va rag‘batlantiruvchi metodlar o‘quvchilarning psixologik moslashuvini 30 foiz, o‘rganishga bo‘lgan motivatsiyasini esa o‘rtacha 35–40 foizga oshirgan. Bu natijalar Dörnyei (2014) [1], JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 01, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL Harmer (2007) [2] hamda Gardner (2010) [3] tomonidan ilgari surilgan motivatsion o‘qitish nazariyalarini amaliy jihatdan tasdiqlaydi. Shu tariqa, tadqiqotdan olingan natijalar ingliz tili o‘qitish jarayonida o‘quvchilarning ruhiy holatini inobatga olish, ijobiy muhit yaratish va rag‘batlantirish strategiyalarini muntazam qo‘llash o‘qitish samaradorligini oshirishning muhim omili ekanligini ko‘rsatdi. Tahlil va muhokama Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining ingliz tili o‘rganishdagi ruhiy holatini boshqarish va rag‘batlantirish ta’lim jarayonida muhim ahamiyat kasb etadi. Tadqiqot natijalariga ko‘ra, o‘quvchilarning darsga bo‘lgan qiziqishi va faol ishtiroki ularning emotsional holatiga bevosita bog‘liq ekanligi aniqlandi. Ayniqsa, o‘qituvchi tomonidan o‘quvchilarga nisbatan ijobiy munosabat, rag‘batlantiruvchi so‘zlar va kichik sovg‘alar orqali motivatsiya berilishi natijadorlikni sezilarli darajada oshiradi [1]. Tahlil jarayonida aniqlanishicha, o‘quvchilarning ingliz tiliga nisbatan dastlabki qo‘rquv yoki ishonchsizlik hissi ko‘pincha o‘qituvchining metodik yondashuvi bilan kamaytiriladi. O‘yinli metodlar, qo‘shiqlar, audio-vizual materiallar va interaktiv mashg‘ulotlar o‘quvchilarni darsga faol jalb etish bilan birga, ularning ruhiy holatini barqarorlashtirishga ham xizmat qiladi [2]. Shu bois, ingliz tili o‘qituvchisi nafaqat lingvistik bilimlarni, balki psixopedagogik yondashuvlarni ham puxta o‘zlashtirgan bo‘lishi zarur. Bundan tashqari, tahlil davomida o‘quvchilar orasida individual farqlar mavjudligi, ya’ni ba’zi o‘quvchilarning o‘rganish jarayonida tez motivatsiyaga ega bo‘lishi, boshqalari esa ko‘proq e’tibor va rag‘batga muhtojligi qayd etildi. Bu holat o‘qituvchilardan differensial yondashuvni, ya’ni har bir bolaning psixologik ehtiyojini hisobga olgan holda darsni tashkil etishni talab etadi [3]. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, rag‘batlantirishning ikki turi – ichki motivatsiya (bilishga, o‘rganishga bo‘lgan qiziqish) va tashqi motivatsiya (baholar, mukofotlar, ota-ona e’tirofi) – o‘zaro uyg‘un bo‘lganda eng samarali natija beradi [4]. Masalan, o‘quvchi ingliz tili darsida o‘zini muvaffaqiyatli his qilsa, bu unga keyingi bosqichlarda mustaqil o‘rganishga turtki bo‘ladi. Shu sababli, o‘qituvchining asosiy vazifasi — o‘quvchida “men o‘rganolaman” degan ichki ishonchni shakllantirishdir. Yana bir muhim jihat shundaki, ijobiy ruhiy muhit yaratish nafaqat dars jarayonida, balki darsdan tashqari faoliyatlarda ham davom ettirilishi kerak. Masalan, ingliz tilidagi musobaqalar, teatrlashtirilgan o‘yinlar, qo‘shiq tanlovlari o‘quvchilarning o‘z fikrini erkin ifoda etish va jamoada ishlash ko‘nikmalarini rivojlantiradi [5]. Tahlil yakunida shuni ta’kidlash joizki, boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining ingliz tili o‘rganishdagi ruhiy holatini boshqarish va rag‘batlantirish tizimli yondashuvni talab etadi. Bu jarayonda o‘qituvchining pedagogik mahorati, psixologik bilimlari, hamda innovatsion metodlardan foydalana olish qobiliyati hal qiluvchi omil hisoblanadi. Xulosa Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining ingliz tili o‘rganishdagi ruhiy holatini boshqarish va rag‘batlantirish ularning ta’limdagi muvaffaqiyatini belgilovchi asosiy omillardan biridir. Tadqiqot shuni ko‘rsatdiki, o‘quvchilarning dars jarayonidagi faol ishtiroki, o‘ziga bo‘lgan JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 01, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL ishonchi va o‘rganishga bo‘lgan ijobiy munosabati, asosan, o‘qituvchining ruhiy-pedagogik yondashuvi bilan chambarchas bog‘liqdir. Interaktiv metodlar, o‘yin texnologiyalari, qo‘shiqlar, musobaqalar va rag‘batlantiruvchi vositalardan foydalanish o‘quvchilarda o‘rganishga bo‘lgan ichki motivatsiyani oshiradi. Shu bilan birga, differensial yondashuv har bir bolaning psixologik ehtiyojini inobatga olgan holda individual ishlash imkonini beradi. Umuman olganda, ingliz tili o‘qituvchilari uchun eng muhim vazifa – o‘quvchilarda ijobiy emotsional muhit yaratish, ularni ruhlantirish va o‘z kuchiga ishonchni mustahkamlashdir. Faqat shundagina kichik yoshdagi o‘quvchilar ingliz tilini o‘zlashtirishda yuqori natijalarga erishadilar va bu jarayon ularning kelajakdagi ta’lim faoliyatiga mustahkam poydevor yaratadi. Foydalanilgan adabiyotlar 1. Hasanov, B. (2021). Boshlang‘ich ta’limda zamonaviy o‘qitish metodlari va ularning psixologik asoslari. Toshkent: Fan va texnologiya nashriyoti. 2. Karimova, N. (2020). Pedagogik psixologiya: bolalarda o‘qishga motivatsiyani shakllantirish yo‘llari. Toshkent: O‘zbekiston Milliy universiteti nashriyoti. 3. Djalolova, M. (2022). Ruhiy holatni boshqarishning psixopedagogik asoslari. “Ta’lim va fan” jurnali, №3, 45–52. 4. Gardner, R. C. (2010). Motivation and Second Language Acquisition: The SocioEducational Model. New York: Peter Lang. 5. Brown, H. D. (2014). Principles of Language Learning and Teaching. Pearson Education, 6th edition. 6. Omonova, Z. (2021). Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida ingliz tilini o‘rganishda emotsional barqarorlikni rivojlantirish metodlari. Toshkent: TDPU Ilmiy to‘plam. 7. Deci, E. L., & Ryan, R. M. (2017). Self-Determination Theory: Basic Psychological Needs in Motivation, Development, and Wellness. New York: Guilford Press. 8. Vygotsky, L. S. (1978). Mind in Society: The Development of Higher Psychological Processes. Cambridge, MA: Harvard University Press. 9. Muminova, G. (2023). Boshlang‘ich ta’limda o‘yin texnologiyalarining o‘quvchilarga psixologik ta’siri. “Innovatsion pedagogika” jurnali, №5, 67–74. 10. Krashen, S. D. (1985). The Input Hypothesis: Issues and Implications. London: Longman.