"BO'LAJAK O'QITUVCHILARDA PEDAGOGIK MAHORAT VA UNDAN FOYDALANISH KO'NIKMALARINI SHAKLLANTIRISH METODIKASI"

JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 01, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL Shukurova Madina O‘ktamovna Osiyo Xalqaro Universiteti Pedagogika va psixologiya kafedrasi o’qituvchisi “BO‘LAJAK O‘QITUVCHILARDA PEDAGOGIK MAHORAT VA UNDAN FOYDALANISH KO‘NIKMALARINI SHAKLLANTIRISH METODIKASI” Annotatsiya: Mazkur maqolada bo‘lajak o‘qituvchilarda pedagogik mahoratni shakllantirishning mazmun-mohiyati, tarkibiy qismlari hamda undan samarali foydalanish ko‘nikmalarini rivojlantirishga qaratilgan metodik yondashuvlar ochib berilgan. Shuningdek, amaliy mashg‘ulotlar, kommunikativ kompetensiyalar, zamonaviy texnologiyalardan foydalanish hamda refleksiya asosida o‘z-o‘zini rivojlantirish masalalari tahlil qilinadi. Kalit so‘zlar: pedagogik mahorat, metodika, kommunikativ kompetensiya, refleksiya, amaliy mashg‘ulot, innovatsion texnologiyalar. Zamonaviy ta’lim tizimida o‘qituvchining roli tobora ortib bormoqda. Chunki u nafaqat bilim beruvchi, balki o‘quvchining mustaqil fikrlashi, hayotga tayyorlanishi va jamiyatga moslashishida yo‘l-yo‘riq ko‘rsatuvchi asosiy shaxs hisoblanadi. Aynan shu nuqtai nazardan qaralganda, bo‘lajak o‘qituvchilarda pedagogik mahorat va undan foydalanish ko‘nikmalarini shakllantirish dolzarb masalaga aylanmoqda. Pedagogik mahorat tushunchasi va uning ahamiyati Pedagogik mahorat — bu o‘qituvchining kasbiy bilim, ko‘nikma va shaxsiy fazilatlarini uyg‘un holda qo‘llab, o‘quvchilar bilan samarali ishlay olish qobiliyatidir. U o‘qituvchining o‘z fanini chuqur bilishi, uni tushunarli yetkazib berishi, shuningdek, har bir o‘quvchining ehtiyojlariga individual yondasha olishini nazarda tutadi. Pedagogik mahorat quyidagi asosiy tarkibiy qismlarni o‘z ichiga oladi: • Didaktik mahorat (bilimlarni uzatish san’ati) • Psixologik sezgirlik (o‘quvchi holatini anglay olish) • Muloqot mahorati (samarali aloqa qurish) • Tashkiliy qobiliyat (dars jarayonini samarali tashkil qilish) • Refleksiya (o‘z faoliyatini tahlil qilish) Pedagogik mahoratni shakllantirishning metodik yondashuvlari Bo‘lajak o‘qituvchilarda pedagogik mahoratni rivojlantirish uchun maxsus metodik yondashuvlardan foydalanish zarur. Bu jarayon nazariya va amaliyot uyg‘unligiga asoslangan bo‘lishi kerak. JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 01, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL 1. Faol o‘qitish metodlari – Keys-stadi, “aqliy hujum”, debat, muammoli vaziyatlarni tahlil qilish orqali talabalarning mustaqil fikrlashi va pedagogik qarorlar qabul qilish malakasi rivojlanadi. 2. Rolli o‘yinlar va simulyatsiyalar – Talabalar o‘qituvchi va o‘quvchi rollarini bajarish orqali real dars vaziyatlariga yaqin sharoitda tajriba orttiradilar. 3. Dars tahlili va amaliy kuzatuvlar – Maktab darslarini kuzatish, o‘qituvchi faoliyatini tahlil qilish orqali o‘rganuvchilar o‘z bilimlarini real hayotga tatbiq etishni o‘rganadilar. 4. Refleksiya – Har bir dars yoki faoliyatdan so‘ng talaba-o‘qituvchi o‘z ishini tahlil qilib, yutuq va kamchiliklarini aniqlashga o‘rgatiladi. Axborot texnologiyalaridan foydalanish Bugungi kunda raqamli texnologiyalar o‘qituvchining ajralmas vositasiga aylangan. Shu boisdan bo‘lajak o‘qituvchilarni zamonaviy ta’lim texnologiyalari, interaktiv dasturlar (Kahoot, Quizizz, Moodle, Canva va h.k.) bilan ishlashga o‘rgatish pedagogik mahoratning yangi jihatini shakllantiradi. Individual yondashuv va differensial ta’limni o‘rgatish Har bir o‘quvchining bilish darajasi, dunyoqarashi, qiziqishi va ehtiyojlari turlicha bo‘lishi tabiiy. Shu sababli bo‘lajak o‘qituvchi o‘quvchilarga mos metodlar tanlash, individual yondashuv asosida ta’limni tashkil etishga tayyor bo‘lishi lozim. Amaliyot va mentorlik asosida rivojlanish Bo‘lajak o‘qituvchilarning pedagogik amaliyoti — ularning kasbiy shakllanishida hal qiluvchi bosqichdir. Amaliyot davomida ular nazariy bilimlarini real sharoitda sinab ko‘radilar, tajribali o‘qituvchilarning faoliyatini o‘rganadilar, ularning maslahatlari va tahlillari asosida o‘z ustida ishlashga o‘rganadilar. Kasbiy refleksiya va uzluksiz o‘z-o‘zini rivojlantirish Pedagogik mahorat bir martalik jarayon emas, balki doimiy o‘zgaruvchan va rivojlanib boruvchi faoliyatdir. Shu boisdan bo‘lajak o‘qituvchilar o‘z ustida ishlash, yangiliklarga ochiq bo‘lish va hayot davomida o‘rganishga tayyor bo‘lishlari lozim. Bo‘lajak o‘qituvchilarda pedagogik mahorat va undan foydalanish ko‘nikmalarini shakllantirish — zamonaviy ta’limning asosiy talablaridan biridir. Bu ko‘nikmalarni shakllantirish esa kompleks metodik yondashuvlar, amaliy mashg‘ulotlar, innovatsion texnologiyalar va refleksiv o‘rganish asosida amalga oshirilishi lozim. Zero, pedagogik mahorat – bu faqat kasb emas, balki hayotiy san’atdir. Hozirgi globallashuv, raqamli transformatsiya va ta’limdagi yondashuvlarning yangilanishi sharoitida o‘qituvchi kasbi jamiyatda tobora murakkab, mas’uliyatli va yuqori ijtimoiy talabga ega bo‘lib bormoqda. O‘qituvchi — bu nafaqat bilim beruvchi, balki tarbiyachi, psixolog, kommunikator va yetakchi hamdir. Shu boisdan bo‘lajak o‘qituvchilarni tayyorlashda ularning pedagogik mahoratini shakllantirish ustuvor vazifa sanaladi. Pedagogik mahorat — bu o‘qituvchining o‘z kasbiy vazifalarini samarali, ijodiy va yuqori natijadorlik bilan amalga oshirishiga imkon beruvchi kasbiy kompetensiyalar majmuasidir. JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 01, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL Ushbu maqolada bo‘lajak o‘qituvchilarda ushbu mahoratni shakllantirishning nazariy asoslari, metodik yondashuvlari va amaliy mexanizmlari batafsil yoritiladi. 1. Pedagogik mahorat tushunchasi va uning tarkibiy qismlari Pedagogik mahorat o‘qituvchilik kasbining yuragi hisoblanadi. U quyidagi tarkibiy qismlarni o‘z ichiga oladi: • Didaktik mahorat – fan mazmunini sodda, lo‘nda va tushunarli tarzda tushuntira olish qobiliyati; • Psixologik tayyorgarlik – o‘quvchilarning individual psixologik holatini, ehtiyojlarini anglay olish; • Kommunikativ kompetensiya – samarali muloqot qilish, til ohangi, tana tili, tinglash ko‘nikmalari; • Tashkiliy mahorat – sinfni boshqarish, vaqtni to‘g‘ri taqsimlash, intizomni saqlash; • Innovatsion kompetensiya – yangi texnologiyalar, interaktiv metodlar va zamonaviy vositalarni qo‘llay olish; • Reflektiv madaniyat – o‘z faoliyatini tahlil qilish va doimiy o‘zgarishga tayyorlik. Pedagogik mahoratni shakllantirishning zarurati Bo‘lajak o‘qituvchilar: • O‘quvchilarda motivatsiya uyg‘ota olishi; • Fanlararo bog‘liqlikni ta’minlay olishi; • Muammoli vaziyatlarda pedagogik qarorlar qabul qila olishi; • Tarbiyaviy vazifalarni anglab, amalga oshira olishi; • Yangi texnologiyalar va innovatsiyalarni sinfga olib kirishi lozim. Shu nuqtai nazardan, pedagogik mahoratni erta bosqichdan boshlab shakllantirish, uni chuqurlashtirish va amaliyot bilan mustahkamlash zarur. 3. Pedagogik mahoratni shakllantirishda metodik yondashuvlar 3.1 Faol o‘qitish metodlari • Keys-stadi – muayyan holatlarni tahlil qilish orqali qaror qabul qilish; • Debatlar – fikrlash, muloqot, dalillash ko‘nikmasini rivojlantirish; • Aqliy hujum (brainstorming) – ijodiy fikrlashni rag‘batlantirish; • Muammoli o‘qitish – o‘quvchining mustaqil yechim topish faoliyatini faollashtirish. JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 01, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL 3.2 Simulyatsion darslar va rolli o‘yinlar Bo‘lajak o‘qituvchilar “o‘qituvchi-o‘quvchi” vazifalarini bajarish orqali dars vaziyatlarini jonli tarzda sinab ko‘radilar. 3.3 Pedagogik amaliyot Bu bosqichda talabalar maktablarda real dars jarayonini kuzatadi, o‘zi dars o‘tadi, mentorlarning tavsiyalari asosida o‘zini baholaydi. Amaliyot orqali quyidagi ko‘nikmalar mustahkamlanadi: • dars rejasi tuzish; • sinfni boshqarish; • baholash mezonlarini ishlab chiqish; • o‘quvchilarning individual ehtiyojlariga moslashish. 3.4 Refleksiya usullari Har bir o‘quv mashg‘ulotidan so‘ng talabalar: • “Nima o‘rgandim?”, • “Qanday muammolarga duch keldim?”, • “Keyingi safar qanday yaxshilashim mumkin?” kabi savollar asosida o‘z faoliyatini tahlil qiladi. Adabiyotlar: 1. Uktamovna, S. M. (2025). DIALOGLAR ORQALI MULOQOT KO‘NIKMASINI RIVOJLANTIRISH. Ensuring the integration of science and education on the basis of innovative technologies., 2(1), 64-69. 2. Uktamovna, S. M. (2025). MATN VA TASVIR ASOSIDA HIKOYA TUZISH. Ensuring the integration of science and education on the basis of innovative technologies., 2(1), 70-75. 3. Uktamovna, S. M. (2025). SO ‘Z BOYLIGINI OSHIRISH USULLARI. Ensuring the integration of science and education on the basis of innovative technologies., 2(1), 58-63. 4. O‘ktamovna, S. M. (2025). SAVOL-JAVOB ASOSIDA MULOQOTNI RIVOJLANTIRISHNING AHAMIYATI. Ensuring the integration of science and education on the basis of innovative technologies., 2(1), 27-32. 5. Uktamovna, S. M. (2025). TUSHUNCHALARNI NUTQDA TO ‘G ‘RI IFODALASH. Ensuring the integration of science and education on the basis of innovative technologies., 2(1), 21-26. 6. Uktamovna, S. M. (2025). QISQA SHE’R VA ERTAKLARNI YOD OLISHNING AHAMIYATI VA USULLARI. Ensuring the integration of science and education on the basis of innovative technologies., 2(1), 39-45. JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 01, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL 7. Uktamovna, S. M. (2025). TOVUSHLARNI TO ‘G ‘RI TALAFFUZ QILISHNI O ‘RGATISH. Ensuring the integration of science and education on the basis of innovative technologies., 2(1), 46-51. 8. Uktamovna, S. M. (2025). MATNLARNI TINGLASH VA QAYTA HIKOYA QILISH. Ensuring the integration of science and education on the basis of innovative technologies., 2(1), 52-57. 9. Uktamovna, S. M. (2025). NUTQNI EMOTSIONAL IFODALASH. Ensuring the integration of science and education on the basis of innovative technologies., 2(1), 33-38. 10. Uktamovna, S. M. (2025). QO ‘G ‘IRCHOQLAR YORDAMIDA SAHNALASHTIRILGAN O ‘YINLAR. Ensuring the integration of science and education on the basis of innovative technologies., 2(1), 15-20.